Мексиканың Чиуауа штатындағы Рарамури халқы

Кіріспе

Мексикадағы Чиуауа штатында тұратын Американың түпкі халқы

тілі

Рарамури немесе Тарахумара – Мексикадағы Чиуауа штатында тұратын Американың түпкі халқы. Олар ұзақ қашықтыққа жүгіру қабілетімен әйгілі. Бастапқыда Чиуауаның көп бөлігін мекендеген рарамурилер, 16 ғасырда испан отарлаушылары келген кезде Сиерра-Мадре-Оксидентальдегі Мыс каньоны сияқты биік таулар мен каньондарға шегінді. Олар қазір қоныстанған Сиерра-Мадре-Оксиденталь аймағы олардың болуына байланысты Сиерра-Тарахумара деп аталады. 2006 жылғы бағалау бойынша, рарамури халқының саны 50 000 мен 70 000 адам арасында. Көптегендері әлі де дәстүрлі өмір салтын сақтайды, оның ішінде табиғи паналарында (үңгірлер немесе жартас астындағы кеңістіктерде) тұру да бар. Жүгері мен бұршақ – негізгі егіндік дақылдар, алайда рарамурилердің көпшілігі мал, қой және ешкі өсірумен айналысып, көшпенді мал шаруашылығын (трансхуманция) сақтайды. Рарамурилердің көбі жыл бойы бір жерден екінші жерге қоныс аударады. Рарамури тілі уто-ацтек тілдер тобына жатады. Испан тілінің ықпалымен тіл азайып бара жатқанмен, ол әлі де кеңінен қолданылады. Рарамури тіліндегі өз атауы – rarámuri ерлерге ғана қатысты, ал әйелдер жеке айтылғанда муки, ал топтасқанда omugí немесе igómale деп аталады.

Тарих

Рарамурилер моголлон мәдениетінің ұрпақтары деп саналады. Рарамурилер қарсы тұрып, испан конкистадорларына ешқашан бағынбады және иезуит миссионерлері оларды толық түрлендіре алмады. 1500 жылдары испандықтар осы жерде тұратын халықты «Тарахумара» деп атады. 17-ғасырдың басында испандықтар Тарахумара аумағында кен орындарын ашып, жұмысшылар алу үшін құл шабуылдары жасады. Иезуит Хуан Фонте Тарахумара аумағының оңтүстік шетінде Сан-Пабло-Баллеза миссиясын құрды, бұл миссионерлік жұмысты Тепехуандықтармен оңтүстікке қарай кеңейтті. Тепехуандықтардың 1616 жылғы Тепехуан көтерілісінде испандықтардың шапқыншылығына қарсы күресі Фонтені және тағы жеті иезуит миссионерін өлтірді, нәтижесінде миссия он жылдан астам уақытқа жабылды. 1631 жылы Чиуауа штатындағы Паррал кеніштерінің табылуы испандықтардың Тарахумара жерлеріндегі ықпалын күшейтті, құл шабуылдары мен иезуит миссионерлерінің келуіне әкелді. Лас-Бокас, Уэхотитан, Сан-Фелипе және Сатевода миссиялары құрылды. 1648 жылы Тарахумаралар испандықтарға қарсы соғыс жариялады. Олар Фариагикте жиналып, Сан-Франсиско-де-Борха миссиясын қиратты. Бұл шабуылдың екі жетекшісі испандықтар тарапынан тұтқынға алынып, жазаланды. Одан кейін испандықтар Тарахумараның жоғарғы аймағының ортасында Вилла-де-Агилар қаласын құрды. Осыдан бастап Тарахумаралар екі топқа бөлінді. Төменгі миссиялардағылар католик халқының құрамына еніп, көбінесе тайпалық өзін-өзі тануын жоғалтты. Жоғарғы аймақтардағылар Тепоpака және басқалардың басшылығымен соғысқа шығып, иезуиттерді және испан қоныс аударушыларын аймақтан қуды. 1670 жылдары иезуиттер оралып, мыңдаған Тарахумараларды дінге өтті, бірақ олар өздерінің ерекшелігін сақтап қалды. Тепоpака 1690 жылы испандықтар тарапынан жазаланды. 1696-1698 жылдары Тарахумаралар испандықтарға қарсы қайтадан соғыс жүргізді, бірақ жеңіліске ұшырады. 1691 жылғы маңызды иезуиттік есеп Тарахумаралардың дінге өтуге қарсылығына қатысты, «Historia de la tercera rebelión tarahumara» деп аталды. 1753 жылы иезуиттер төменгі Тарахумара миссияларын діни қызметкерлерге тапсырды, ал 1767 жылы иезуиттер испандық аумақтардан қуылды. Тарахумарадағы көптеген миссиялар жұмысын тоқтатты немесе францискандықтарға берілді. Францискандықтардың тырысқандықтарына қарамастан, олар иезуиттердің жетістіктеріне жете алмады және миссиялар төмендеді. Иезуиттер 20-ғасырдың басында миссияларды қайта жандандырды.

The Rarámuri are believed to be descended from a people of the Mogollon culture. The Rarámuri repulsed and were never conquered by the Spanish conquistadors or fully converted by the Jesuit missionaries. When the Spanish arrived in the 1500s, they called these native people the "Tarahumara". By the early 17th century, the Spanish had established mines in Tarahumara territory and made some slave raids to obtain workers for the mines. Jesuit Juan Fonte established a mission, San Pablo Balleza, at the southern end of Tarahumara territory, expanding from missionary work with the Tepehuan to the south. The Tepehuan's violent resistance to Spanish incursion in the Tepehuan revolt of 1616 killed Fonte and seven other Jesuit missionaries, closing the mission for over a decade. The discovery of the mines of Parral, Chihuahua, in 1631 increased Spanish presence in Tarahumara lands, bringing more slave raids and Jesuit missionaries. Missions were established at Las Bocas, Huejotitán, San Felipe and Satevó. In 1648, the Tarahumara waged war against the Spanish. They gathered at Fariagic and then destroyed the mission of San Francisco de Borja. Two of the leaders of this attack were captured by the Spanish and executed. Shortly afterward, the Spanish established Villa de Aguilar in the heart of the upper Tarahumara country. From then on, the Tarahumara split into two groups. Those in the lower missions continued to move into the general Catholic population and largely lost their tribal identity. Those in the upper areas went to war under the leadership of Tepóraca and others, driving the Jesuits and Spanish settlers from the area. The Jesuits returned in the 1670s and ultimately baptized thousands of Tarahumara, but these people have retained a separate identity. Tepóraca was executed by the Spanish in 1690. From 1696 to 1698, the Tarahumara again waged war against the Spanish, but were defeated. An important 1691 Jesuit report concerned the resistance of the Tarahumara to evangelization, Historia de la tercera rebelión tarahumara. By 1753, the Jesuits turned over the lower Tarahumara missions to secular priests, and in 1767 the Jesuits were expelled from Spanish territories. Most missions in Tarahumara country ceased to operate or were turned over to Franciscans. Despite devoted and enthusiastic efforts, the Franciscans could not match the Jesuits’ feats, and the missions declined. The Jesuits reestablished the missions in the early 20th century.

Спорттық дағдылары

Тарахумара халқының өздерін атауынша, Рарамури сөзі, кейбір ерте этнографтардың, мысалы, норвегиялық Карл Лумгольцтің айтуынша, олардың ана тілінде "аяқпен жүгірушілер" немесе "шапшаң жүгірушілер" деген мағынаны білдіреді, бірақ бұл түсіндірмеге толық келісім болған жоқ. Көшпелі елді мекендерде тұратын бұл халық ауылдар арасындағы байланыс, көлік және аң аулау үшін екі күнге созылатын, өздерінің құнарлы каньонды мекені арқылы бір ретте 200 мильге (322 км) дейін қашықтыққа жүгіру дәстүрін дамытты. Тарахумаралардың жүгіргенде қолданатын дәстүрлі аяқ киімдері – хуарачелер ғылыми зерттеулер мен журналистік талқылаулардың нысаны болды. "Туғаннан жүгіруге" (Born to Run) атты кітабында автор Кристофер Макдугалл төзімділікпен жүгіру гипотезасын және Тарахумара халқымен өткізген уақытына және олардың хуарачелерде жүгіруіне негізделген бос аяқпен жүгіру қозғалысын қолдайды. Тарахумара сандалдары АҚШ-тағы көптеген минималистік жүгіру орталарында танымал болды, Макдугаллдың кітабы осы стильді танымал еткеннен кейін көптеген компаниялар пайда болды. Олардың қашықтыққа жүгіру дәстүрі сонымен қатар салтанатты және жарыстық сипатқа ие. Ерлер көбінесе "аяқпен доп тебу" (rarajipari) жарыстарында ағаш допты тебеді, ал әйелдер таяқ пен шеңбер қолданады. Аяқпен доп тебу жарыстары эстафеталық болып келеді, онда доптар жүгірушілермен тебіледі және келесі жүгірушіге беріледі, ал команда мүшелері келесі эстафеталық нүктеге жүгіреді. Мұндай жарыстар бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін үзіліссіз жалғасуы мүмкін. Тарахумаралар көбінесе садақ-жебемен аң аулайды, бірақ бұғы мен жабайы түйеқұстарды да қуып жете алу қабілеттерімен де белгілі. Антрополог Джонатан Ф. Кассель Тарахумаралардың аң аулау қабілеттерін былай сипаттайды: "Тарахумаралар құстарды тікелей өлімге дейін жүгіріп жеткізеді, бұл "тауақыру" (persistence hunting) деп аталады. Үзіліссіз, жылдам ұшып-қонуларға мәжбүр болған ауыр денелі құс, Тарахумара аңшысынан қашуға жеткілікті күшке ие емес."

Діндік наным-сенімдер

Рарамури діні – жергілікті дәстүрлер мен римдік католицизмнің қосындысы. 1600 жылдардың соңы мен 1700 жылдардың басында иезуиттердің миссионерлік белсенділігі күшті болды, бірақ ол қарсылыққа ұшырады. Кейін, иезуиттер ордені қуылғаннан кейін, рарамурилерге католиктік сенімдерді, символдарды және амалдарды түсіндіру, өзгерту, сақтау немесе тарату еркіндігі берілді, сыртқы араласу аз болды. Жергілікті діни элементтер сақталғанымен, испандық католиктік ритуалдық элементтері де бар, бұл "мәдени мүдделермен шынайы интеграцияны" көрсетеді. Ең маңызды жандар: Құдай (Риози), Құдайдың әйелі, христиандық Мария анасы, және шайтан (Риабло). Риози жергілікті құдай Оноруаме ("Ұлы Әке") деп есептеледі, ал Мария анасы – Иеруаме ("Ұлы Ана"). Күн әкесі мен Ай анасының жергілікті баламалары тиісінше Құдай және Құдайдың әйелі туралы осы ұғымдармен үйлеседі. Тағы бір мәлімет бойынша, Құдайдың әйелі бар, ол онымен бірге ұлдары – сукристолар (испан тілінен Jesucristo) және қыздары – Сантилермен бірге жұмақта тұрады. Бұл жандар католиктік иконография, кресттер және әулиелердің медальондары арқылы физикалық әлеммен тікелей байланыста. Риабло шайтанмен байланысты болғанымен, рарамурилер жамандықты толығымен бейнелейтін жандарға сенбейді.

Музыка

Музыка мен би Тарахумара халқының әлеуметтік өмірімен тығыз байланысты. Классикалық пианист Ромейн Уилер: «Музыка барлық Тарахумаралардың өміріндегі сәттерді қасиеттейді» және «Біздің барлық іс-әрекеттеріміз музыкалық мағынаға ие» деп жазады. Жыл соңында Тарахумаралар шеберлікпен ойылған, бірақ жылтыратылмаған скрипкада ойнайды. Бұл пьесалар "матачин" әуендері деп аталады және оларды Солтүстік Африка киімдеріне ұқсас әсем, түрлі-түсті киім киген бишілер орындайды, оларға сауыршақтар (саурака) ырғақ қосады. Ұзақ ораза кезінде олар өзен қамысынан жасалған үш тесікті сыбызғы мен барабанды бірге тартады.

Тағам

Тарахумараның негізгі егістік дақылдары – жүгері, бұршақ, жасыл жапырақты көкөністер, қабақ және темекі. Мексикалық аймақтарда чили, картоп, помидор және тәтті картоп кездеседі. Жүгеріні ақпан және наурыз айларында өгіздердің көмегімен егеді, бірақ әркімде өгіз болмайды, сондықтан көбінесе оларды бір-біріне береді. Жүгері тамыз айында гүлдей бастайды, ал қараша айында жиналып, пісіріледі немесе сақталады. Жүгеріден жасалатын тағамдардың арасында пиноле, тортилья, атоле, тамале, қайнатылған және қуырылған жүгерінің қабықтары бар. Бұршақ – Тарахумара халқының маңызды, ақуызға толы тағамы, көбінесе қайнатылғаннан кейін қуырылып беріледі. Тамале мен бұршақ – Тарахумаралар саяхаттарында өздерімен алып жүретін тағам. Бидай мен жемістер миссионерлер әкелген, олар тамақтанудың қосымша көзі болып табылады. Тарахумара өсіретін жемістерге алма, абрикос, інжур және апельсин жатады. Тарахумаралар ет жейді, бірақ ол олардың диетасының 5% азын құрайды. Көбінесе балық, тауық және сойыл жейді. Салтанатты шараларда сиыр, қой және ешкі сияқты үй жануарлары сойылып, желінеді. Тарахумаралар бұғы мен жабайы түйеқұстарды бір-екі күн бойы тұрақты қарқынмен қуалап, шаршағанша аңдайды. Диетолог Уильям Коннорстың сөзіне сәйкес, олардың дәстүрлі тамақтануы 2-ші типті диабет сияқты аурулардың аз болуымен байланысты. Дегенмен, Тарахумара халқының денсаулығы өңделген тағамдар дәстүрлі тағамдарды ығыстыра бастаған аймақтарда өзгеріп жатыр.

Тесгуино және Тесгуинадтар мейрамдары

Тесгуино – жыл бойы өсіп тұрған жүгеріден жасалатын ашытылған сусын. Кейде оны әлі жасыл сабақтардан, белгілі бір кактустардың жемістерінен, бұталардан, бидайдан және жүгері тапшы болған кезде ағаштардан да дайындайды. Дайындау процесі жүгеріні қайнатудан басталып, төрт-бес күн бойы күн сайын қарағай тігіздерімен жабылған себетке таралады. Жүгері шығарғанша ылғалды сақталады, сонда жүгерідегі крахмал кішірек қанттарға айналады. Содан кейін оны ұнтақтап, сегіз сағат бойы қайнатады. Әртүрлі шөптерді ұнтақтап, сумен араластырып, қою масса жасап, оны бір түн бойы оттың үстінде ашытады. Сосын осы қою массаны жүгері сұйығымен араластырып, тағы үш-төрт күн ашытады. Алкогольді сусынды көбінесе дайындағаннан кейін көп ұзамай ішеді, себебі тесгуино 24 сағат ішінде бұзылып кетуі мүмкін. Мерекелерге, жарыстарға және діни рәсімдерге арналған жиындар көбінесе тарахумаралық сыра фестивалі – тесгуинадамен өтеді. Бұл жиындар жыл бойы ұйымдастырылады, бірақ көбінесе қыс айларында болады және көршілес тарахумара халқының әлеуметтік шаралары саналады. Тесгуинада шараларына жаңбыр тойы, егін жинау рәсімдері, емдеу тойы, Гвадалупа тойы, Киелі апта, жарыстар және жексенбілік жиындар кіреді. Мұндай шаралардың кейбіреулері қоғамдық жұмыстар кезінде және одан кейін өтеді, мысалы, көршілер бір-біріне егістікте көмектеседі немесе астық сақтау қоймалары, үйлер және қоршаулар сияқты ірі құрылыстар салады. Егін жинау және жаңбыр рәсімдері егіншілік маусымдарында жақсы өнім алу үшін өткізіледі. Бұл шаралар үшін шаман, курандеро немесе әнші қажет. Шаман мен курандероның жұмысы қатаң діни сипатта болады, себебі курандеро ауруларды анықтап, емдеу үшін болады, ал әншілер рәсімдерге сүйемелдеу үшін әндер мен ырғақтармен тесгуинаданы басқарады. Тесгуинада – тарахумара мәдениетінің маңызды бір бөлігі, себебі ерлер әйелдерімен қарым-қатынас жасайтын жалғыз уақыт осы шаралар кезінде болады. Олар әлеуметтік байланыс құралы ретінде қызмет етеді, себебі тарахумара халқы ұялшақ және жеке өмірге құрметтейді. Антрополог Джон Кеннеди тесгуинада институтын тарахумара мәдениетінің маңызды әлеуметтік құрылымы деп сипаттап, оны «тесгуино желісі» деп атайды. Сондай-ақ, ол «тарахумара халқының орташа ересегі жылына кем дегенде 100 күн тесгуиномен тікелей айналысады, ал осы уақыттың көп бөлігі оның әсерімен немесе салдарымен өтеді» дейді. Тесгуиноның діни рөлі тесгуинаданың өте маңызды аспектісі болып табылады. Бір құмыра тесгуино ішу алдында оны Оноруамеге арнау керек. Емдеу рәсімдері кезінде құмыра рәсім аяқталғанша айқашқа ілінеді. 14 жасқа келген ұл балаға ерлік жауапкершілігі туралы қысқаша насихаттан кейін алғаш рет тесгуино ішуге рұқсат беріледі. Мұндай рәсімдер кейде 48 сағатқа дейін созылуы мүмкін. Тесгуинадалар көбінесе билермен, скрипка, флейта, барабан және гитарамен сүйемелденеді.

Tesgüino is a fermented drink made year round from sprouted corn. Sometimes it is also made with still green stalks, fruits of certain cactuses, shrubs, wheat, and trees when corn is sparse. The process begins by malting the corn and spreading it in a shallow basket covered with pine needles each day for four or five days. It is kept moist until the corn sprouts by which time the starch in the corn has been converted into smaller sugars. It is then mashed and boiled for eight hours. Varied herbs are ground up and mixed with water into a paste which is then fermented overnight by fire. Then the paste is combined with the corn liquid and fermented for another three to four days. Partaking of the alcoholic beverage usually takes place soon after its preparation, as the tesgüino can spoil within 24 hours. Gatherings for celebrations, races, and religious ceremonies often take place with tesgüinadas, a Tarahumara style beer festival. These gatherings take place all year round, but most happen in winter, and are the social events between the neighboring Tarahumara people. Tesgüinada events include rain fiestas, harvest ceremonies, curing fiestas, Guadalupe Fiesta, Holy Week, races, and Sunday gatherings. Some of these events take place during and after communal activities, for example when neighbors help one another's families with their fields or build large structures like granaries, houses, and corrals. The harvest and rain ceremonies take place during the farming months to ensure a good crop season. These events also require either a shaman, curandero, or chanter. The job of the shaman and curandero are purely religious, as the curandero is there to diagnose and to heal the sick of the community, and chanters lead the tesgüinadas in chants and rhythms to accompany the ceremonies. Tesgüinadas is an important aspect of Tarahumara culture as it is often the only time when men have intercourse with their wives. They act as social lubricants, as Tarahumara are very shy and private. Anthropologist John Kennedy describes the institution of tesgüinada as an important social fabric of Tarahumara culture which he calls the "tesgüino network". He also states that "the average Tarahumara spends at least 100 days per year directly concerned with tesgüino and much of this time under its influence or aftereffects." The religious role of tesgüino is a very important aspect of tesgüinada. Before one can drink an olla of tesgüino they must dedicate it to Onorúame. During the curing ceremonies, the olla must rest in front of a cross until the ceremony is over. At age 14, a boy is allowed to drink tesgüino for the first time after a short sermon about his manly responsibilities. These rituals can sometimes last as long as 48 hours. Tesgüinadas are usually accompanied by dancing and the playing of fiddles, flutes, drums, and guitars.

Қоршаған орта факторлары

19 ғасырдың соңында алғашқы орманшылар келгеннен бастап орман шаруашылығы жүргізіліп келеді. Кейін, 1990 жылдары заңдардың жеңілдетілуі ресурстардың тозуына алып келді. 1995 жылы «жүз жылдық орман кесуден кейін осы бірегей орманның бар болғаны екі пайызы қалды» деп жарияланды, бұл Солтүстік Америкадағы ең биологиялық түрлі экожүйелердің бірі – жүздеген дәрілік өсімдіктер, емен және қарағай түрлерінің жоғалу қаупіне тап болуына себеп болды. Ең ауыр соққыға Сьерра-Мадре аймағы ұшырады. Чихуауа штатындағы ауыл шаруашылығы шығындары 25 миллион долларға бағаланады; аймақтағы жауын-шашын азаюының салдарынан 180 000 бас ірі қара мал қырылды. Сонымен қатар, сыртқы әлеммен байланыстың күшеюі зиянды болуы мүмкін, себебі ол тәуелділікке әкелуі мүмкін. Бұл жергілікті халықтар өте кедейлікпен күресіп жатыр, бұл Мексиканың Адам Даму Индексінде (АДИ) көрініс тапқан: Сьерра-Мадредегі көрсеткіш елдегі ең төменгі көрсеткішті құрайды және ұлттық орташа көрсеткіштен 49,1% төмен. Amnesty International ұйымының мексикалық директоры Альберто Эррера өз еліндегі жергілікті халықтар «тұрақты кемсітушілікке, шеттетуге және маргинализацияға» ұшырағанын мәлімдеді.

Тау-кен өндірісі

Тау-кен өндірісі 950 жылға дейін толтектер мен майялар өркениеттерімен байланысты. Испанияның жаулауынан бері Мексиканың солтүстік-батысындағы Оахакадан Сонораға дейінгі тау-кен белдеуінде мыңдаған тонна сынап және қорғасын шығарылды. Бұл белдеудің Сьерра-Мадре бөлігі әлемдегі алтын мен күміс кендерінің ең өнімді аудандарының бірі болып табылады. Георгиус Агрикола 1556 жылы тау-кен өндірісінің орманды жоюға, жануарлар дүниесінің жойылуына және су қоймаларының ластануына себеп болғанын айтқан. Металл кендерін пайдалану үшін кең аумақтардағы орман алқаптары жойылды. 1990 жылдардағы реформалар шетелдік меншікке мүмкіндік берді, нәтижесінде кен орындары қайта ашылып, тау-кен өндірісі артты. Экономика министрлігінің мәліметінше, 2006 жылы Мексикада тікелей шетелдік инвестициялармен 204 тау-кен компаниясы 310 жобаны жүзеге асырып жатты. 2010 жылы Мексиканың тау-кен өндірісі рекордтық деңгейге жетті: әлемдік күміс өндірісінің 19% осы елде өндірілді, ал тау-кен белдеуі тарихи тұрғысынан әлемдегі ең өнімді аудан болып қала берді. Қоршаған ортаға тигізген әсері зор, нәтижесінде ландшафт өзгеруде және ауыр металдар таралуда.

Есірткіге қарсы күрес

Бұл аймақтағы есірткі зорлық-зомбылығы, оны өсіру және саудасы Рарамури халқының өмір салтына әсер етті, себебі халық Сьерра-Мадре тауына жақын орналасқан, ол – Жер бетіндегі есірткі өсіруге ең қолайлы аймақтардың бірі. Орманды ағаш кесу тек мексикалық үкімет тарапынан ғана емес, сонымен қатар заңсыз ағаш кесушілер мен есірткі барондары тарапынан да жүзеге асырылады, олар орманды марихуана немесе опиум өсіру үшін немесе өздерінің қызметі үшін пайдаланады. Есірткі картельдері көбінесе есірткі саудасынан түскен ақшаны жылу үшін ағаш кесу компанияларымен байланысқа түседі. Наркотрафик Тарахумара халқына ауыр салмақ түсіруде, себебі есірткі барондары шаруаларды өз егістерін емес, есірткі өсіруге мәжбүрлейді. Картельдер Тарахумаралардың ұзақ қашықтыққа жүгіруші ретіндегі беделін пайдаланып, оларды АҚШ-қа заңсыз есірткі тасымалдауға мәжбүр етеді.

Қылмыстық көшіру

Рарамури халқының бастан кешіріп жатқан зорлық-зомбылық жағдайлары оларды туған жерлерінен қашуға итермелейді, көбінесе мексикалық және шетелдік қылмыстық топтар мен кен өндіру компанияларының қорқытуынан.

Туризм

Сиерра-Мадренің қауқасулы аймағы ұзақ жылдар бойы тараумараларға пана болды. Бірақ жолдар мен туризмнің кеңеюі кейбіреулеріне мүмкіндіктер, ал басқаларына мәселелер әкелді. Қызығы, рарамурилердің өздері бұл жариялылықты іздемейді. 1800 жылдары теміржол салуға әрекеттер жасалған. Қазіргі уақытта бұл желі Чихуахуа Пасифико немесе Эль Чепе пойзының туристерді тасымалдауына қолданылады, олар аймақты таза әрі табиғи деп жалған көрсету арқылы көрікті жерлерге тартылады. Ол Тарахумараның көптеген ауылдарының жанынан тоқтап, "ескірген жергілікті тұрғындарды" (тараумара туралы аңыз) көруді күтетін келушілерді қызықтырады. Жаңа автомобиль жолдарымен қатар, аймаққа салынған теміржолдар орман шаруашылығы мен туризмді дамытып, рарамурилер арасындағы модернизация қарқынын үдетті.