Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Коста-Риканың ұлттық символы
National symbol of Costa Rica
Коста-Риканың тас сфералары – Коста-Рикадағы Дикис дельтасы мен Каньо аралында орналасқан 300-ден астам петросфералардың жиынтығы. Жергілікті тұрғындар оларды "тастан жасалған доптар" деген мағына беретін bolas de piedra деп те атайды. Бұл сфералар көбінесе жойылған Дикис мәдениетіне жатады және кейде Дикис сфералары деп аталады. Олар Колумбия тас аралының ең танымал тас мүсіндері болып табылады. Олардың бастықтардың үйлеріне апаратын жол бойында тізім бойынша орналастырылғаны болжамдалады, бірақ олардың нақты мағынасы әлі анықталған жоқ. Пальмар Сур археологиялық қазбалары – елдің оңтүстік бөлігіндегі Дикис дельтасында орналасқан және "Финка 6" (Ферма 6) деп белгілі бір учаскеге бағытталған қазбалар сериясы. Археологиялық жаңалықтар Агуас Буэнас кезеңіне (300–800 CE) және Чирики кезеңіне (800–1550 CE) жатады. 2014 жылдың маусым айында Дикис тас сфералары бар Колумбияға дейінгі басшылардың қоныстары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне қосылды. 2014 жылдың шілдесінде 2011 жылы ұсынылған сфераларды елдің ұлттық символы деп жариялау жобасы мақұлданды. Кейбір археологтардың пікірінше, сфералар күн жүйелерін бейнелеуі мүмкін немесе күн мен айдың әртүрлі кезеңдерінен, оның ішінде күннің батуы мен шығуы, жарты айлар сияқты, қалың көзбен көрінетін нәрселерден шабыттанған болуы мүмкін.
The stone spheres of Costa Rica are an assortment of over 300 petrospheres in Costa Rica, on the Diquís Delta and on Isla del Caño. Locally, they are also known as bolas de piedra (literally stone balls). The spheres are commonly attributed to the extinct Diquís culture, and they are sometimes referred to as the Diquís Spheres. They are the best known stone sculptures of the Isthmo Colombian area. They are thought to have been placed in lines along the approach to the houses of chiefs, but their exact significance remains uncertain. The Palmar Sur Archaeological Excavations are a series of excavations of a site located in the southern portion of the country, known as the Diquís Delta, and have centered on a site known as "Finca 6" (Farm 6). The archaeological findings date back to the Aguas Buenas Period (300–800 CE) and Chiriquí Period (800–1550 CE). In June 2014, the Precolumbian Chiefdom Settlements with Stone Spheres of the Diquís was added to the UNESCO list of World Heritage Sites. In July 2014, a project, which had been proposed in 2011, to declare the spheres a national symbol of the country was approved. According to some archaeologists' hypothesis the spheres could represent solar systems or just be inspired by various stages of the sun and the moon as viewed with the naked eye, including setting or rising suns, and half moons.
Сипаттама
Сфералардың мөлшері бірнеше сантиметрден бастап бірнеше метрден аса диаметрге дейін өзгереді және салмағы 15 тоннаға дейін жетеді. Көбісі габбродан қашалған.
The spheres range in size from a few centimetres to over in diameter, and weigh up to 15 tons. Most are sculpted from gabbro,
Байланыстан кейінгі тарих
Бұл сфералар 1930 жылдары «Юнайтед Фрут Компани» компаниясы банан плантациялары үшін орманды тазарту кезінде табылған. Көптеген сфералар көптеген Тико азаматтарының үйлері мен бақтарын безендірді. Гарвард университетінің Пибоди мұражайында сақталады. 1948 жылы ол әйелімен Коста-Риканың солтүстік аймағында басқа археологиялық қазбалар жасауға тырысты. Сан-Хоседе ол Дорис Стоунмен танысты, ол оларды оңтүстік-батыстағы Дикис дельтасы аймағына ("Дикис аңғары" – төменгі Рио-Гранде-де-Терраба өзенінің аңғары, Оса кантонының Пуэрто-Кортес, Палмар-Норте және Сиерпе қалаларын қамтиды) бағыттап, құнды қазба орындарымен және жеке байланыстармен қамтамасыз етті. Лотроптың зерттеулері 1963 жылы «Коста-Рика Дикис дельтасының археологиясы» деген атпен жарияланды. 2010 жылы Канзас университетінің зерттеушісі Джон Хоупс Тас сфераларын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуге болатынын бағалау үшін осы жерге сапар шекті.
The spheres were discovered in the 1930s as the United Fruit Company was clearing the jungle for banana plantations. Many spheres also ended up as lawn decorations for many Tico citizens. of the Peabody Museum at Harvard University. In 1948, he and his wife attempted to excavate an unrelated archaeological site in the northern region of Costa Rica. In San José he met Doris Stone, who directed the group toward the Diquís Delta region in the southwest ("Valle de Diquís" refers to the valley of the lower Río Grande de Térraba, including the Osa Canton towns of Puerto Cortés, Palmar Norte, and Sierpe) and provided them with valuable dig sites and personal contacts. Lothrop's findings were published in Archaeology of the Diquís Delta, Costa Rica 1963. In 2010, University of Kansas researcher John Hoopes visited the site of the Stone Spheres to evaluate their eligibility for protection as a Unesco World Heritage Site.
Тарихи негіздер
Коста-Рикадағы «Компания Бананера де Коста-Рика», 1930 жылдары Банана компаниясының және банан плантацияларының пайда болуына дейін бұл аймақта тығыз өсімдік жамылғысы болды. Бұл аллювиалды жазықта Колумбтан бұрынғы тұрғындарға қол жетімді ресурстар өзен және мұхит ресурстарынан, соның ішінде Терраба және Сиерпе өзендерінде орналасқан мангр ормандарынан тұрды. Бұл аймақтың құнарлы аллювиалды топырағы 1930 жылдан бері егіншілікке жағдай жасады. «United Fruit Company» 1920 жылдары Паррита мен Квепоста банан плантациялары арқылы Оңтүстік аймаққа үстемдік етті. UFCO 1930 жылдары монополияға қарсы заңнаманы орап өту үшін «Compañía Bananera de Costa Rica» деген атпен Пальмар-Сурға енді. Бүгінде ландшафттың барлық бөлігінде кооперативтерге тиесілі, плантаин, банан және пальма плантацияларынан тұратын егістік алқаптары сақталған.
Before the arrival of the Compañía Bananera de Costa Rica, a branch of the United Fruit Company, and banana plantations in the 1930s, there was dense vegetation in this area. Resources available to Precolumbian inhabitants in this alluvial plain consisted of riverine and ocean resources, including mangrove forests located in the Terraba and Sierpe Rivers. The rich alluvial soils of this region facilitated agriculture since the 1930s. The United Fruit Company dominated this southern region with banana plantations as early as the 1920s in Parrita and Quepos. The UFCO entered Palmar Sur in the 1930s under the name of Companía Bananera de Costa Rica in an effort to avoid antimonopoly legislature. Today there are still agricultural fields throughout the landscape which are owned by co ops and consist of plantain, banana, and palm plantations.
Өңірдегі алғашқы зерттеушілер
Аллювиалды жазықтағы ғылыми зерттеулер, әсіресе "United Fruit Company" компаниясының меншіктерінде, 1940 жылдары Дорис Земюррей Стоун мен Сэмюэл Лотроптың жұмыстарымен басталды. Лотроптың жұмысы бірнеше нысандағы қазба жұмыстарына, соның ішінде 4-ші шаруашылыққа бағытталған. Оның жұмысының мақсаты "in situ" тас шарлары бар барлық археологиялық ескерткіштерді тіркеу, шарлардың санын және өлшемдерін анықтау, олардың орналасуын және арақатынастарын көрсететін егжей-тегжейлі карталар жасау болды. Лотроп пен Стоунның жұмысынан кейін аймақтағы зерттеулерге шамамен елу жылға үзіліс берілді. 1990 жылдары Клод Бодес және зерттеушілер тобы керамикалық стильдердің уақыт өте келе өзгеруін бақылап, аймақтың керамикалық хронологиясын құруға кірісті. Бұл UFCO компаниясы жасаған дренаждық арналарды зерттеу арқылы іске асырылды. 1991-1996 жылдар аралығында MNCR бағынындағы Ифигения Кинтанилья жүргізген зерттеу "Сиерпе-Террабадағы адам және орта" жобасы аясында аймақтағы елді мекендердің орналасуы, қоныстану кезеңдері және пайдаланылған ресурстарды зерттеуге бағытталды. Коста-Рика Ұлттық мұражайының археологтары Франсиско Корралес пен Адриан Бадилья 2002 жылдан бері аймақта үздіксіз зерттеулер жүргізіп келеді. Олардың зерттеулері 2002 жылы басталды және тас шарлары бар төрт археологиялық ескерткішті қамтитын, "тұрғызылған маршрутты" құрайтын аймақтарға бағытталды. Бұл орындар Грижальба, Батамбал, Эль-Силенсио және "6-шы шаруашылық" болып табылады. Жобаның мақсаты – ескерткіштердің мәдени маңыздылығын бағалау, мәдени мұраны қорғау, сондай-ақ осы орындарда зерттеулер мен оқулар жүргізуді бастау еді. Корралес және Бадилья "El Paisaje Cultural del Delta del Diquís" атты буклет жариялады, онда Дикис дельтасының тарихы, банан плантацияларының және UFCO тарихы, табиғи орта, аймақтағы археологиялық ескерткіштер және Дикис аймағының ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орны ретіндегі маңыздылығы туралы қысқаша мәлімет берілген. Корралес пен Бадилья Дикис дельтасындағы археология және Колумбияға дейінгі саяси құрылымға бағытталған зерттеулерді аймақта жалғастырды. Зерттеудің басты назарында басшылықтар мен олармен байланысты археологиялық көрсеткіштер болды. Олардың мақсаты – Дикис аймағындағы тас шарлары бар археологиялық ескерткіштерді зерттеу арқылы қауымдастықтың құрылымын, белсенділік аймақтарын, қоныстану кезеңдерін және монументалды сәулетті түсіну болды.
Scientific research in the alluvial plain, particularly on United Fruit Company properties, began in the 1940s with the work of Doris Zemurray Stone and Samuel Lothrop. Lothrop's work focused on excavation at a handful of sites, one being Farm 4. His work aimed to document all archaeological sites containing "in situ" stone spheres, to record the number of spheres and their dimensions, and to make detailed maps illustrating both their arrangement and alignments. After the work of Lothrop and Stone, research in the area took a hiatus for nearly fifty years. In the 1990s, Claude Baudez and a team of researchers set out to establish a ceramic chronology of the region by observing the change in ceramic styles over time. This was accomplished by examining the drainage ditches that were cut into the landscape by the UFCO. Research carried out by Ifigenia Quintanilla, under the direction of the MNCR from 1991 to 1996 was performed in the region under the project titled "Man and Environment in Sierpe Terraba" focusing on settlement patterns, occupational sequences, and resources utilized in the region. Francisco Corrales and Adrian Badilla, archaeologists with the Museo Nacional de Costa Rica, have performed continuous research in the region since 2002. Their research began in 2002 and focused on four archaeological sites in the region containing stone spheres and of which comprise a "circuit". These sites include Grijalba, Batambal, El Silencio, and "Farm 6". The purpose of the project was to assess the cultural significance of the sites, to protect the cultural heritage, in addition to beginning research and studies at the sites. Corrales and Badilla produced a booklet entitled El Paisaje Cultural del Delta del Diquís which provides a quick overview on the history of the Diquís Delta, the history of banana plantations and the UFCO, the natural environment, archaeological sites in the region, and the importance of the Diquís region as an UNESCO World Heritage Site. Research has continued in the region by Corrales and Badilla focusing on the archaeology and the Precolumbian political structure in the Diquís Delta. Research emphasis was on chiefdoms and their associated archaeological indicators. Their objectives were to study the archaeological sites containing stone spheres in the Diquís Subregion to gain an understanding of community configuration, activity areas, sequences of occupation, and the recording of monumental architecture.
Қазіргі зерттеулер
Қазіргі уақытта "Ферма 6" учаскесінде Коста-Рика Ұлттық мұражайының археологтары басшылығымен зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Археологиялық қазба жұмыстары алғаш рет 2005 жылы басталды. Осы маусымның мақсаты екі үйіндінің орналасқан жерін анықтау, шарлардың тізілімдерін және 2-ші үйіндіге байланысты түрлі қазбаларды зерттеу болды. 2007 жылы екінші далалық маусымда 1-ші үйіндіде археологиялық қазбаларға баса назар аударылды. Осы маусымда үйіндімен бірге "in situ" жағдайында тас шар табылды.
Research is currently ongoing at the "Farm 6" site under the direction of archaeologists at the Museo Nacional de Costa Rica. The first field season in which archaeological excavations were undertaken was in 2005. Objectives during this field season included defining the area in which two mounds were located, sphere alignments, and various excavations associated with mound 2. In 2007, as second field season was undertaken focusing on archaeological excavations of Mound 1. During this field season, a stone sphere was discovered "in situ" in association with the mound.
Символизм
Тас сфералардың символдық маңызына қатысты ең соңғы гипотезаны коста-рикалық сәулетші Мелисса Рудин Эрнандес жасады, ол жергілікті мәдениеттердің космовидениесін зерттеген. Осы гипотезаға сәйкес, сфералар – бұл Брунка мәдениетіне дейінгі руханилықтан (Дикис мәдениетінен) туындаған әлемнің көркемдік, символдық және рухани жаратылысы, әлемнің орталығы.
The most recent hypothesis regarding the symbolic importance of the stone spheres was developed by Melissa Rudin Hernández, a Costa Rican architect investigated the cosmovision of indigenous cultures. According to this hypothesis, the spheres are an artistic, symbolic and spiritual creation of the universe the Center of the world that come from the pre Brunka spirituality (Diquís culture).
Туризм
Археологиялық туризм Коста-Рикада салыстырмалы түрде жаңа ұғым. Қазіргі таңда Гуаябо-де-Турриальба ұлттық ескерткіші – туристерге ашық жалғыз археологиялық орын. 6-шы шаруашылықта кішкентай көлемде туризм дамып жатыр, мұражай экспозициясын қарау үшін шамалы төлем жасап, содан кейін қазба жұмыстары жүргізілген жерлерді көруге болады. Алдын ала жазылу қажет емес. Ұлттық мұражайлар кеңесінің (МНКР) болашақ жоспарларында осы орынды іріктеліп туризмге ашу және аймақтағы басқа да жақын жерлерді қосу қарастырылып отыр.
Archaeological tourism is a concept that is still relatively new in Costa Rica. To date, the national monument of Guayabo de Turrialba is primarily the only archaeological site open for tourism. Tourism on a smaller scale is occurring at the site of Farm 6 and is open to visitors upon paying a nominal fee to tour the museum display and then tour the grounds, viewing some of the discovery sites. It is no longer necessary to have an appointment. Future plans of the MNCR are to open the site to tourism on a larger scale and to include other sites nearby in the region.
Мифтер
Тастарды қоршаған көптеген аңыздар бар, мысалы, олар Атлантидадан келген немесе табиғаттың өзі оларды осы түрде жасаған. Кейбір жергілікті аңыздарда, жергілікті тұрғындар тасты жұмсартатын құралға ие болған делінеді. Мысалы, әк тас өсімдіктерден алынған қышқыл ерітінділермен ерітілуі мүмкін. Франциядағы Геополимер институтының Джозеф Давидовиц басқаратын зерттеулер осы гипотезаны қолдайды. Дегенмен, шарлардың көпшілігі қышқылға төзімді магмалық жыныс – габбродан жасалған. Брибри халқының космогониясында, оны Кабекарелер және басқа да американдық ата-бабалар тобы бөліседі, тас шарлар "Тараның зеңбірек доптары" деп аталады. Тара немесе Тлатчке, күн күркірінің құдайы, осы жерлерден қуу үшін жел мен дауылдың құдайлары Серкестерге доптарды ату үшін алып үрлегіш құбырды қолданған. Шарлардың пішіні кемшіліксіз немесе оған жақын деп айтылған, бірақ кейбір шарлардың диаметрі әртүрлі екені белгілі. Сонымен қатар, тастар жылдар бойы зақымданып, тозығына ұшыраған, сондықтан олардың бастапқы пішінін нақты білу мүмкін емес. Лотроптың тастарды өлшеу әдісін қарастырғанда, олардың өлшеміндегі дәлдік туралы мәлімдемелер қолданылған әдістердің дұрыс түсінілмеуінен туындағаны анықталды. Лотроп шарлардың диаметрін үш ондық таңбаға дейін көрсетілген кестелерді жариялағанмен, бұл көрсеткіштер шын мәнінде дәлдігі төмен ленталармен алынған өлшемдердің орташа мәні болды.
Numerous myths surround the stones, such as they came from Atlantis, or that they were made as such by nature. Some local legends state that the native inhabitants had access to a potion able to soften the rock. Limestone, for example, can be dissolved by acidic solutions obtained from plants. Research led by Joseph Davidovits of the Geopolymer Institute in France has been offered in support of this hypothesis. However, most of the spheres were created from gabbro, an acid resistant igneous rock. In the cosmogony of the Bribri, which is shared by the Cabecares and other American ancestral groups, the stone spheres are "Tara's cannon balls". Tara or Tlatchque, the god of thunder, used a giant blowpipe to shoot the balls at the Serkes, gods of winds and hurricanes, in order to drive them out of these lands. It has been claimed that the spheres are perfect, or very near perfect in roundness, although some spheres are known to vary over in diameter. Also, the stones have been damaged and eroded over the years, and so it is impossible to know exactly their original shape. A review of the way that the stones were measured by Lothrop reveals that claims of precision are due to misinterpretations of the methods used in their measurement. Although Lothrop published tables of ball diameters with figures to three decimal places, these figures were actually averages of measurements taken with tapes that were nowhere near that precise.