Кіріспе
Боливиядағы археологиялық орын, қазіргі Тиуанаку (lang es немесе Tiahuanacu) – Боливияның батысында, Титикака көлінің жанында, Ла-Паздан шамамен 70 километр қашықтықта орналасқан Колумбиядан бұрынғы археологиялық орын. Ол Оңтүстік Америкадағы ең ірі орындардың бірі. Қазіргі кезде жер бетіндегі қалдықтар шамамен 4 шаршы километрді құрайды және әсемделген керамика, монументалды құрылыстар мен мегалиттік блоктарды қамтиды. 800 жылға қарай, осы орында консервативті бағалау бойынша 10 000-нан 20 000-ға дейін адам тұрған деген болжам бар. Осы орынды алғаш рет 1549 жылы испан конкистадоры Педро Сиеса де Леон, Инканың оңтүстік астанасы Кулласуйуді іздеу кезінде жазбада тіркеген. Перудің иезуит тарихшысы Бернабе Кобо Тиуанакудың бұрынғы аты тайпикала болғанын хабарлаған, ол аймара тілінде "ортадағы тас" деген мағынаны білдіреді, бұл оның әлемнің орталығында орналасқан деген сенімге сілтеме жасайды. Тиуанаку тұрғындарына белгілі болған атау жоғалып кеткен болуы мүмкін, себебі олардың жазу тілі болмаған. Хеггарти мен Бересфорд Джонс Пукина тілі Тиуанаку тілі болуы мүмкін деп санайды.
the contemporary municipality
Tiwanaku (lang es or Tiahuanacu) is a Pre Columbian archaeological site in western Bolivia, near Lake Titicaca, about 70 kilometers from La Paz, and it is one of the largest sites in South America. Surface remains currently cover around 4 square kilometers and include decorated ceramics, monumental structures, and megalithic blocks. In AD 800 the site has been conservatively estimated to have been inhabited by 10,000 to 20,000 people. The site was first recorded in written history in 1549 by Spanish conquistador Pedro Cieza de León while searching for the southern Inca capital of Qullasuyu. Jesuit chronicler of Peru Bernabé Cobo reported that Tiwanaku's name once was taypiqala, which is Aymara meaning "stone in the center", alluding to the belief that it lay at the center of the world. The name by which Tiwanaku was known to its inhabitants may have been lost as they had no written language. Heggarty and Beresford Jones suggest that the Puquina language is most likely to have been the language of Tiwanaku.
Сайт тарихы
Өткен ғасырда бұл орынның жасы анықтау өте күрделі болды. 1910 жылдан 1945 жылға дейін Артур Поснанский геологиялық дәуірлер мен археоастрономияға сүйене отырып, осы орынның жасы 11 000–17 000 жылға жетеді деп саққан. 1970 жылдардан бастап Карлос Понсе Сангинес бұл орын алғаш рет б.з.д. 1580 жылы пайда болғанын айтты, бұл орынның ең ерте радиокөміртектік жасы. Бұл дата әлі де Боливиядағы кейбір жарияланымдар мен мұражайларда кездеседі. 1980 жылдан бері зерттеушілер бұл күнді сенімсіз деп таныды, нәтижесінде орын б.з.д. 200 немесе 300 жылдан ертерек болмауы керек деген консенсусқа келді. Соңғы кездегі радиокөміртектік даталардың сенімді статистикалық бағалауы орынның біздің заманымыздың 110 жылында (50–170, 68% ықтималдық) құрылғанын көрсетеді, бұл ертерек кезеңдердегі керамикалық стильдердің болмауымен расталады. Тиуанаку бірінші мыңжылдықтың басында тұрақты өсімді бастады. Шамамен 375 жылдан 700 жылға дейін бұл Анд қаласы маңызға ие болды. Өркендеген шағында Тиуанаку қаласының ауданы шамамен 4 шаршы километр (1,5 шаршы миль) болды және 10 000-нан астам адамға мекен етті. Қаланың өсуі саудамен қолдау көрсетілген күрделі агропасторальдық экономикаға байланысты болды. Орын шамамен 1000 жылы құлаған, бірақ оның себебі әлі де талқыланып жатыр. Питтсбург университетінің геологы Эллиотт Арнольдтың жақындағы зерттеулері құлау кезінде аймақтағы құрғақтықтың артуын көрсетті. Аймақтағы құрғақшылық жергілікті ауыл шаруашылығы жүйелеріне әсер еткен және Тиуанакудың құлауына ықпал еткен болуы мүмкін.
Қарым-қатынастар
Тиуанаку халқы Вари мәдениетімен тығыз байланыста болды. Вари және Тиуанаку өркениеттері "Оңтүстік Анд иконографиялық сериясы" деп аталатын ортақ иконографияны пайдаланды. Екі өркениет арасындағы қарым-қатынас сауда немесе әскери жолмен жүрген болуы мүмкін деп есептеледі. Варилер ғана Тиуанакумен байланысқа түскен бірден-бір өркениет емес. Инка қалаларында да Тиуанакуда кездесетін архитектура мен инфрақұрылымның ұқсас түрлері болған. Осыдан инкалар Тиуанаку қаласынан және Анд бассейніндегі басқа ерте өркениеттерден шабыттанғанын күтуге болады.
Құрылыстар
Тиуанакуда зерттеушілер қазған құрылыстарға террасалы платформалы Акапана, Акапана-Ист және Пумапунку сатылы платформалары, Каласасая, Кантаталита, Хери-Кала және Путуни қоршаулары, сондай-ақ жартылай жер асты ғибадатханасы кіреді. Акапана – «Андіс айқасының жартысы» пішіндес құрылыс, оның ені 257 м, ең үлкені 197 м, биіктігі 16,5 м. Оның ортасында суға батып кеткен алаң болған көрінеді. Бұл құрылыстың ортасынан шығысқа қарай созылған терең қарақшылық қазбалар салдарынан дерлік жойылды. Қарақшылар қазған материалдар Акапананың шығыс жағына тасталып кеткен. Батыс жағында баспалдақ бар. Мүмкін, тұрғын үй кешендері осы құрылыстың солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс бұрыштарында орналасқан болса керек. Бастапқыда Акапана өзгертілген төбеден пайда болған деп есептелген. Бірақ, ХХІ ғасырғы зерттеулер оның толығымен адам қолымен жасалған, үлкен және кішкентай тас блоктарынан тұрғызылған жер үйіндісі екенін көрсетті. Акапананы құрайтын топырақ осы жерді қоршап тұрған «қақпақтан» қазылған сияқты. Пумапунку – Акапана сияқты шығыс-батыс осімен салынған, адам қолымен жасалған платформа. Бұл мегалитикалық блоктармен қапталған, Т пішіндес, террасалы топырақ платформасы. Оның ені солтүстік-оңтүстік осімен 167,36 м, шығыс-батыс осімен 116,7 м, биіктігі 5 м. 20 метрлік бірдей проекциялар Пумапункудың солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс бұрыштарынан солтүстікке және оңтүстікке қарай 27,6 метрге созылады. Қабырғалы және қабырғасыз алаңдар мен эспланада осы құрылыммен байланысты. Пумапункудың ерекшелігі – үлкен тас терраса; оның өлшемдері 6,75 х 38,72 метр және үлкен тас блоктарымен қаланған. Бұл «Plataforma Lítica» деп аталады және Тиуанакудағы ең үлкен тас блогы осында бар. Понсе Сангинестің мәліметінше, блок салмағы 131 тоннаға бағаланады. Қабырғалары әртүрлі стильдегі тенондық баспен жабылған, бұл құрылыстың уақыт өте келе әртүрлі мақсаттарда пайдаланылғанын көрсетеді. Каласасаядағы ең үлкен тас блогының салмағы 26,95 тоннаға бағаланады. Күн қақпасының жоғарғы жағындағы ерекше ою-өрнектер жануарлар мен басқа да жандарды бейнелейді. Кейбіреулер бұл символдар Тиуанаку халқына тән күнтізбе жүйесін көрсетеді деп мәлімдейді, бірақ бұл теорияның дұрыс екеніне нақты дәлел жоқ. Күн қақпасы мен Пумапункудағы басқа да қақпалар толыққанды салынбаған. Олар әдеттегі ойылған жақтаудың – шамбранелдің бөлігін жоғалтқан, ол кейіннен қосылған қосымшаларды қолдау үшін қысқыштарға арналған соқпақтармен жабдықталған. Бұл сәулеттік үлгілер, сондай-ақ Акапана қақпасы ерекше ерекшеліктерге ие және тас кесудегі жоғары шеберлікті көрсетеді. Бұл сипаттамалық геометрия туралы білімді көрсетеді. Элементтердің тұрақтылығы олардың пропорция жүйесіне енгенін көрсетеді. Тиуанакудың сәулет құрылысының шеберлігіне қатысты көптеген теориялар ұсынылған. Бірі – олар 60 см-дей стандартты өлшемді пайдаланған. Тағы бір аргумент – Пифагор қатынасы. Бұл идея шлюздерде қолданылатын бестен төртке үш қатынастағы тік үшбұрыштарды талап етеді, барлық бөліктерді өлшеу үшін. Соңында, Протцен мен Наир Тиуанакуда контекст пен композицияға байланысты жеке элементтерге арналған жүйе болғанын айтады. Бұл ұқсас шлюздердің құрылысында көрінеді, олардың мөлшері шағыннан монументальдіға дейін өзгереді, бұл масштабтау факторлары пропорцияға әсер етпейтінін көрсетеді. Әр элемент қосылғанда, бөлшектер бір-біріне сәйкес келетіндей етіп ауыстырылды. Халық саны өскен сайын, кәсіптер пайда болды және адамдар белгілі бір шеберлікке маманданған. Күллі көркем бұйымдарды, әшекейлерді және маталарды жасаумен айналысатын қолөнершілердің саны артты. Кейінгі инкалар сияқты, Тиуанакуда коммерциялық немесе нарықтық институттар аз болды. Оның орнына, мәдениет элитаның қайта бөлуіне сүйенді. Яғни, мемлекет элитасы барлық экономикалық өнімді бақылап отырды, бірақ әр қарапайым адамға оның қызметін атқару үшін қажетті барлық ресурстармен қамтамасыз етуді міндетті деп есептелді. Таңдалған кәсіптерге ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, мал өсіру және т.б. жатады. Кәсіптердің мұндай бөлінуі мемлекет ішіндегі иерархиялық қабаттанумен бірге жүрді. Кейбір авторлар Тиуанаку элитасы қорғанмен қоршалған төрт қабырғаның ішінде өмір сүргенін айтады. Бұл теория «Тиуанаку орлары теориясы» деп аталады. Бұл қазба, кейбіреулердің пікірінше, қасиетті арал бейнесін жасау үшін жасалды. Қабырғалардың ішінде тек ақсүйектер ғана көретін адамзаттың пайда болуына арналған көптеген бейнелер бар. Қарапайым халық бұл құрылымға тек рәсімдік мақсаттармен кірген болуы мүмкін, өйткені ол ең қасиетті киелі орындарға ие болған. Олар қасиетті заттар болып есептелген. Тиуанаку орны қасиетті таулар – Пукара мен Чуки Қ’ава арасындағы аңғарда орналасқан. Бұл киелі орындарда ежелгі заманда құдайлар мен руларға құрмет көрсету және оларға алғыс айту рәсімдері өткізілген. Бұл құдайларға табыну және рәсімдер өткізу орындары болған, ол Анд тауларының халқын ортақ символдар мен қасиетті орындар арқылы біріктіруге көмектескен. Тиуанаку Колумбтан бұрынғы діни рәсімдердің орталығына айналған, ол жалпы халық үшін де, элита үшін де маңызды болды. Мысалы, бірнеше Колумбтан бұрынғы өркениеттерде жақсы ырысқа ие болу үшін құдайды ынаяттандыру үшін адам құрбандығы қолданылған. Тиуанакудағы Акапана қазбалары адамдар мен түйелердің құрбандыққа шалынған қалдықтарын көрсетті. Зерттеушілер Акапана астрономиялық обсерватория ретінде де пайдаланылған болуы мүмкін деп болжайды. Ол Куимсачата шыңымен сәйкес келетіндей етіп салынған, Оңтүстік полюстен Галактиканың айналуын көруге мүмкіндік берген. Каласасая сияқты басқа құрылымдар да күннің шығысын тең күн мен жазғы және қысқы күн тоғысында көруге қолайлы жағдайлар жасау үшін орналасқан. Бұл ескерткіштердің символдық және функционалдық құндылығын болжауға болады, бірақ Тиуанаку халқы күннің, айдың, Галактиканың және басқа да аспан денелерінің орнын зерттеп, түсінуге жеткілікті білімді болған, олар осы білімді сәулеттерінде маңызды рөлде пайдаланған. Аймара аңыздарында Тиуанаку ғаламның ортасында орналасқан, мүмкін, оның географиялық орнының маңыздылығына байланысты. Тиуанаку халқы өздерінің табиғи ортасына жақсы көңіл бөлген және олардың сәулеттік жоспарларында осы орта мен астрономия туралы білімдерін пайдаланған. Тиуанакудағы ең маңызды ландшафттар – таулар мен Титикака көлі. Титикака көлінің деңгейі уақыт өте келе айтарлықтай өзгерген. Көлдің рухани маңызы мен орны Тиуанакудың діни маңызына үлкен үлес қосты. Тиуанаку халқының дүниетанымында Титикака көлі – олардың ғарыштық сенімдерінің рухани отаны. Инка мифологиясына сәйкес, Титикака көлі – күн, ай, адамдар мен ғарышты жаратқан Виракочаның туған жері. Каласасаядағы Күн қақпасы деп белгілі монолиттің үстіндегі мүсінде алдына қарап тұрған, найза тастағыш пен түймедақ ұстаған бейне бейнеленген. Кейбіреулер бұл Виракочаның бейнесі деп болжайды. Алайда, бұл бейне Аймаралық құдай – Тунупаны бейнелейтін болуы да мүмкін, ол Виракоча сияқты жаратылыс және жойқындық туралы аңыздармен байланысты. Тиуанакудың ұрпақтары саналатын Аймара халқында күрделі сенім жүйесі бар, ол басқа Анд өркениеттерінің космологиясына ұқсас. Олар үш кеңістіктің бар екеніне сенеді: Аражпача – жоғарғы әлем, Акапача – орта немесе ішкі әлем және Манкхаоача – төменгі әлем. Көбінесе ғарыш пен Галактикамен байланыстырылатын жоғарғы әлемде аспан денелері тұрады. Орта әлемде барлық тірі нәрсе бар, ал төменгі әлемде өмір кері қайтады.
Қазіргі кездегі қазба және қалпына келтіру
1960 жылдары Боливия үкіметі осы орынды қалпына келтіру және оның бір бөлігін қайта құруға кірісті. Каласасая қабырғаларының көбі қайта салынған. Қайта құру жеткілікті дәлелдерге негізделмеді. Қайта құрудағы тас жұмысының сапасы Тиуанакудегідей жоғары емес. Эфраим Сквайр оны «Америкалық Стоунхендж» деп атады. Қайта құрудан бұрын, үлкен тас тіреулер арасындағы толтырғыш тастар тоналғандықтан, ол «Стоунхендж» сияқты көрініске ие болған. Белгілідей, қазір Каласасаяда орналасқан Күн қақпасы бастапқы орнынан жылжытылған деп саналады. Бүгінде Тиуанаку ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді және Боливия үкіметі басқарады. Соңғы кезде Боливияның археология департаменті (ДИНАР, Хавьер Эскаланте басқарады) Акапана террасалық үйіндісінде қазба жұмыстарын жүргізіп жатыр. Пенсильвания университетінің «Pumapunku Akapana Archaeological Project (PAPA)» жобасы соңғы бірнеше жылдан бері террасалық платформа төбешігінің маңында қазба жұмыстарын жүргізіп, сондай-ақ аймақтың жер астындағы радарлық зерттеулерін жүргізіп келеді. Бұрын Гарвард жазғы мектебінің археологиялық далалық мектебі монументалды орталықтан тыс тұрғын үй ауданында өткізілді, бұл жергілікті археологтар арасында пікір қақтығысына әкелді. Бағдарламаны Гарвард университетінің кипу маманы Гэри Урттон және Пенсильвания университетінің профессоры Алексей Вранич басқарды. Пікір қақтығысының себебі – кәсіби бақылауда жұмыс істеуге дайындығы жоқ студенттер тобына рұқсат беру болды. Бұл мәселе соншалықты маңызды болғандықтан, тек сертификатталған кәсіби археологтарға құжатталған қаржыландырумен кіруге рұқсат берілді. Пікір қақтығысы ұлттық және саяси мәселелерге толы болды. Гарвардтағы далалық мектеп 2004 жылдан 2007 жылға дейін үш жыл бойы жұмыс істеді. Жоба келесі жылдары жаңартылмады және рұқсат сұралған жоқ. 2009 жылы ЮНЕСКО шағымына байланысты Акапанадағы мемлекеттік қалпына келтіру жұмыстары тоқтатылды. Қалпына келтіру платформа төбесіне саз кірпішпен жабылды, бірақ зерттеушілер бұл орынды емес деп тапты. 2013 жылы Титикака көлінің Хоа рифін зерттеген теңіз археологтары ежегі рәсімдік орынды тапты және көл түбінен лазурит және керамикалық мүсіндер, құмыралар және рәсімдік медальон сияқты артефакттарды көтеріп шығарды. Артефакттар салтанаттың сән-салтанатын және Тиуанаку мәдениетін көрсетеді.
Әуеден бақылау
2005-2007 жылдар аралығында ЮНЕСКО осы орынның әуе суретін жасау үшін әртүрлі әуе бақылау тәсілдерін пайдаланды. Лидар, әуе фотосуреті, дрондар және жер үсті лазерлік сканерлеу осы процесте қолданылды. Осы зерттеу нәтижесінде алынған деректерге Моло-Кунту аймағындағы көптеген құрылымдардың картасымен қатар, осы орындағы басты құрылымдарды көрсететін топографиялық карталар кіреді. Осы тәсілдер арқылы 300 миллионнан астам дерек нүктесі жиналды, бұл Пума Пунку сияқты толық қазба жұмыстары жүргізілмеген басты құрылымдарды қайта анықтауға көмектесті.
Маңызды авторлар
Чикаго университетінің профессоры Алан Колата 1900 жылдардың аяғында Тиуанакуда зерттеулер жүргізіп, өз кітабы "Тиуанаку"-да қаланың құрылымы мен мәдениетін сипаттады. Кейін ол "Рухтар аңғары" деген еңбегін жариялады, онда Тиуанаку мәдениетінің астрологиясы және мифологиясы сияқты жақтары туралы толығырақ мәліметтер келтірген. Вандербильт университетінен Джон Уэйн Янусек те 1900 жылдардың аяғында Тиуанаку қазбаларының нәтижелерін жазып алу үшін сол жерде уақыт өткізді. 2008 жылы ол "Ежелгі Тиуанаку" кітабын шығарды, онда Тиуанаку өмірінің архитектурасы, егіншілігі және басқа да аспектілері туралы өз табалдарын баяндады. Жан-Пьер Процен Берклидегі Калифорния университетінің архитектура профессоры болды және өмірінің көп бөлігін Тиуанаку архитектурасын зерттеуге арнады. 2013 жылы ол "Тиуанаконың тастары" атты кітабын жариялады, онда Тиуанакудағы архитектура мен тас құрылысы туралы жанды сипаттамалар берілген. Оның еңбегі, әсіресе Пума Панку сияқты көптеген құрылымдардың қалпына келтірілуіне үлкен үлес қосты.