Кіріспе
Колумбияға дейінгі Оңтүстік Американың рухани белгілері
жәндіктер туысы
the insect genus
Оңтүстік Американың кечуа тілдерінде хуака немесе вака – құрметке лайық нәрсені бейнелейтін нысан, көбінесе қандай да бір ескерткіш. Хуака термині табиғи орындарға, мысалы, алып тастарға да қатысты қолданылады. Кейбір хуакалар құрметтеу және қасиетті рәсімдермен байланысты болған. Кечуа халқы әрбір заттың физикалық жағдайы және екі камакен (рухы) бар деп сенген – біреуі оны жасайды, екіншісі оған жан береді. Олар заттың қызмет етуі үшін оның рухтарын шақыратын болған.
Перудегі хуакас
Хуакалар Перудің Амазонка ойпатының ең терең бөліктерінен басқа барлық аймақтарында, Инка және Инка алдындағы ерте цивилизациялар қоныстанған өңірлермен байланысты кездеседі. Оларды бүгінде Лима қаласының дерлік барлық аудандарында табуға болады, себебі қала олардың айналасында салынған. Лима қалалық округінің ішіндегі хуакалар көбінесе граффитиден қорғау үшін қоршалған.
Салтанатты жолдардағы хуакалар
Хуака рәсімдік процессиялық жолдың бойымен немесе бағытымен салынуы мүмкін, бұл Куско астанасында қасиетті рәсімдерді өткізу үшін жасалған. Мұндай жолдар "чек" деп аталды. Том Зюидема мен Брайан Бауэрдің (UT Остин) жұмысы олардың қолданылуы және маңыздылығына қатысты пікірталастың кең ауқымын зерттейді. Бұл сызықтар мәдениеттің космологиясын бейнелеу үшін салынды және кейде түрлі жұлдыздың шығуы мен батуына астрономиялық тұрғыдан сәйкес келді. Бұл маусымдық рәсімдерге, уақытты есептеуге (егіншілік, рәсімдер және жазбаларды жүргізу мақсатында) қатысты. Бұл чек сызықтары майя (сакбе), Чако және Муиска (Суна) халықтарының процессиялық жолдарымен елеулі ұқсастықтарды көрсетеді.
Инка империясындағы хуакалар
Инка империясында хуакалар көбінесе Хуака-дель-Соль және Хуака-де-ла-Луна сияқты көрнекті ескерткіштермен байланысты болды. Жоғарыда айтылғандай, олар цеке жүйесі (немесе сикис сызықтары) бойында да табылды. Инка империясындағы хуакалар туралы сөз қозғалғанда, Анд аймағындағы андтықтар мен инкалардың хуака идеологиясы бойынша көптеген ортақ сенімдері болғанын түсіну маңызды. Инка империясы құрылмас бұрын андтықтармен үнемі соғысып, жерді бағындыру қиын болды, және тек инкалар өздерінің хуакаларын империяда кең таралған мемлекеттік басқару жүйесіне айналдырғанда ғана бейбітшілік орнады. Ортақ жүйе және ортақ мәдени ықпал Инка империясын біріктірді: "Хуаканың қасиетті табиғаты Анд және Инка идеологиялары арасындағы негізгі байланысты білдіретінін айтуға болады. Екі идеология да хуаканы табиғи және табиғаттан тыс әлемнің көрінісі ретінде қарастырды, мысалы, бұлақтар, тастар, төбелер мен таулар, ғибадатханалар, үңгірлер, жолдар немесе ағаштар (Д’Алтрой 2002:163)." Инкалар хуакаларды өздерінің мәдениетіндегі қасиетті және табиғаттан тыс құрылымдық байланыстардың негізгі құралы ретінде пайдаланды, сонымен қатар оларды айналасындағы басқа мәдени топтарды манипуляциялау үшін саяси және әлеуметтік құрал ретінде қолданды. Куско цеке жүйесіндегі хуакалардың көпшілігі, егер барлығы болмаса, табиғаттан тыс әлеммен байланысқа мүмкіндік берді немесе аймақтың кейбір аспектілерін қалыптастырды деп есептелетін хтондық күштермен байланысты болды. Инка хуакалары көбінесе қозғалмайтын болса, анд хуакаларының кейбіреулері көшпелі болды. Хуакалар соғысқа алынып кететіні немесе Инка империясының астанасы Кускоға жеткізілетіні туралы мәліметтер бар. Мұндай хуаканың мысалы төменде келтірілген: "Тоғызыншы хуака (гуака) Кугигуаман деп аталды. Инка Юпанки айтуынша, ол карьерде пайда болған, содан кейін оны осы цекеге орнатып, оған құрбандық шалуға бұйрық берілген, бүркіт пішінді тас еді." Кейбір хуакалар діни мағынасы бар қасиетті орындар, ескерткіштер немесе ғибадатханалар ретінде сипатталды. Басқа хуакалар ландшафттың физикалық элементтері болды, мысалы, таулар немесе үлкен тастар, олар әлі де діни және мәдени маңызға ие болды. Хуакалар ландшафттың бөлігі болғандықтан, археологтарға оларды табу және анықтау қиын болды. Қасиетті орындар мен олардың суреттері дереу түсіріліп, басқа белгілі хуакалармен салыстырылды. Жергілікті билік өкілдерімен сұхбаттасу зерттеушілерге цекелерде табылған хуакалардың нақтылығына көз жеткізуге көмектесті. Хуакалардың орналасқан жері археологтарға олардың мақсатын және онда қандай діни рәсімдер өткізілгенін анықтауға көмектесті. Кейбір хуакалардың жанында діни қызметкерлер күрделі рәсімдер мен діни мәдениетті жасаған арнайы кешендер салынды. Мысалы, Күнге арналған рәсім Кускода (Инти Райми) өткізілді. Инкалар өз империясына енген халықтардың діни құрметіне байланысты бұрыннан қалыптасқан жүйелерін шығармашылықпен жетілдірді. Бұл алмасу жаулап алынған халықтардың арасында тиісті сәйкестікті қамтамасыз етті. Инкалар инкалықтардың бүкіл империяда жақсы таралуын қамтамасыз ету үшін инкалықтардың тобын (миткак) жаңадан қабылданған халықтармен бірге қоныс аударып, отарлады. Бұл жағдайда хуакалар мен пакариналар ортақ құлшылықтың маңызды орталықтарына айналды және этникалық және тілдік жағынан әртүрлі халықтардың бірігу нүктесі болды. Олар географиялық жағынан шашыраңқы халықтарды біріктіруге және ортақ азаматтықты қалыптастыруға көмектесті. Инка дәуірінен бұрын халықтар католицизм енгізілгенге дейін осы қасиетті орындарға саяхат жасау жүйесін дамытқан.
"It can be argued that the sacred nature of huacas represented the primary connection between Andean ideologies and Inca ideology. Both Andean and Inca ideologies considered huacas as manifestations of both the natural and the supernatural world such as springs, stones, hills and mountains, temples, caves, roads, or trees (D‟Altroy 2002:163)." The Inka believed in using the huacas as the main agents of sacred and supernatural structural affiliation in their culture, while also using them as political and social tools for manipulation of other cultural groups around them. In the Cusco ceque system, most, if not all, of the huacas facilitated communication with the supernatural world or had some connection with chthonic powers that were thought to have shaped certain aspects of the region's people. While the Inka huacas were mainly stationary, some of the Andean huacas were actually portable. There are references to huacas being taken into battle or being physically transported to Cusco, capital of the Inka empire. One such huaca is described below:
"The ninth guaca (huaca) was named Cugiguaman. It was a stone shaped like a falcon which Inca Yupanqui said had appeared to him in a quarry, and he ordered that it be placed on this ceque and that sacrifices be made to it." Some huacas were described as shrines, monuments, or temples that were associated with religion. Other huacas were physical aspects of the landscape, such as mountains or large boulders that still held religious and cultural significance. Since the huacas could have been a part of the landscape, this made it difficult for archaeologists to find and identify them. Shrines and shrine candidates were promptly photographed and compared to other known huacas. Interviews with local village officials helped researchers ensure that the huacas found on the ceques were legitimate. The location of the huacas aided archaeologists in determining what they were used for and what religious ceremonies may have occurred there. Special compounds were erected at certain huacas where priests composed elaborate rituals and religious ceremonial culture. For instance, the ceremony of the sun was performed at Cusco (Inti Raymi). The Inka elaborated creatively on a preexisting system of religious veneration of the peoples whom they took into their empire. This exchange ensured proper compliance among conquered peoples. The Inka also transplanted and colonized whole groups of persons of Inka background (Mitmaq) with newly adopted peoples to arrange a better distribution of Inka persons throughout all of their empire in order to avoid widespread resistance. In this instance, huacas and pacarinas became significant centers of shared worship and a point of unification of ethnically and linguistically diverse peoples. They helped to bring unity and common citizenship to often geographically disparate peoples. Since pre inka times the people developed a system of pilgrimages to these various shrines, prior to the introduction of Catholicism.
Моче-уакас
Моче цивилизациясы салған ең ұлы екі хуака – Хуака-дель-Соль және Хуака-де-ла-Луна. Екі ғимарат та саз балшықтан жасалған кірпіштермен салынған, бірақ екі хуака арасында кірпіштердің көптеген сипаттамалары айырмашылықты құрайды. Осылайша, бұл инка архитектурасының екі бөлек дәуірін бейнелейді. Кірпіштердің өлшемдері, авторлық белгілері, топырақтың құрамы және қалыптау іздері сияқты көптеген жағынан өзгешеліктер байқалды. Алайда, екі ғимарат та ұқсас әдіспен салынған. Саз кірпіштер тік бағаналар түрінде бірімен-бірі қатар орналастырылды. Ғимараттың әртүрлі бөлімдерін салу үшін, бір-біріне жақын салынған саз кірпіш бағаналарын жалғастыру "сегменттелген" құрылыс деп аталады. Хуака-дель-Сольдің құрылысында 143 миллионнан астам саз кірпіш пайдаланылған, ал Луна платформаларында 50 миллионнан астам саз блоктары қажет болған деп есептеледі. Бұл кірпіштердің пішінінің өлшемдері бойынша жалғыз біркелкі сипаттамасы – "олар биіктігінен гөрі енінен кең" екендігі. Бір сегменттегі кірпіштердің пішіні мен мөлшері салыстырмалы түрде ұқсас болды, бірақ сегменттер арасында симметрия аз болды. Лунаның көптеген бөлімдері кейінгі бағаналар мен құрылымдарға қарағанда үлкен ауытқуды көрсетті. Инка империясының күші мен аумағы артқан сайын, саз кірпіштер кеңінен қолданыла бастады. Лунаның көптеген сегменттерінде бір-бірінен елеулі айырмашылықтар байқалды. Керісінше, Лунадан кейін салынған Сол кірпіштері сегменттер арасында жақсы анықталған біртектілікке ие. Кірпіштердің біркелкі пішіні инкалардың үстемдігін көрсетуге көмектессе де, саз кірпіштер бір жағынан ерекше болды. Әрбір кірпіштің астыңғы жағында оны жасаған адамның белгісі қойылған. Кейбір белгілер жиірек кездессе де, олардың әрқайсысы саз кірпіштердің қайдан алынғанын көрсетеді.