Кіріспе

Перудегі археологиялық орын Карал Супе қаласы немесе жай ғана Карал – Перудегі археологиялық орын, онда Карал өркениетінің негізгі қаласының қалдықтары табылған. Ол Перудің Супе аңғарында, қазіргі Карал қаласының жанында, Лимадан солтүстікке қарай 182 шақырым жерде, жағалаудан 23 шақырым жерде және теңіз деңгейінен 350 метр биіктікте орналасқан. Оның ежелгілігі 5000 жыл деп есептеледі және ол Америкадағы ең көне қала және әлемдегі ең көне қалалардың бірі саналады. Америкада Карал сияқты монументальді ғимараттардың немесе әртүрлі салтанатты және әкімшілік функцияларының мұндай алуан түрлілігімен басқа ешбір орын табылған жоқ. ЮНЕСКО оны Адамзаттың мәдени мұрасы деп жариялаған. Карал мәдениеті б.з.д. 3000-1800 жылдары дамыған (Соңғы архаикалық және Төменгі қалыптасу кезеңдері). Америкада бұл – түпкілікті өркениеттердің ең көнесі, ол Мезоамерикада алғашқы ірі тас құрылымдарды салған Ольмек өркениетінен 1500 жыл бұрын дамыған. Карал қаласымен тығыз байланыста болған ерте балықшылар қаласы – Асперо немесе Эль Асперо, Супе өзенінің сағасына жақын жерде орналасқан. Онда құрбандыққа шалынған адамдардың (екі бала және жаңа туған сәби) қалдықтары табылды. 2016 жылы 4500 жыл бұрынғы жергілікті элитаға тиесілі болған әйелдің қалдықтары табылған.

Тарих

Карал шамамен б.з.д. 26-шы ғасыр мен б.з.д. 20-шы ғасыр аралығында мекенделген, ал аумағы Каралдан кең. Каралды қазба жұмыстарын жүргізушілер Америкадағы ең көне қалалық орталық деп сипаттаған. Алайда, бұл мәлімдемеге жақын жердегі Бандурия (Перу) сияқты басқа да ежелгі ескерткіштердің табылуымен күмәндік туды. 3000-нан астам тұрғыны бар Карал – Норте-Чико өркениетінің ең жақсы зерттелген және ең ірі ескерткіштерінің бірі. 2009 жылы қала ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. 2021 жылдың басында жерді иелену құқығын талап ететін адамдар мен қазба жұмыстарын жүргізіп жатқан археологтар арасында шиеленіс туды, себебі тұрғын үйлер салу арқылы ескерткіш аумағына қол сұғылып жатты.

Археологиялық табылған жерлер

Пауль Косок 1948 жылы Каралды ашты. Бұл орынға сол кезде көп көңіл бөлінбеді, себебі ол Анды тауларындағы археологиялық қазбаларда ізделінетін көптеген әдеттегі артефакттардың жоқ сияқты көрінді. 1975 жылы перулік сәулетші Карлос Уильямс Супе аңғарының көптеген археологиялық орындарын егжей-тегжейлі тіркеді, олардың ішінде Карал да болды. Ол аймақтағы байқағандарына сүйене отырып, Анд тауларындағы сәулет өнерінің дамуына қатысты бірнеше байысты жасады. Рут Шейди Перу шөліндегі 4000-4600 жылдық бұл қаланы, оның күрделі ғибадатханалар кешенін, амфитеатрын және қарапайым үйлерін одан әрі зерттеді. Қалалық кешен кеңістікте жайылып, алаңдар мен тұрғын үйлерді қамтиды. Карал Мысырдағы ұлы пирамидалар салынып жатқан шақта гүлденген мегаполис болды, ол әлемдегі ең ежелгі өркениеттердің бірі саналады. Карал Анд аймағындағы ең ірі тіркелген орын, ол б.з.д. 2000 жылдан бұрынғы мерзімге дейін жетеді. Ол төрт мың жылдық ішінде өркендеген және құлаған Анд өркениеттері қабылдаған қалалық дизайнның үлгісі болып көрінеді. Ғалымдар Каралда жүргізілген зерттеулер Анд өркениеттерінің пайда болуы және оның алғашқы қалаларының дамуы туралы сұрақтарға жауап бере алады деп санайды. Каралдан табылған артефакттардың арасында түйілген матадан жасалған зат бар, қазба жұмыстарын жүргізушілер оны кипу деп атады. Олар бұл артефакттың инка империясы кезінде ең жоғары деңгейге жеткен, матаға байланған түйіндерді қолданатын кипу жазбаларын сақтау жүйесінің археологтар бұрын анықтағаннан да көне екенін көрсететінін жазды. Деректер кипудың жазуға ұқсас логографиялық ақпаратты да сақтағанын көрсетеді. Гари Урттон кипулар фонологиялық немесе логографиялық деректерді жазуға мүмкіндік беретін екілік кодты қолданғанын ұсынды.

Негізгі ғибадатхана

Негізгі ғибадатхана кешені (Лангэс) ұзын, кең және биік. Оның құрылыс мерзімі белгісіз.

Бейбіт қоғам

Шейдидің зерттеулері бұл қоғамның сауда мен ләззатқа негізделгенін көрсетеді. Каралда соғысқа қатысты белгілер – мысалы, қамалдар, қару-жарақ немесе мүшесі қиылып жатқан денелер табылған жоқ. Бұл, қару-жарақ суреттері табылған Сечин-Бахо ескі орнымен зерттеулерде қайшылық тудырады. Карал ғибадатханаларының бірінен зерттеушілер кондор мен пеликан сүйектерінен жасалған 32 сыбызғы, ал елік пен лама сүйектерінен жасалған 37 корнет тапты. Бір табылған затта тас моншақтардан жасалған әшекеймен оралған және жерленген нәресте қалдықтары болды. Каралдың халқы шамамен 3000 адамды құрады. Дегенмен, аймақтағы тағы 19 орын (Каралда тізімделген) Супе аңғарында ортақ мәдениетті бөлісетін 20 000 адамға жуық халықтың болу мүмкіндігін көрсетеді. Бұл орындардың барлығы Каралға ұқсас, оның ішінде кішкентай платформалар немесе тас шеңберлер бар. Шейдидің пікірінше, Карал осы өркениеттің орталық нүктесі болған. Бұл, жағалаудағы қауымдастықтармен және ішкі аймақтармен сауда жасаған одан да кең мәдени кешеннің бір бөлігі деп саналады. Оның болжамы бойынша, маймылдардың бейнесі Амазонка бойындағы қауымдастықтармен сауда байланысының куәсі болуы мүмкін.

Музыкалық аспаптар

Бұл жерден табылған тағы бір маңызды жаттық – музыкалық аспаптар жиынтығы, оның ішінде елік және лама сүйектерінен жасалған 37 корнет және ерекше конструкциясы бар 33 флейта. Флейталар радиокөміртектік әдіспен б.з.б. 2170±90 жылға дейін мерзімделді. Жоғарғы жартысында алты монументалды кешен орналасқан, олардың әрқайсысы пирамидадан, ашық алаңнан және тұрғын үйлер жиынтығынан тұрады. Бұл кезеңдегі тамақтану элиталардың тамақтануымен салыстырғанда нашар болды. Қазіргі уақытта қаланың екіге бөлінуінің себебі – қаланың қасақана осылай жоспарланғаны, ал Жоғарғы жартыдағы монументалды архитектура мен кешендер элиталарды орналастыру үшін де, олардың саяси билігін көрнекті ету үшін де салынған. Керісінше, Төменгі жартысы жұмысшыларды орналастыру үшін жоспарланған, ал өзен осы екі топ арасындағы шекара қызметін атқарды. Мұндай қасақана қала құрылысы Каралдағы құрылымдық теңсіздіктің дәлелі болып табылады, ол әлеуметтік жіктелуді күшейтті.