Кіріспе

Адам қонысы, кеңінен немесе толығымен құлсаған. Жоғалған қала – бұл тоқырап, кеңінен немесе толығымен адамсыз қалған қалалық елді мекен, нәтижесінде осы орнының бұрынғы маңызы әлемге белгісіз болып кеткен. Көптеген жоғалған қалалардың орналасқан жері ұмытылған, бірақ кейбіреулері қайта ашылып, ғалымдар тарапынан жан-жақты зерттелді. Жақында тасталған қалалар немесе орналасқан жері ешқашан күмәнді болмаған қалалар қираған қалалар немесе көшпенділердің орны деп аталуы мүмкін. Кішігірім елді мекендерді тастап кеткен ауылдар деп атауға болады. 15-шы ғасырдан бастап Африка, Америка және Оңтүстік-Шығыс Азияда еуропалық саяхатшылар мен оқиғақорлардың жоғалған қалаларды іздеуі археологияның дамуына себеп болды. Жоғалған қалалар көбінесе екі кең санатқа бөлінеді: қаланың бар екені туралы барлық білім оны қайта табудан бұрын ұмытылған, және оның есімі мифтерде, аңыздарда немесе тарихи жазбаларда сақталған, бірақ орналасқан жері жоғалған немесе кем дегенде кеңінен танылмаған қалалар.

Қалалар қалай жоғалады

Қалалар табиғи апаттар, экономикалық немесе әлеуметтік дүрбелең немесе соғыс сияқты түрлі себептермен жоғалуы мүмкін. 1572 жылы Перуді испан жаулап алған кезде инкалардың астанасы Вилкабамба қиратылып, халқынан айырылды. Испандықтар қаланы қайта тұрғызған жоқ, ал сол кездегі хаттар мен құжаттарды мұқият зерттеу арқылы ғана оның орны қайта табылды. Троя – қазіргі Түркияның солтүстік-батысындағы Анатолияда орналасқан қала. Ол грек эпосы айналымында және әсіресе Гомерге жатқызылатын екі дастанның бірі – Илиадада суреттелген Троя соғысының орталығы ретінде әйгілі. Қайталап қиратылып, қайта салынған қала бірте-бірте құлдырап, Византия дәуірінде тасталып кетті. Уақыттың тозаңын басып, 1860 жылдары қазба жұмыстары жүргізілгенге дейін қала аңызға айналды. Басқа да елді мекендердің жоғалу себептері туралы аз немесе ешқандай мәлімет жоқ. Мысалы, Тынық мұхитының орталық бөлігіндегі Малден аралы 1825 жылы еуропалықтар алғаш келген кезде құмға айналды, бірақ аралдағы храмдар мен басқа да құрылыстардың қалдықтары полинезиялықтардың онда бірнеше буын бұрын өмір сүргенін көрсетеді. Мұндай ақпараттың жетіспеуіне әдетте жазбаша немесе ауызша тарихтың сақталмауы және алыс жатқан, көпке таныс емес Малден аралы сияқты археологиялық деректердің жетіспеуі себеп.

Қайта табу

Археологияның дамуы және қазіргі заманғы техникаларды қолдану арқасында, бұрын жоғалған көптеген қалалар қайтадан табылды. Мачу-Пикчу – Перудегі Урубамба аңғарының үстіндегі тау тізбегінде орналасқан Колумбқа дейінгі инка ескерткіші. Көбінесе «Инкалардың жоғалған қаласы» деп аталатын ол, Инка әлемінің ең танымал символы болып саналады. Мачу-Пикчу шамамен 1450 жылы, Инка империясының гүлденген кезеңінде салынған. Ол 100 жылдан астам уақыттан кейін, 1572 жылы, испан жаулап алуының салдарынан тасталып кеткен. Испан конкистадоры келгенге дейін, саяхатшылармен әкелінген шешек ауруынан оның көптеген тұрғындары қаза болған болуы мүмкін. 1911 жылы Мельчор Артеага саяхатшы Хирам Бингемді Мачу-Пикчуға жетеледі, ол аңғарда тұратын шамалы адамдардан басқа баршаға ұмытылып кеткен еді. Дегенмен, перулік саяхатшы және фермер Агустин Лизаррага осы жайтты 9 жыл бұрын, 1902 жылдың 14 шілдесінде ашқан. Ол «А. Лизаррага 1902» деген жазуы бар көмірмен жазылған ізі қалдырды. Хелике – б.з.д. 373 жылы қысқы түні суға батқан ежелгі грек қаласы. Қала Ахаяда, Солтүстік Пелопоннес аймағында, Коринф шығанағынан екі шақырым (12 стадия) қашықтықта орналасқан. 2001 жылға дейін қала туралы тек аңызбен ғана айтылған, содан кейін ол Хелике дельтасында қайтадан табылды. 1988 жылы грек археологы Дора Катсонпулу жоғалған қаланың орнын табу мақсатында «Хелике» жобасын бастады. 1994 жылы Патрас университетімен бірлесіп, дельтаның орталық бөлігінде магнитометрлік зерттеу жүргізілді, нәтижесінде жер астындағы ғимараттың контурлары анықталды. 1995 жылы бұл жер қазылып (қазір Клонис ескерткіші деп белгілі), қабырғалары сақталған үлкен римдік ғимарат табылды.

Мағриб

Карфаген – бастапқыда Тунистегі финикиялық қала, Риммен қиратылып, қайта салынған. Кейіннен Солтүстік Африканың Вандал корольдігінің астанасы болды, бірақ 697 жылы арабтар басып алғаннан кейін талқандалды. Қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны. Дугга, Тунис – қазіргі Тунисте орналасқан римдік қала. Қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны. Лептис Магна – қазіргі Ливияда орналасқан римдік қала. Император Септимий Север осында дүниеге келді және қалаға кең ауқымды қоғамдық жұмыстар жүргізді, оның ішінде жақын жердегі өзеннің бағытын өзгертіп жіберді. Бірақ кейіннен өзен бастапқы ағысына оралып, қаланың көп бөлігін құм мен лаймен көмді. Қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны. Тимгад, Алжир – император Траян шамамен 100 жылы құрған римдік қала, 7 ғасырда құмға көмілді. Қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны. Аудагост, Мавритания – орта ғасырлық Ганадағы бай бербер қаласы.

Қайта ашылған

Қытайдағы Ксанаду қаласы – қазір ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген.

Белгісіз немесе даулы

Кумари Кандам – Үндістанның оңтүстігіндегі мифтік жоғалған континент.

Непал

Лумбини – Рупандехи ауданында орналасқан, Гаутам Будданың туған жері. Қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген. Синджа аңғары – Джумла ауданында орналасқан, ортағасырлық Хаса Корольдығының астанасы және кас (непали) тілінің бастауы. Қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген.

Ашылмаған

Нага Пурам – Пәкістанның Синд провинциясында орналасқан, Индус өркениетінің қаласы. Қала Гагра өзенінің жағасында болған.

Қайта ашылған

Анурадхапура – қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген. Сигирия – қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген. Полоннарува – қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген.

Австрия

Норея – ежелгі кельт мемлекеті Норикумның астанасы. Бұл оңтүстік Австрия немесе Словения аумағында болған болуы мүмкін.

Босния және Герцеговина

Даорсон – қазіргі Босния және Герцеговинадағы ежелгі иллириялық қоғамның астанасы.

Болгария

Перперикон – мегалиттік кешен тарих бойында көп рет қирап, қайта тұрғызылған, қола дәуірінен орта ғасырға дейін. Сеутхополис – ежелгі фракиялық қала, 1948 жылы ашылып, қазба жұмыстары жүргізілді. Ол шамамен б.з.д. 325 жылы патша Сеут III құрған. Оның қираған қалдықтары қазір Казанлак қаласының жанындағы Копринка су қоймасының түбінде жатыр.

Қазақстан

Хераклея Адриатика теңізінде, Хорватия жағалауындағы бір жерде орналасқан. Нақты орны белгісіз.

Франция

Квентович – 842 жылы викингтер флоты Квентовичтің ежелгі портын қиратты. Теруанн – 1553 жылы Карл V-нің бұйрығымен қала толығымен өртеліп, жолдары қиратылып, егістіктері тұздалды.

Венгрия

Авар сағасы – аварлардың басты бекінісі, Дунай мен Тиса өзендері арасындағы кең дала болған деп саналады.

Норвегия

Каупанг – Норвегия, Ларвик маңындағы Виксфьордта орналасқан. Викинг дәуірінде Осло фьорды аймағындағы ең ірі сауда қаласы болған. Теңіз деңгейі төмендегеніне байланысты (қазіргі жағалау сызығы 1000 жылға қарағанда 7 метр төменде) қала теңізден қол жетімсіз болып, тасталып қалды.

Португалия

Конимбрига – б.з.б. 9 ғасырында негізделген ерте сауда орталығы. Б.з. 8 ғасырында тасталып кеткен.

Румыния

Сармисегетуза Регия – ежелгі Дакия патшалығының ескі астанасы. Вицина – Дунайдағы порты, Дельтаға жақын орналасқан. Орашуль де Флочи – Дунайдағы бұрынғы сауда қаласы.

Сербия

Стари Рас – орта ғасырлық Сербияның Рашка мемлекетінің ең алғашқы астаналарының бірі, 13 ғасырда қалдырылған.

Словакия

Myšia Hôrka (Spišský Štvrtok маңы) – 3500 жылдық қала (20 ғасырда қайта жаңғырылған) және археологиялық орын.

Испания

Амая – Кантабр тайпасының астанасы немесе ең маңызды қалаларының бірі. Қазіргі Испанияның солтүстігіндегі Бургос облысындағы «Амая шыңы» деп аталатын жерде орналасқан деп саналады. Кипсела – Испанияның Каталония жағалауындағы Иберо-грек елді мекені, суға батып кеткен. Грек, рим және ортағасырлық деректемелерде айтылған. Рекополис – Испанияда вестготтар құрған астана қалаларының бірі. 10 ғасырда бұл жер біртіндеп тасталып қалды. Тартесс – қазіргі Испанияның Андалусия аймағындағы Гвадалкивир өзенінің құйылысында орналасқан портовый қала немесе шағын порттар мен сауда жолдарының экономикалық орталығы. Тартесс – тәуелсіз мемлекеттің орталығы немесе испан құрлығының минералды ресурстарын финикиялық және грек саудагерлеріне экспорттауға арналған сарайлық қалалардың бірлестігі деп есептеледі. Оның құлауы тарихшылар арасында әлі де даулы мәселе, ал қазіргі заманғы зерттеулер Тартесс ешқашан қала болған жоқ, ал мәдени кешен болды деген пікірді қолдайды.

Қайта ашылған

L'Anse aux Meadows – шамамен 1000 жылы құрылған викингтердің қонысы. Қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген. Жоғалған ауылдар – Жоғалған ауылдар – Канаданың Онтарио провинциясындағы он қауымдастық (Аултсвилл, Дикинсонның қонысы, Фарранның нүктесі, Клэйпл Гроув, Милле Рош, Мулинет, Санта-Крус, Шик аралы, Уэльс, Вудлендс), Корнуолл және Оснабрук (қазіргі Оңтүстік Стормонт) бұрынғы қалашықтарында орналасқан. Бұл ауылдар 1958 жылы Сент-Лоуренс теңіз жолының салынуына байланысты толығымен су астында қалды.

Қайта ашылған

Порт-Роял, Ямайка – 1692 жылғы Ямайка жер сілкінісінен қирады.

Қайта ашылған

Ла Вента – Қазіргі Мексиканың Табаско штатында орналасқан. Сан-Лоренцо-Теночтитлан – Қазіргі Мексиканың Веракрус штатында орналасқан.

Қайта ашылған

Теотиуакан – ацтектерге дейінгі Мексика. Қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.

Қайта ашылған

Изапа – Изапа өркениетінің бас қаласы, оның аумағы қазіргі Мексика мен Гватемаладағы Чиапас штатының Тынық мұхиты жағалауына дейін, Мексика шығанағы арқылы созылған. Гуаябо – Коста-Рикада орналасқан. Археологтардың пікірінше, бұл жерде б.з.д. 1500 жылдан б.з. 1400 жылға дейін адамдар тұрған, ал халқының саны ең жоғары шарында шамамен 10 000 адамды құраған.

Қайта ашылған

Шокекирао – испандықтарға қарсы инкалардың соңғы бекіністерінің бірі және Манко Инка Юпанкидің панасы. Мачу-Пикчу – Пачакутидің отбасылық сарайы болған болуы мүмкін. Қазір ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасы тізіміне енген. Вилкабамба – қазір Эспириту Пампа деп аталады, Жаңа Инка мемлекетінің (1539–1572) астанасы. Виткос – қазір Росаспата деп аталады, Жаңа Инка мемлекетінің резиденциясы және рәсімдік орталығы.