Кіріспе

Франкфурт, Германиядағы музей, Франкфурт-на-Майндағы Гёте үйі.

Гёте үйі – Германияның Франкфурт қаласындағы Инненштадт ауданында орналасқан жазушының үй-музейі. Бұл неміс ақыны және драматургы Иоганн Вольфганг фон Гетенің туған жері және балалық шағы. Осы жерде Гете өзінің «Гёц фон Берлихинген», «Жас Вертердің қайғысы» және «Урфауст» атты туындыларының алғашқы нұсқаларын жазған. Үй 1863 жылы «Азаттық неміс қоры» (Freies Deutsches Hochstift) сатып алғаннан бері көбінесе музей ретінде жұмыс істейді, Гете заманынан қалған жиһаз бен картиналар қойылған. Гёте үйі Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастардың бомбалауынан қирап, кейін қайта жаңартылған. Ол 2021 жылы ашылған «Неміс романтикасы мұражайының» қасында орналасқан. Үй мен мұражайға бір билетпен кіруге болады.

Жеке тұрғын үй ретінде

Үйді алғаш рет 1618 жылы фламанд алтын шебері Маттис ван Хинсберг салған. Ол 1733 жылы жақын маңдағы Зейльде қонақ үйі болған Иоганн Вольфгангтың әжесі Корнелия Гете сатып алғанға дейін бірнеше иеленушіге ие болды. Корнелия екі үйді сатып алып, екеуінде де тұрып жатыр; олар бөлу қабырғасын бұзу арқылы біріктірілді. Иоганн Каспар Гете, Корнелияның ұлы және Иоганн Вольфгангтың әкесі, 1741 жылы үйге көшіп келді және 1748 жылдан бастап әйелі Катарина Елизавета Гетемен бірге өмір сүрді. Иоганн Вольфганг 1749 жылы 28 тамызда осы үйде дүниеге келді. 1754 жылы Корнелия қайтыс болды, ал оның ұлы Гроссер Хиршграбендегі үйді қайта жөндеуді дереу бастады. Иоганн Каспар өзінің жеке жобасының сәулетшісі болды, бірақ сонымен қатар досынан көмек сұрады. Жоба көршілес мүліктің кішісін бұзуды және қалған мүлікті бүкіл жерді қамтитын үлкен мүлікке кеңейтуді қамтиды. Қайта жөндеу жұмыстары 1755 жылдың сәуірінде басталып, 1756 жылдың ақпанына дейін аяқталды. Гете өзінің автобиографиясында «Поэзия және шындық» деп жазғандай, оның әкесі қасбеттің екі еселі үстіртін сақтап қалуға тырысты, бұл 1719 және 1749 жылдардағы кодекстерге сәйкес өрт қаупіне байланысты жаңа ғимараттарда рұқсат етілмеген; Иоганн Каспарға үстіртпелі қасбетті кеңейтуге рұқсат берілді, өйткені ол жаңа құрылыс емес, қолданыстағы ғимараттың модификациясы ретінде қарастырылды. Нәтижесінде пайда болған мүлік 1755-56 жылдардағы жөндеуден кейін құрылымдық жағынан өзгермеді. Иоганн Вольфганг 1765 жылдың қазан айында Лейпцигте заңгерлік оқу үшін үйден шықты. Ол 1768 жылы ауруына байланысты қайтып келді, содан кейін оқуын аяқтау үшін Страсбургке (1770-71) қайта кетті. Страсбургтен оралғаннан кейін Гете 1775 жылдың қарашасында Ваймарға тұрақты түрде кеткенге дейін Франкфурттағы отбасылық үйде тұрды (1772 жылы Ветцлардағы төрт айлық болудан басқа). Осы уақыт ішінде Гете Франкфуртта «Гёц фон Берлихинген» және «Жас Вертердің қайғысы» шығармаларын жазып, жариялады, олар оған бүкіл Еуропаға танымал атақ әкелді. Сонымен қатар, ол осы кезеңде «Урфауст» атты шығарманың алғашқы жобаларын жазды. Иоганн Каспар 1782 жылы қайтыс болды, содан кейін Катарина Елизавета үйде жалғыз тұрды. Ол кейбір бөлмелерді басқаларға жалға берді. 1795 жылдың мамыр айында Катарина үйді сатып, кішігірім пәтерге көшіп барды. Гете отбасын тастап кеткеннен кейін үй жесір Анна Катарина Россингке сатылды, оның отбасы 1861 жылға дейін Гете үйіне ие болды. Олар бөлмелерді басқа отбасыларға жалға берді. 1861 жылы үйді Иоганн Георг Клауерге қайтадан сатылды, ол бірінші қабатты екі дүкенге бөлді; бұл екі жаңа кіреберіс пен бөлу қабырғаларын орнату сияқты маңызды өзгерістерді қажет етті.

"Freie Deutsches Hochstift" ұйымының меншік құқығы

1863 жылы Гёте үйін «Freies Deutsches Hochstift» (Еркін неміс қоры) ұйымының негізін қалаушы және төрағасы геолог Отто Волгер сатып алды. Хохстифт үйді Иоганн Вольфганг Гете бала кезінде тұрған күйіне келтіріп, атақты ақын мен драматургтің ескерткіші ретінде пайдалануды жоспарлады. Гёте үйі Хохстифт ұйымының қызмет орталығына да айналды: бірінші қабаттағы бөлме оқу залына, ал екінші қабаттағы бөлме қоғамдық лекцияларға арналған лекция залына айналды. Ғимараттың басқа бөлмелері Хохстифттың коллекцияларын және көрмелерін орналастыру үшін пайдаланылды. Үй тарихында алғаш рет көпшілікке ашылып, Гетеге арналған алғашқы қоғамдық ескерткіш болды. Веймардағы Гёте үйі тек 1885 жылы есігін ашты. Үй кезеңдік жиһаз бен картиналармен безендірілген музейге айналды, Гете жастығын өткізген ортаны шынайы түрде қайта жаңартуға тырысты. 1888 жылы Адольф Мюллерден ірі мұра алғаннан кейін үйдің батысындағы жер сатып алынды. Осы жерде Гёте мұражайы салынды. 1897 жылы ашылған мұражайда кітапхана және Хохстифт коллекцияларының көрме алаңы болды. Гёте үйін 18 ғасылға тән күйіне келтіру жұмысы 1926 жылы аяқталды. 1944 жылғы 22 наурызда Франкфуртқа жасалған одақтас әскерлерінің бомбалауы кезінде үй мен мұражай, қаланың ескі бөлігімен бірге қирады. Қирағаннан кейін Гёте үйінің тағдыры туралы қызу пікірталас өрбіді. Кейбіреулер үйдің орнын қираған күйінде сақтап, оны қоршаумен қоршап, бұрынғы үйдің болғанын көрсететін тақта орнатуды ұсынды. Басқалары соғыстан кейін қайта құрудың қажеті жоқ деп есептеді, өйткені көптеген адамдар әлі де жағдайы нашар тұрып жатқан. «Freies Deutsches Hochstift» ұйымы үйді бұрынғы қалпына келтіруді қалады, және осы жоспар Франкфурт муниципалитеті тарапынан мақұлданды. Қайта құру жұмысы 1947 жылы басталды. Сәулетші Тео Келлнер бұл процеске жетекшілік етті. Үйдің көптеген жоспарлары мен суреттері сақталғандықтан, жұмыс жеңілдеді. 1951 жылы Гете үйі Германия Президенті Теодор Хьюс тарапынан қайта ашылды. 2021 жылы жанындағы «Deutsches Romantik Museum» ашылғаннан кейін Гете үйіне де сол билетпен кіруге болады.

Фасад

Үйдің қазіргі қасбеті Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гёте үйінің қайта жаңартылуына жатады. Дегенмен, ол түпнұсқа үйдің сыртқы келбетін өте жақын қайталайды. Түпнұсқа қасбет 1755–56 жылдары Иоганн Каспар Гёте жасаған жөндеу жұмыстарының нәтижесінде қалыптасқан, онда ол екі үйдің біреуін бұзып, екіншісін бос қалған жерге кеңейтті. Ол мұны фасадтың ерекше белгісі болып табылатын үйдің алқапқа шығып тұруын сақтап қалу үшін жасады. Фасад сол кездегі Франкфурттағы дәулетті үйлерге тән болды; Рудольф Юнг үйдің қасбеті "қоршаған үйлерден көп ерекшеленбегенін" атап көрсетті. Фасад Регенс дәуіріндегі париждік сәулеттен шабыттанды және барокко мен рококо стильдерінің үйлесімінен тұрады. Франкфуртта осы стильде салынған тағы бір ғимарат – 1731 және 1739 жылдар аралығында салынған Турн-унд-Таксис сарайы. Бірінші қабат – қасбеттің ең әсем безендірілген бөлігі. Алты терезе гүл шоқтарымен әшекейленген темір аркалармен жабдықталған. Терезелер тас пилястралармен шеңберленген. Қасбеттің ортасындағы есікке үш сатырдан көтеріледі. Есіктің үстінде Иоганн Каспар Гётенің (JCG) әріптері көрінетін темір тормен әшекейленген люкарна орналасқан. Есіктің үстіндегі аркада Иоганн Каспардың гербін табуға болады; ол гербін әйелінің отбасынан, Тексторлардан бейімдеген, онда айдаһарды шауып тұрған қол және қылыш ұстаған жас адам бейнеленген. Иоганн Каспар бұл суреттерге үш лира қосты. Лира – музыка және өнер құдайы Аполлонның символы; Гёте үйінде бейнелеу өнері орналасуы тиіс еді. Фасадтың бірінші және екінші қабаттары қарапайым, жеті терезелік бөлімнен тұрады, олардың терезе жақтаулары боялған ағаштан жасалған, бірақ әшекейлеуі аз. Одан жоғары мансардты шатыр орналасқан, оның әр жағында екі-екіден төрт шатыр терезесі бар. Шатырдың ортасынан тік ағаш тіреулермен бекітілген үлкен шатыр терезесі шығып тұрады, ол негізгі үйден үш қабатқа жоғары көтеріледі. Бұл құрылыстың жоғарғы жағы екі қабатты және кішкентай дөңгелек люкарнасы бар. Гёте үйінің қасбеті ағаштан салынған және кірпішпен нығайтылған, ағаш бағаналары, терезе жақтаулары және кәрниздері бар. Үйдің сыртын сары гипс, ал бағаналарын, жақтауларын және кәрниздерін сұр гипс жапқан.

Интерьер

Үй төрт қабатты бөлмелерден, сондай-ақ шатыр мен жертөледен тұрады, барлығы 18 бөлме. Бұрынғы ас үй мен асханалар бірінші қабатта орналасқан, сондай-ақ Корнелия Гетенің тұрғын бөлмесі де сол жерде болған. Екінші қабатта "Гартензимер" ("Бақ бөлмесі") бар, ол бұрын көрші бақтың көрінісін ұсынғандықтан осылай аталған; Гете үйінде бақ емес, керісінше кішкентай аула бар, және Гете өзінің "Dichtung und Wahrheit" еңбегінде осыған өкінген. Иоганн Каспар мен Катарина Елизаветаның жатын бөлмесі де екінші қабатта орналасқан. Жоғарғы қабаттарда бөлмелерге тармақталатын, қызыл және ақ түсті шаршы едені бар дәліз бар. Бұрын үйді осы дәліздерде орналасқан пештер жылытқан. Бірінші қабатта сол кездегі әдеттегі жиһаз – "Brandschrank" шкафы орналасқан, онда өрт кезінде маңызды құжаттар мен құнды заттарды жылдам алып кетуге болатын.

Баспалдақ

Гете үйінде тас қалаушы Джозеф Тербу жасаған әсем баспалдақ пен қоршауы бар. Ол өз заманы үшін тым күрделі болды; мұндай әшекейлі баспалдақтың тағы бір мысалы Рёмерде ғана кездеседі. Иоганн Каспар бұл баспалдақты үйдің ең маңызды элементтерінің бірі деп санаған, сондықтан оны көптеп безендірген. Бірінші қабаттағы баспалдақтар тастан, Иоганн Каспардың жөндеу жұмыстарынан қалған ескі бөлік. Қоршауы балқытылған темірден жасалған, барокко стиліндегі гүлдер мен өрнектермен әсемделген. Бірінші қабаттан жоғары баспалдақ ағаштан, бірақ темір қоршау жалғаса береді. Екінші қабаттағы қоршауда Иоганн Каспардың (JCG) және Катарина Элизабеттің (CEG) әріптері бейнеленген. Үшінші және төртінші қабаттар арасында баспалдақ әлдеқайда қарапайым, тек қарапайым ағаш қоршаулар ғана бар. Үйдің көптеген архитектуралық элементтерінен айырмашылығы, баспалдақтың қоршауы түпнұсқа; ол бомбадан зардап шеккен үйдің қиратылысынан табылып, қайта қалпына келтірілді.

Мұражайға келуші

Гете үйі Музей-суфердің бір бөлігі.