Кіріспе

Адам және құқықтық құқықтардың түрі

Цифрлық құқықтар – жеке тұлғаларға цифрлық медианы қолжеткізуге, пайдалануға, жасауға және жариялауға, сондай-ақ компьютерлерге, басқа электрондық құрылғыларға және телекоммуникациялық желілерге қолжеткізуге және оларды пайдалануға мүмкіндік беретін адам құқықтары мен құқықтық құқықтар. Бұл ұғым, ең алдымен, цифрлық технологиялар, әсіресе Интернет саласында жеке өмірге қатысты құқықтарды және сөз бостандығын қорғау мен іске асырумен байланысты. Көптеген елдердің заңдарында Интернетке қол жеткізу құқығы мойындалған.

Адам құқықтары мен Интернет

Интернетке қатысты бірқатар адам құқықтары анықталды. Олардың ішінде сөз бостандығы, жеке өмірге қатысты құқықтар және қауымдасу бостандығы бар. Бұдан өзге, білім алу құқығы мен көптілділік, тұтынушылардың құқықтары, сондай-ақ даму құқығы аясындағы қабілетті арттыру да маңызды деп саналады.

APC Интернет құқықтарының жарғысы (2001)

APC Интернет құқықтарының хартасы Прогрессивті коммуникациялар қауымдастығы (APC) тарапынан 2001 жылдың ақпан айында Прагада өткен APC Europe Интернет құқықтары жөніндегі семинарда қабылданды. Харта Халық коммуникацияларының хартасына сүйенетін және жеті тақырыпты кеңейтетін: интернетке барлығының қолжетімділігі; сөз және бірігу еркіндігі; білімге қолжетімділік, ортақ оқу және шығармашылық; ашық кодты бағдарламалық қамтамасыз ету және технологияны дамыту; жеке өмірге қатысты құпиялылық, бақылау және шифрлау; интернетті басқару; құқықтар туралы хабардар болу, оларды қорғау және іске асыру. APC «Интернет арқылы ақпарат алмасу және еркін байланыс жасау мүмкіндігі Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясында, Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі халықаралық келісімшартта, Азаматтық және саяси құқықтар жөніндегі халықаралық келісімшартта және Әйелдерге қатысты барлық түрдегі дискриминацияны жою жөніндегі конвенцияда бекітілген адам құқықтарын іске асыру үшін маңызды» деп мәлімдейді. APC Интернет құқықтарының хартасы – «интернеттік құқықтардың биллі» деп аталатын цифрлық конституционализмнің маңызды құралының ерте мысалы болып табылады.

Ақпараттық қоғам жөніндегі әлемдік саммит (АҚСС) (2003-2004)

2003 жылдың желтоқсан айында Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) қамқорлығымен Ақпараттық қоғамға арналған Дүниежүзілік саммит (АҚДС) өтті. Үкіметтер, бизнес және азаматтық қоғам өкілдері арасындағы ұзақ келіссөздерден кейін Адам құқықтарын қайта бекітейтін АҚДС қағидаларының декларациясы қабылданды: Вольфганг Бенедек АҚДС декларациясында адам құқықтарына бірнеше сілтеме ғана бар екенін, ал іс жүзінде адам құқықтары ескерілетінін қамтамасыз ететін ешқандай процедуралар мен механизмдер жоқ екенін атап көрсетеді.

Интернет құқықтарының жарғысы және Интернет құқықтары мен қағидаттары туралы жарғы (2007-2010 жылдар)

Интернет құқықтары үшін Динамикалық коалиция 2007 жылдың қыркүйегінде Римде Интернет құқықтарына арналған ірі дайындық диалог форумын өткізді және өз идеяларын 2007 жылдың қарашасында Рио-де-Жанейрода өткен Интернет басқару форумында (IGF) ұсынды, нәтижесінде интернет құқықтары бойынша бірлескен декларация қабылданды. 2008 жылы Хайдарабадта өткен IGF-те Интернеттегі адам құқықтары және Интернет қағидалары жөніндегі Динамикалық коалициялар бірігіп, Интернет құқықтары мен қағидалары жөніндегі Динамикалық коалиция құрылды. Бұл коалиция APC Интернет құқықтары хартасы мен Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясына сүйене отырып, 2010 жылы Вильнюсте өткен IGF-те ұсынылған және содан бері бірнеше тілге аударылған Интернеттегі адам құқықтары мен қағидалары хартасын жасады.

Жаһандық желілік бастама (2008)

2008 жылдың 29 қазанында Global Network Initiative (GNI) өзінің «Өркендеу бостандығы және жеке өмірге қатысты қағидалары» негізінде құрылды. Бұл бастама Адам құқықтарының жалпы декларациясының (АҚДЖ) 60 жылдығына орай іске қосылды және АҚДЖ-да, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде (АҚКПП) және Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактіде (ЭСӘҚБП) баяндалған, өркендеу бостандығы және жеке өмірге қатысты адам құқықтары жөніндегі халықаралық деңгейде мойындалған заңдар мен стандарттарға негізделген. Бастамаға Electronic Frontier Foundation, Human Rights Watch, Google, Microsoft, Yahoo, басқа да ірі компаниялар, адам құқықтарын қорғайтын үкіметтік емес ұйымдар, инвесторлар және ғалымдар қатысады. Джон Харрингтон GNI-дің әсерін міндетті емес мінез-құлық кодексі деп бағалап, оның орнына директорлар кеңесін адам құқықтарына жауапкершілік қабылдауға міндеттейтін жарғылар енгізуді ұсынды.

Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі (2011-2012)

2011 жылдың мамыр айында БҰҰ Бас Ассамблеясының Адам құқықтары жөніндегі кеңесіне ұсынған пікір және сөз бостандығын қолдау және қорғау жөніндегі арнайы баяндамашының 88 ұсынымының бір бөлігі интернетке қол жеткізудің өзі немесе оның негізгі адам құқығы болуы керек деген пікірді қолдады. 67. Интернет – басқа ешқандай бұқаралық ақпарат құралынан айырмашылығы, адамдарға барлық түрдегі ақпаратты және идеяларды ұлттық шекарадан тыс, жылдам әрі төмен құнмен іздеуге, алуға және таратуға мүмкіндік береді. Адамдардың пікір еркіндігі мен өркендеуіне мүмкіндік жасайтын интернет, басқа да адам құқықтарының "қозғаушы күші" ретінде экономикалық, әлеуметтік және саяси дамуға серпін береді және жалпы адамзаттың прогресіне үлес қосады. 79. Арнайы баяндамашы барлық мемлекеттерді интернетке қол жеткізуді әрдайым, тіпті саяси жағдайдың тұрақсыз кезеңінде де сақтап қалуға шақырады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі 2012 жылы интернет еркіндігін адам құқығы деп жариялады.