Кіріспе
Манхэттен жобасы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде алғашқы атом бомбаларын жасаған ғылыми-зерттеу және әзірлеу жобасы. Оған Ұлыбритания мен Канаданың қолдауымен АҚШ жетекшілік етті. 1942 жылдан 1946 жылға дейін жобаға АҚШ Армиясының Инженерлер корпусының генерал-майоры Лесли Гроувз басшылық етті. Жобаның әскери бөлімі Манхэттен ауданы деп аталды; «Манхэттен» біртіндеп жобаның толық кодтық атауы болды. Жоба барысында оның бұрынғы британдық баламасы Tube Alloys тобы қосылды. Манхэттен жобасы 1939 жылы шағын көлемде басталды, бірақ 130 000-нан астам адамды жұмыспен қамтып, шамамен 2 миллиард АҚШ долларына (қазіргі шақтағы доллармен санағанда) шығынға ұшырады. Қосымша шығындардың 90%-дан астамы зауыттар салуға және бөлінетін материалдарды өндіруге жұмсалды, ал 10%-дан азы қаруды әзірлеуге және өндіруге жұмсалды. Соғыс кезінде атом бомбасының екі түрі жасалды. Бір түрлі, уран-235 изотопын қолданатын қарапайым қару, ол табиғи уранның барлық құрамының 0,7 пайызын құрайды. Ол химиялық жағынан ең көп таралған изотоп – уран-238-ге ұқсас және массасы да шамалы ғана ерекшеленеді, сондықтан оны бөліп алу қиын болды. Уранды байыту үшін үш әдіс қолданылды: электромагниттік, газдақ және термиялық. Бұл жұмыстың көп бөлігі Теннесси штатындағы Оук-Ридж қаласында жүргізілді. Уранмен бірге плутоний өндіруге де күш салынды. Оук-Ридж және Вашингтон штатындағы Ханфорд қалаларында реакторлар салынды, онда уран сәулелендіріліп, плутонийге айналдырылды. Содан кейін плутоний химиялық жолмен ураннан бөлінді. Плутонийді қолдануға қатысты жасалған қару конструкциясы тиімсіз болып шықты, сондықтан Лос-Аламос, Нью-Мексикодағы жобаның негізгі зерттеу және жобалау зертханасында күрделі имплозиялық типтегі ядролық қару жасау үшін бірлескен жобалау және құрылыс жұмыстары жүргізілді. Келесісі – Манхэттен жобасының уақыт жобасы. Ол Манхэттен жобасының ресми құрылуына дейінгі бірқатар оқиғаларды және Хиросима мен Нагасакидегі атом бомбалары тасталғаннан кейінгі оқиғаларды қамтиды. 1947 жылы Манхэттен жобасы Атом энергиясы комиссиясымен ресми түрде алмастырылды.
The Manhattan Project was a research and development project that produced the first atomic bombs during World War II. It was led by the United States with the support of the United Kingdom and Canada. From 1942 to 1946, the project was under the direction of Major General Leslie Groves of the US Army Corps of Engineers. The Army component of the project was designated the Manhattan District; "Manhattan" gradually became the codename for the entire project. Along the way, the project absorbed its earlier British counterpart, Tube Alloys. The Manhattan Project began modestly in 1939, but grew to employ more than 130,000 people and cost nearly US$2 billion (about $ in dollars). Over 90% of the cost was for building factories and producing the fissionable materials, with less than 10% for development and production of the weapons. Two types of atomic bombs were developed during the war. A relatively simple gun type fission weapon was made using uranium 235, an isotope that makes up only 0.7 percent of natural uranium. Since it is chemically identical to the most common isotope, uranium 238, and has almost the same mass, it proved difficult to separate. Three methods were employed for uranium enrichment: electromagnetic, gaseous and thermal. Most of this work was performed at Oak Ridge, Tennessee. In parallel with the work on uranium was an effort to produce plutonium. Reactors were constructed at Oak Ridge and Hanford, Washington, in which uranium was irradiated and transmuted into plutonium. The plutonium was then chemically separated from the uranium. The gun type design proved impractical to use with plutonium so a more complex implosion type nuclear weapon was developed in a concerted design and construction effort at the project's principal research and design laboratory in Los Alamos, New Mexico. The following is a timeline of the Manhattan Project. It includes a number of events prior to the official formation of the Manhattan Project, and a number of events after the atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki, until the Manhattan Project was formally replaced by the Atomic Energy Commission in 1947.
1939 жыл
2 тамыз: Альберт Эйнштейн физик Лео Силард жазған және президент Франклин Д. Рузвельтке жіберілген хатқа (Эйнштейн–Силард хаты) қол қояды. Ол, нацистік Германия да осындай зерттеулер жүргізе қалуы мүмкін болғандықтан, ядролық бөлінуді қару ретінде пайдалану мүмкіндігін зерттеуді қаржыландыруға кеңес береді. 3 қыркүйек: Ұлыбритания мен Франция Польшаға жасалған шабуылға жауап ретінде нацистік Германияға соғыс жариялайды, осылайша Екінші дүниежүзілік соғыс басталады. 11 қазан: Экономист Александр Сакс президент Рузвельтпен кездесіп, Эйнштейн–Силард хатын табыстайды. Рузвельт уран мәселесі бойынша консультативтік комитет құруға рұқсат береді. 21 қазан: Ұлттық стандарттар бюросының Лайман Бриггс басқаратын уран мәселесі бойынша консультативтік комитеттің алғашқы отырысы өтеді; нейтрондық тәжірибелерге 6000 доллар қаражат бөлінеді.
1940 жыл
2 наурыз: Колумбия университетіндегі Джон Р. Дуннинг тобы Нильс Бордың уран-235 баяу нейтрондармен бөлінуге себеп болатыны туралы гипотезасын растайды. Наурыз: Бирмингем университетінің ғалымдары Отто Фриш және Рудольф Пейерлс Фриш–Пейерлс меморандумында атом бомбасының жұмыс істеуі үшін байытылған уранның өте аз мөлшері ғана қажет болуы мүмкін екенін есептейді. Меморандум Марк Олифантқа тапсырылады, ол оны сэр Генри Тизардқа жібереді. 10 сәуір: Тизард атом бомбасын жасау мүмкіндігін зерттеу үшін MAUD комитетін құрады. 21 мамыр: Джордж Кистиаковский изотоптарды бөлу үшін газды диффузияны пайдалануды ұсынады. 12 маусым: Рузвельт Ванневар Буш басқаратын Ұлттық қорғаныс зерттеу комитетін (NDRC) құрады, ол Уран комитетін өз құрамына қосады. 6 қыркүйек: Буш Бриггске NDRC уран жобасына 40 000 доллар бөлетінін хабарлайды. Қыркүйек – Бельгиялық кен инженері Эдгар Сенжиер Бельгия Конгосындағы Шинколобве кенішіндегі уран қорының жартысын – шамамен 1050 тоннаны – "Юнион Миниер" компаниясының коммерциялық бөлімшесі "Африкан Металз Корп" арқылы Нью-Йоркке құпия түрде жөнелтуге бұйырады.
1942 жыл
19 қаңтар: Рузвельт атом бомбасы жобасын ресми түрде бекітті. 24 қаңтар: Комптон плутоний жұмыстарын Чикаго университетінде орталықтандыруға шешім қабылдады. 19 маусым: Буш, Конант, Комптон, Лоуренс және Юриден тұратын S-1 атқару комитеті құрылды. 25 маусым: S-1 атқару комитеті Stone & Webster компаниясын Теннессидегі құрылысқа негізгі мердігер ретінде таңдады. Шілде-қыркүйек: Физик Роберт Оппенгеймер Калифорния университетінде, Берклиде жазғы конференция өткізіп, бөліну бомбасының жобасын талқылады. Эдвард Теллер сутекті бомба мүмкіндігін талқылаудың маңызды мәселесі ретінде көтерді. 30 шілде: Сэр Джон Андерсон премьер-министр Уинстон Черчилльді АҚШ-пен бірлескен жобаны жүзеге асыруға шақырды. 13 тамыз: АҚШ Армиясының инженерлік корпусының бастығы, генерал-майор Юджин Рейбольд, Джеймс Маршаллды аудандық инженер ретінде Манхэттен инженерлік округін құрды, ол 16 тамыздан бастап күшіне енді. 17 қыркүйек: Генерал-майор Вильгельм Д. Штайер және Рейбольд полковник Лесли Гроувске жобаны басқаруды тапсырды. 23 қыркүйек: Гроувс бригадир-генерал болып тағайындалды және жобаның директоры болды. Жобаны бақылау үшін Буштан (Коннант оның баламасы ретінде), Штайерден және контр-адмирал Уильям Р. Пурнеллден тұратын Әскери саясат комитеті құрылды. Қыркүйекте подполковник Кеннет Николс Нью-Йорктегі Union Minière компаниясы кеңсесінде Эдгар Сенжиермен кездесті. Николс генерал Гроувстің тапсырмасымен уран іздеп жүрген. Сенжиердің жауабы тарихқа енді: "Кенді қазір алуға болады. Ол Нью-Йоркте, мың тонна. Сіздің келуіңізді күтіп отырдым". Николс Сенжиермен келісімге келді, ай сайын Шинколобведен АҚШ-қа орташа есеппен 400 тонна уран оксиді жіберіледі. 26 қыркүйек: Манхэттен жобасына Соғыс өндірісі кеңесінен соғыс уақытындағы ең жоғары басымдық статусы берілді. 29 қыркүйек: Соғыс министрі Роберт П. Паттерсон инженерлік корпусына Теннессидегі X учаскесін сатып алуға рұқсат берді, ол кейіннен Теннессидегі Оук-Ридж зертханасы мен өндіріс орнына айналды. Қазан айында Сенжиердің 100 тонна уран кені Онтарио штатының Порт-Хоуп қаласындағы Эльдорадо тау-кен және өңдеу компаниясына тазарту үшін Канадаға жіберілді. Қазан айында АҚШ Армиясының инженерлік корпусының арнайы тобы Бельгия Конгосындағы Шинколобве кенішін қайта ашу үшін Бельгия Конгосына келді. Жұмысқа су басқан учаскелерден суды шығару, зауыт машиналарын жаңарту және көліктік инфрақұрылымды салу кірді. 20 шілде: Лос-Аламос ұйымдық құрылымы жаңа басымдыққа сәйкес толығымен өзгертілді. 2 қыркүйек: Филадельфия әскери-теңіз базасындағы термиялық диффузияның пилоттық қондырғысының бөлігі болып табылатын уран байыту құрылымын ашуға тырысқанда екі химик және Арнольд Крамиш жоғары коррозиялық фторсутек қышқылымен шашырап, қаза тапты. 22 қыркүйек: Лос-Аламоста радиоактивті көзбен алғашқы RaLa сынағы жүргізілді. 26 қыркүйек: Ханфорд полигонындағы ең үлкен ядролық реактор, B реакторы, қауіпті күйге енді. Қарашаның соңы: Альсос миссиясының ғылыми жетекшісі Сэмюэл Годсмит Страсбургте табылған құжаттарға сүйене отырып, немістер атом бомбасы немесе ядролық реактор жасауда маңызды прогреске жете алмады және бұл бағдарламалар жоғары басымдыққа ие емес деген қорытындыға келді. 14 желтоқсан: RaLa сынағында қол жетімді қысылудың нақты дәлелі алынды. 17 желтоқсан: Пол Тиббетс полковник басқаруымен 509-шы құрама топ бомбаны жеткізу үшін құрылды.
1945 жыл
Қаңтар: Бригад генерал Томас Фаррелл Гроувстың орынбасары болып тағайындалды. 7 қаңтар: жарылатын көпір сымдары детонаторларын қолдана отырып, бірінші RaLa сынағы жасалды. 20 қаңтар: K25-тің алғашқы сатылары уран гексафториді газымен толтырылды. 2 ақпан: Лос-Аламосқа бірінші Ханфорд плутонийі жеткізілді. 22 сәуір: Алсос миссиясы Хайгерлохтағы неміс ядролық реакторын басып алды. 27 сәуір: "Мақсат" комитетінің алғашқы отырысы өтті. 7 мамыр: Нацистік Германия одақтас державаларға ресми түрде бас берді, бұл Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуын білдірді; Аламогордода, Нью-Мексикода 100 тонналық сынақ жарылысы болды. 10 мамыр: Лос-Аламоста "Мақсат" комитетінің екінші отырысы өтті. 28 мамыр: Атом бомбаларын тастауға болатын қалалардың тізімін бекіту үшін үшінші кездесу өтті: Кокура, Хиросима, Ниигата және Киото. 30 мамыр: Стимсон Киотоны нысаналар тізімінен шығарды; оның орнына Нагасаки қосылды. 11 маусым: Джеймс Франк басқаратын металлургиялық зертхана ғалымдары бомбаны азаматтық нысаналарға қарсы қолданудың алдында демонстрация жасауды ұсынатын Франк есебін жариялады. 16 шілде: бірінші ядролық жарылыс, Аламогордодағы "Тринити" ядролық сынағы, имплозиялық типтегі плутонийлік қару ("Гаджет"); "Индианаполис" кемесі "Little Boy" компоненттерімен Тиньянға бет алды. 19 шілде: Оппенгеймер Гроувске қарудың дизайнын өзгертуді және құрама ядро жасау үшін 235 уранды пайдалануды ұсынды (бірақ "Little Boy" жобасы тоқтатылмады). 24 шілде: Президент Гарри С. Трумэн Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталинге АҚШ-тың атомдық қаруы бар екенін мәлімдеді. Сталин аз ғана таңғалғандай көрінді, өйткені ол бұл туралы баршаға белгілі болған тыңшылық арқылы білген. 25 шілде: Генерал Карл Спацқа 3 тамыздан кейін ауа райы жағдайына қарай, Хиросима, Кокура, Ниигата немесе Нагасаки қалаларының бірін бомбалауға бұйрық берілді. 26 шілде: Потсдам декларациясы жарияланды, онда Жапонияға "жедел және толық жойылды" деп ескертілді. 6 тамыз: B-29 "Enola Gay" Хиросима қаласына, негізгі нысанаға, пушка типті уран-235 қаруын ("Little Boy") тастады. 9 тамыз: B-29 "Bockscar" Нагасаки қаласына имплозиялық типтегі плутонийлік қаруды ("Fat Man") тастады, негізгі нысана Кокура бұлт пен түтінмен жасырылғандықтан. 12 тамыз: Смит есебі жарияланды, онда алғашқы атом бомбаларын жасаудың техникалық тарихы туралы ақпарат берілді. 13 тамыз: Гроувз үшінші бомбаға арналған материалдарды өз өкілігімен жіберді, өйткені ол Маршалл мен Стимсонға жете алмады; өйткені тағы бір атом бомбасының құрамдас бөліктерін шетелге жіберу үлкен қателік болар еді. Екінші "Little Boy" бомбасын жасауға жеткілікті U-235 желтоқсанға дейін қолжетімді болмас еді. 14 тамыз: Жапонияның одақтас державаларға бас беруі. 21 тамыз: Физик Гарри Даглиан ядролық апаттан кейін радиацияның өлімге әкелетін дозасын (510 рем) алды, ол қателік салдарынан плутонийлік бомба ядросына вольфрам карбиді кірпішін тастап алған. Ол 15 қыркүйекте қайтыс болды. 4 қыркүйек: Манхэттен округінің бұйрығымен S-50 сұйық жылу диффузиясы зауыты мен Y-12 Alpha зауыты жабылды. 8 қыркүйек: Манхэттен жобасының зерттеу тобы Фаррелл басшылығымен Нагасакиге келді. 17 қыркүйек: Полковник Стаффорд Л. Уоррен басқаратын зерттеу тобы Нагасакиге келді. 22 қыркүйек: соңғы Y-12 альфа-жолы жұмысын тоқтатты. 16 қазан: Оппенгеймер Лос-Аламос директоры қызметінен кетті, келесі күні оның орнына Норис Брэдбери тағайындалды.
1946 жыл
Ақпан: Канададағы ресейлік тыңшылар желісінің Игорь Гузенконың құпия ашылуынан кейін жария етілді, бұл жеңіл "атомдық тыңшы" гистериясын тудырып, американдық Конгрестің соғыстан кейінгі атомдық реттеу туралы талқылауларын консервативтік бағытта итермеледі. 21 мамыр: Физик Луи Слотин екі бериллий жарты шарларын бөліп тұру үшін қолданған бұрандасы сырғып кеткенде, өлімге әкелетін радиация дозасын (2100 рем) алды. 1 шілде: "Керекет" операциясының бөлігі ретінде Бикини атоллінде сынақ жүргізілді. 25 шілде: Бикиниде су астындағы "Пекарь" сынағы. 1 тамыз: Трумэн 1946 жылғы Атом энергиясы заңына қол қойып, соғыстан кейінгі АҚШ-та атомдық зерттеулерді бақылау туралы шамамен бір жылдық белгісіздікке нүкте қойды.
1947 жыл
1 қаңтар: 1946 жылғы Атом энергиясы туралы заң (МакМахон заңы ретінде танылған) күшіне енеді, ал Манхэттен жобасы ресми түрде АҚШ Атом энергиясы комиссиясына тапсырылады. 15 тамыз: Манхэттен округі таратылады.