Кіріспе

Дилижан – Арменияның Тавуш облысы Дилижан муниципалитетіне қарасты шипажай қаласы және қалалық муниципалитет. Қала Арменияның ең маңызды курорттарының бірі болып табылады және Дилижан ұлттық паркінің ішінде орналасқан. Орманды қалада көптеген армян суретшілері, композиторлары және кинорежиссерлері тұрады, сонымен қатар дәстүрлі армян сәулетінің үлгілері кездеседі. Жергілікті тұрғындар оны «Армян Швейцариясы» немесе «Кішкентай Швейцария» деп атайды. Қала орталығындағы Шарамбеян көшесі Дилижанның ескі қаласының орталық бөлігі ретінде сақталған, онда қолөнершілердің шеберханалары, галерея және мұражай орналасқан. Жайлы серуендеу, тау велосипедімен жүру және пикник жасау – танымал демалыс түрлері. 2011 жылғы халық санауы бойынша Дилижан халқы 17 712 адамды құрайды.

Этимология

Ежелгі халық аңызында, қала Дили есімді шабандоздың есімімен аталады. Шабандоз Дили қожайынының қызына ғашық болған, бірақ оның әкесі оған қарсы шығып, шабандозды өлтіруге бұйрық берді. Көп ұзақ, қараңғы күндер бойы ренжіген ана қайғырып, жалғыз ұлын бүкіл аймақта іздеп, аяусыз "Дилижан, Дилижан" деп жылаған (Жан – дос немесе туыс атына қосылатын армян тіліндегі лақап). Аңыз бойынша, кейіннен бұл аймақ оның есімімен белгілі болды.

Ерте тарих және орта ғасырлар

Тарихи тұрғыдан алғанда, қазіргі Дилижанның Ховк деп аталатын аумағы Айрараттың Варажнуник кантонының бөлігі болды; тарихи Үлкен Арменияның 15-ші провинциясы. 1870 жылдары жүргізілген қазба жұмыстары кезінде көптеген құнды заттар табылды, олар кейінгі қола дәуірі мен ерте темір дәуіріне (б.з.д. 2000 жылдың соңы мен б.з. 1000 жылдың басы аралығында) жатады. Қазбадан табылған кейбір коллекциялар Мәскеу, Санкт-Петербург, Тбилиси, Баку және Ереван мұражайларына берілді, ал қалғаны Дилижан геологиялық мұражайында сақталды. Орта ғасырларда Дилижан аумағы Ховк деп аталды. Ховк Арсасид патшаларының сүйікті орман және аң аудару дағдыларын көрсетуге арналған жазғы демалыс орны болды. Буджур Дили елді мекені қазіргі Дилижан ауданына жақын жерде 13 ғасырда құрылған. Хагарцин және Гошаванк монастырлары 10-13 ғасырларда салынған. Монастырь кешендері жылдам дамып, мәдени және білім беру орталықтары ретінде қызмет етті. Хагарцин – орта ғасырлардағы армян сәулетінің дамуының ең көрнекті мысалдарының бірі. Дилижанда орта ғасырлардағы көптеген маңызды діни және білім беру орталықтары сақталған, мысалы, Жухтак Ванк монастыры және Матосаванк монастыры.

Қазіргі заманғы тарих

1501-02 жылдары, Шығыс Арменияның көп бөлігі, қазіргі Тавуш жерін қоса алғанда, Шах Исмаил I басқарған Иранның Сафавид әулеті тарапынан жылдам басып алынды. 1666 жылы француз саяхатшысы Жан Шарденнің жазбаларында Дилижан есімі алғаш рет айтылды. Қазіргі Лори және Тавуш аймақтары, сондай-ақ көршілес Грузия 1800-01 жылдары Ресей империясының құрамына енді. 1804-13 жылдар аралығындағы орыс-парсы соғысынан кейін, 1813 жылғы қазан айында Императорлық Ресей мен Қажар Персиясы арасында қол қойылған Гулистан шарты бойынша аймақтар Ресейдің ресми аймағы болды. 1801 жылы қала Ресей билігіне өткеннен бастап Дилижан халқының саны біртіндеп өсті. 1868 жылы Дилижанда алғашқы мемлекеттік білім беру мектебі ашылды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында мәдени дамуға қолайлы жағдайлар туды. 1890 жылдары көптеген театрлық үйірмелер құрылды, ал 1908 жылы қаланың алғашқы кітапханасы ашылды. 19 ғасырдың екінші жартысында Дилижан танымал тау куротына айналды, қала біртіндеп өсе бастады. 19 ғасырдың соңына қарай қалада көптеген ойын-сауық орталықтары ашылды, ал 1900 жылы «Ротонда» деп аталатын әйгілі ашық аспан астындағы театр салынды. Театр жергілікті тұрғындар мен келіп-кетіп жүретін ресейлік зиялы қауымның сүйікті орнына айналды. Сол кезеңде, ерекше дәстүрлі сәулет стилінде көптеген заманауи үйлер салынды. Тифлис және Транскавказияның басқа аймақтарынан келген көптеген бай армяндар Дилижанда өз виллаларын салуға кірісті. Дилижан сәулеті екі еңбекті шатыр, кең өрнекті оюлы терезе және ақ түсті қабырғалармен ерекшеленеді. Бұл стиль Агстев өзенінің бойындағы ауылдарға жылдам тарады. 20 ғасырдың басында Дилижанда металл өңдеу, кілем тоқу, бейнелеу өнері, ағашқа ою және басқа да халықтық қолөнер түрлері сияқты көптеген дәстүрлі қолөнерлер дамыды. 1918 жылғы мамыр айындағы Қарақилиса шайқасы кезінде Дилижан генерал Товмас Назарбекиян басқаратын армян әскери топтарының негізгі базасы болды, оған Гарегин Нжде және Николай Горганян көмектесті. Шайқасқа әскерлерді ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. 1918-20 жылдары Арменияның қысқа мерзімді тәуелсіздігінен кейін Дилижан жаңадан құрылған Армения Кеңес Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1930 жылы ол жаңадан құрылған Ижеван ауданының бөлігі болды, 1958 жылға дейін Дилижан республикалық бағыныстағы қалаға айналғанға дейін. 1991 жылы Армения тәуелсіздік алғаннан кейін Дилижан 1995 жылғы әкімшілік реформаларға сәйкес жаңадан құрылған Тавуш облысының құрамына кірді. Қазіргі уақытта Дилижан Арменияның ең танымал тау курорттарының бірі болумен қатар, көптеген дамыған мектептер мен білім беру мекемелерін құру арқылы жергілікті тұрғындар мен шетелдіктер үшін халықаралық білім беру орталығы болуы жоспарлануда.

География

Дилижан Агстев өзенінің жағалауында, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Аймақ солтүстіктен Кіші Кавказ тауларымен, оңтүстіктен Семеновка тау асуымен қоршалған. Таулы аймақтар, атап айтқанда Базум және Памбак таулары, қалың орманмен жабылған, ауданынан асады. Таулардың ең биік шыңдарына қарай орман аймақтары Альпілік шалғыларға айналады. Агстев өзенінен басқа, қала арқылы көптеген салалы өзендер өтеді.

Дилижан ұлттық паркі

Дилижан ормандары 34 000 гектардан астам аумақты құрайды. Дилижан төңірегіндегі табиғатты байыту мақсатында 1958 жылы мемлекеттік орман қоры құрылды, кейін 2002 жылы ол Дилижан ұлттық паркі деп аталды. Парк аумағының 94% орманмен жабылған, онда шамамен 40 түрлі ағаш және 18 түрлі бұта өседі, олардың көпшілігі емен, шырша, мүйіз, жапалақ, қарағай, самырсын және т.б. Ұлттық паркте фауна да өте бай, оның ішінде қоңыр аю, қасқыр, күзен, сусар, сілеусін, орман мысығы, парсы тілшесі, ормандық ұйқышыл, кірпі, тау ешкісі, еуропалық қызыл бұлан, жабайы шошқа, фазан, бөдене, қазқайың, Каспий түркиясы, көгершін, аққұйрықты бүркіт, ламергейер, кіші бүркіт, алтын бүркіт, сұңқар және басқа да жануарлар мекендейді. Парз көлі Дилижанның ең әдемі табиғи орындарының бірі. Ол қаланың солтүстік бөлігінде, теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан. Парз көлінің шығысында, Гош ауылынан қашықтықта, Цзлька көлі Агстев өзенінің биіктігінде жатыр. Оның бастауы Памбак тау тізбегінің солтүстік-батыс бөлігінде, биіктікте. Агстев өзенінің ұзындығы шамамен км. Агстевке Блдсан, Гштоган, Хагарцин және Гетик сияқты көптеген салалар құяды.

Климат

Дилижан климаты жазғы жылы, ылғалды континенттік климат (Köppen Dfb) ретінде жіктеледі, жазда салқын, ал қыста қар жауатын суық болады. Таулық климатымен, қолайлы оттегілік жағдаймен, бірегей ландшафт ерекшеліктерімен және емдік минералды суларымен Дилижан – қалалық курорт.

Мәдениет

Дилижан бай тарихи және мәдени мұраға ие. Жақын жердегі Головино мен Папанино тарихи зираттарындағы қазба жұмыстары барысында үш мың жылға жуық көне қола заттар табылды, олардың ішінде қару-жарақ, қылыштар, құмыралар, сырғалар және тағы да басқалары бар еді. Осы заттардың бәрін Дилижан мұражайында немесе Эрмитаж мұражайында кездестіруге болады. 1932 жылы Дилижанда, Еңбегі сіңген КСРО суретшісі Ованнес Шарамбеянның басшылығымен Мемлекеттік театр құрылды, ал 1946 жылы музыка мектебі ашылды. 2013 жылдың 26 қаңтарында Арменияның Америкалық университеті мен Арменияның Ұлттық банкі Дилижандағы Даму орталығында заманауи кітапхананы ашты. Сол күні даму орталығында Тумо шығармашылық технологиялар орталығының Дилижан бөлімшесі де ашылды.

Ескерткіштер

Дилижан дәстүрлі өнер мұражайы: бастапқыда 19 ғасырдың екінші жартысына қатысты тұрғын үй, 1979 жылы дәстүрлі өнер мұражайы болып айналды. Ашық аспандағы театр, сондай-ақ Ротонда деп аталады: 1900 жылы салынған, қаланың орталық бөлігінде орналасқан. Театрда көптеген белгілі суретшілер өнер көрсетті, олардың ішінде Х. Абелиан, Вахрам Папазиан, А. Грачиан және басқалар бар. Дилижан геология мұражайы: 1952 жылы ашылды, қала орталығында орналасқан. Кеңес Армениясына арналған ескерткіш: 1970 жылы А. Тарханян, С. Аветисян, К. Ватинян суретшілерімен Арменияның кеңестік құрылысқа қосылуының 50 жылдығына арнап салынды. Ескерткіштің бес қабырғасы 50 жылдың әрбір онжылдығын көрсетеді. Екінші дүниежүзілік соғыс ескерткіші: 1975 жылы К. Ватинян және С. Мехрабян орталық саябақтың жанында, Екінші дүниежүзілік соғыста қаза болған жергілікті марқұмдарды еске алу үшін салды.

Жақын маңдағы көрікті жерлер

Хагарцин монастыры: Арменияның ең танымал монастырларының бірі, Хагарцин Дилижаннан жарты сағаттық жердегі, көркем орманды тауларда жатыр. Монастырь жақсы күйде, және кейде экскурсиялар өткізетін дін қызметкері бар. Әртүрлі шіркеулер, үлкен гавит, кең асхана, хачкарлар және үлкен ойылған ағаш бар. Ескі пеште көбінесе аздап тәтті нан пісіріледі. Гошаванк монастыры: қаланың солтүстігінде, дәстүрлі ауылмен қоршалған жерде орналасқан. Монастырьдің сақшысы келушілерге басты шіркеуді ашып, экскурсия өткізе алады. Армениядағы барлық шіркеулердің ішінде, осы монастырьдың бір ғана бөлмесіне кіру ақылы бар. Бөлме жақсы, бірақ сіз кешеннің қалған бөлігін де пайдалана аласыз, әсіресе ол ағылшын тілінде ұсынылмаса. Мұнда ою-өрнектер мен хачкарлар бар, бірақ Гошаванктағы "торлы" хачкары әлемдегі ең әсерлі хачкарлардың бірі. Жухтак Ванк монастыры: Дилижанның шетінде орналасқан кішкентай 12 ғасырлық монастырь, Дилижан минералды су зауытынан 10 минуттық серуенде. Оның екі бөлек шіркеуі бар: Сурп Аствацацин және Сурп Григор, олардың төңірегінде зираттар орналасқан. Матосаванк монастыры: Жухтак монастырының қарсы бетіндегі орман ішінде жатыр. Оны байқамау оңай, және сырттан аса қызықты емес, бірақ ішкі жағы салқын, ылғалды, жасыл, мүкті әлем. Жасыл балдырлармен жабылған хачкарларды жарық аз жарықтандырады, бұл өте тыныштандырады, ал айналасы сізді күнделікті тіршіліктен алысқа алып кетеді. Дилижан ұлттық паркі: немесе Дилижан қорығы, 24 000 гектар жерді алып жатыр, орман пейзаждарымен, бай биологиялық әртүрлілігімен, емдік минералды су бұлақтарымен, табиғи және мәдени ескерткіштерімен танымал. Басқа тарихи монастырлар: 10 ғасырға жататын Әйіп Григорий, 13 ғасырға жататын Әйіп Степанос және Әйіп Аствацацин, кешенде көптеген хачкарлар бар.

Көлік

Дилижан Ереванмен және Орталық Армениямен М4 тас жолы арқылы байланысады. Қала Ереван мен солтүстік-шығыс Армения арасындағы маңызды түйін болып табылады, Азербайжанмен шекараға дейін созылатын аймаққа дейін. 2,25 км ұзындықтағы Дилижан туннелі М4 тас жолының бір бөлігі. 1980-жылдардың аяғында қалада теміржол станциясы болған, бірақ 2012 жылдан бері тіпті Оңтүстік Кавказ теміржолының Граздан келген жүк пойыздары да тоқтатылды, себебі Ижеванға қарай созылған желі пайдаланылмайды.

Өнеркәсіп

Дилижан өзінің минералды суымен танымал, оны 1947 жылы құрылған "Дилижан минералды су зауыты" өңдеп, бөтелкеге құяды. Қалада сондай-ақ 1993 жылы құрылған "Арамара" жоғары сапалы ағаш өңдеу компаниясы және 2005 жылы құрылған "Дили" сүт өнімдері зауыты орналасқан. Дилижан қолмен тоқылған кілемдерімен де әйгілі. Қаланың кілем дизайнының ерекше стилі бар, оның көптеген үлгілері Дилижан дәстүрлі өнер мұражайында көрсетілген. 1962 жылы Кеңес Одағы тарапынан Дилижанның "Импульс" байланыс жүйелері зауыты ашылды. Бірақ, 1990 жылдары Кеңес Одағының тарауынан кейін ол тасталып қалды. Армения үкіметі Дилижанды аймақтық қаржы орталығына айналдыру жоспарларын жариялады, бұл 2013 жылы Орталық банк операцияларының көп бөлігін Дилижанға көшіруден басталды.

Туризм

2009 жылы Армения үкіметі Дилижанды Армения және аймақтың дамыған қаржы орталығына айналдыратынын жариялады. Үкімет шенеуніктерінің мәлімдемесінше, 2013 жылдан бастап Армения Орталық банкінің көптеген операциялары мен функциялары солтүстік қала Дилижанға көшіріледі. Қазіргі таңда Дилижан қаласында Дилижан аймақтық қаржы және банк орталығы, Біріккен әлем колледжі Дилижан, Ескі Дилижан Туфенкиан орталығы, Дилижан театрының қазіргі заманғы ғимараты және Дилижан мұражайы сияқты маңызды қаржылық және мәдени институттар жұмыс істеп тұр. Дилижан жергілікті және шетелдік туристердің ең сүйікті бағыттарының бірі. Қалада жоғары сапалы қонақүйлер мен санаторийлер көптеп орналасқан, олар келушілерге Ұлттық парктің табиғи сұлулығымен және тарихи ескерткіштермен танысуға мүмкіндік береді. Қала минералды судың емдік қасиеттерімен де әйгілі. Дилижанның орталық амфитеатры көптеген жазғы фестивальдер мен мәдени шаралардың өтетін орны. 2017 жылы Дилижан ұлттық паркінде Транскавказдық жолдың құрылысы басталды. Аяқталғаннан кейін жол Арменияның бүкіл территориясын, Армения-Иран шекарасынан бастап көрші Грузияға дейін жалғап жатқан болады. 2020 жылдың мамыр айына дейін Дилижан аймағында шамамен 100 километрлік жол толыққан және жаяу жүргіншілерге ашық, көптеген маршруттары аймақтағы монастырлардың жанынан өтеді.

Білім

2009 жылы Дилижанда 5 мемлекеттік білім беретін мектеп және 6 балабақша болды, онда 2250 оқушы және 350 бала тәрбиеленді. Қалада музыка академиясы мен сурет академиясы қызмет етеді. Дилижанда Ереван мемлекеттік көркемсурет академиясының филиалы бар. Сонымен қатар, қалада медицина, өнер және қолөнер салалары бойынша үш орта білім беру колледжі жұмыс істейді. 2013 жылы 80 миллион АҚШ доллары көлеміндегі Армения Орталық банкінің Білім беру орталығы Дилижанда ашылды. Банктің 150-ге жуық қызметкері отбасыларымен бірге Ереваннан Дилижанға көшіп келді, бұл қаланы аймақтық қаржы орталығына айналдыруға бағытталған қадам болды. 2014 жылы қалада Біріккен әлем колледжі – Дилижан ашылды, ол Біріккен әлем колледждерінің жаһандық білім беру қозғалысының бөлігі болып табылады. Дилижан орталық мектебінің құрылысы 2013 жылы «Аyb» білім беру қоры Армения Орталық банкімен бірлесіп бастады. 2015 жылдың күзінде жаңа салынған, заманауи мектеп ресми түрде ашылды. 2017 жылы Армения Қорғаныс министрлігінің Монте Мелконян әскери колледжі астана Ереваннан Дилижанға көшірілді. Ол 2011 және 2016 жылдар аралығында салынған, шамамен 26 миллиард драмов (54,4 миллион АҚШ доллары) құнымен жарақталған заманауи кешенде орналасқан.

Спорт

Дилижанда 2200 көрерменге арналған толық отыратын қалалық стадион бар. Дилижан қалалық стадионы бұрынғы Армения Премьер-лигасының "Импульс" футбол клубының үй стадионы болды. 1985 жылы құрылған "Импульс" клубы, жергілікті футбол жарыстарында қаланы өкілдік етті. Бірақ, Армения футбол лигасының жоғары дивизионында көптеген табысты маусымдар өткізгеннен кейін, клуб 2013 жылы көптеген армян футбол командалары сияқты қаржылық қиындықтарға байланысты таратылды.

Белгілі жергілікті тұрғындар

Рудольф Ватинян (1941-2021), армян операторы.