Кіріспе

Б.з.б. 1-ғасырындағы Син әулетіне қарсы көтерілістердің бірі – Қызыл қашқандар, Ван Манның аз ғана өмір сүрген Син әулетіне қарсы екі ірі шаруа көтерілісінің бірі еді, екіншісі – Люлин. Олар қаштарын қызылға бояғандықтан осылай аталған. Көтеріліс бастапқыда қазіргі Шандоң және солтүстік Цзянсу аймақтарында белсенді болып, ақырында Ван Манның күштерін сарқып, оның құлауына себеп болды. Бұл Лю Сюаньға (Гэнши императоры), Люлиннің жетекшісіне, Ван Манды құлатып, Хан әулетін уақытша қайта орнатуға мүмкіндік берді. Кейін Қызыл қашқандар Гэнши императорын құлатып, хан әулетінен шыққан жасқа келмейтін қуыршақ император Лю Пэнцзиді таққа отырғызды. Ол аз ғана уақыт билік етті, бірақ Қызыл қашқандар басшыларының бақылауларындағы аймақтарды басқарудағы нашарлығы халықты оларға қарсы көтерілуге итермеледі. Олардың үйлеріне қайту жолын Лю Сюаньның (Гуанву императоры) жаңадан құрылған Шығыс Хан режимі тосқанда, олар оған бағынды.

Көтеріліс және алғашқы көтеріліс

17 жыл шамамен Ван Манның билік жүргізудегі нашарлығына, әсіресе оның жер реформасы саясатын енгізудегі кемшіліктеріне және қазіргі Шандоң және солтүстік Цзянсу облыстарын қамтыған Сары өзеннің ірі су тасқынына байланысты, енді шаруашылықпен айналысып күнкөріс қамтамасыз ете алмайтын халық, тіршілік үшін күресу мақсатында көтеріліске шықты. Көтерілістер көптеген және біртұтас емес болды. Екі маңызды мысалы төменде талданды.

Фан Чонг

Фан Чонг (樊崇, кейіннен Қызыл Қаштардың жетекшісі болған, бірақ ұжымдық басшылықта) 18 жылы Джу және Ланья округтерінде (қазіргі Рижао аймағына жақын) өзінің бүлігін бастады. Ол Тай тауын өз негізгі бекінісі ретінде пайдаланып, шамамен 10 000 адамды жинады. Көп ұзамай ол Пан Ан (逄安), Сю Сюань (徐宣), Сье Лу (謝祿) және Ян Ин (楊音) сияқты басқа көтерілісшілердің басшыларымен одақ құрып, олармен бірлесіп күштерін біріктірді, соның нәтижесінде олар жергілікті билік үшін күшті және тоқтатылмас күшке айналды.

Әне Лю

Лью ананың ісі өте ерекше болды. Оның ұлы Хайку округінде (海曲, қазіргі Рижао, Шандоң) кіші лауазымды шенеунік болған, ол ұсақ құқық бұзу жасады деп айыпталып, округ әкімімен жазаланды. Жері мол болған Лью ана мүлкін сатып, түскен қаржыны кедей жастарды жинауға жұмсады. Ол мыңдаған адамды біріктіріп, 17 жылы округ орталығына шабуыл жасап, ұлының өлімі үшін әкімді өлтірді. Лью ананың сәттілігі елдің түкпір-түкпіріндегі көптеген адамдарды Ван Ман билігіне қарсы көтерілуге ынталандырды, ал оның әскері тез арада ондаған мың сарбазға дейін жетті, бірақ ол 18 жылы аурудан көз жұмды. Оның қайтысынан кейін Льюдің көптеген ізбасарлары Фан Чонмен бірікті.

Күштерді біріктіру

19 жылы өзінің басты шенеуі Тянь Куанның (田況) кеңесімен Ван Манг аграрлық көтерілістерге дұрыс емес жауап беріп, салықтарды көтерді. Бұл әрекет аграрлық көтерілісшілердің наразылығын одан әрі күшейтті. 21 жылы Ван көтерілістерді басу үшін вице-генералдар Цзинь Шан (景尚) мен Ван Дангты (王黨) жіберді, бірақ Цзинь мен Ванның әскерлерінде әскери тәртіп нашар болғандықтан, бұрын көтеріліске қатыспаған халықты да ашуландырып, олар көтерілісшілерге қосылды немесе оларға көмектесті. Алғаш көтерілістерді күшейткен Тянь, кейін оларға қарсы біршама табысқа жетті және көтерілісшілерді бекіністерге шабуыл жасауға мәжбүрлеу үшін ауыл тұрғындарын қалаларға көшіру саясатын ұсынды. Бірақ осы кезде Ван, Тяньнің әскери жетістіктеріне байланысты оған сенімсіздік танытып, оны қолдаудан бас тарды және астанаға, Чанъанға шақырып алды. Осы шақта Лю ана қайтыс болды, ал оның ізбасарлары Фан Чонның күштерімен бірікті. Осы уақытқа дейін Фан және басқа көтерілісшілердің басшыларында нақты саяси мақсаттар болмаса да, олардың әскери қабілеттері айқын байқалды. Көтерілісшілер арасындағы жалғыз заң ережесі – кім адам өлтірсе, өлім жазасына кесіледі, ал кім жарақат салса, ол жаралы адам жазылғанға дейін оның күтімін қарауы тиіс болды. Көтерілісшілердің басшылары үшін тек "аудандық педагог" (三老, sanlao), "аудандық хатшы" (從事, congshi) және "шериф" (卒史, zushi) сияқты атаулар ғана болды, "генерал" немесе "принц" сияқты жоғары мәртебелі атақтар болған жоқ.

Синь күштерімен бетпе-бет келу

22 жылы Цзинь мен Ванның Фань мен басқа да көтерілісші генералдарға қарсы күштері күйреп, 22 жылы Фань Цзиньді шайқаста өлтірді. Ван Манг өзінің екі аға генералын, Ван Куанды (王匡) және Лян Данды (廉丹) 100,000-нан астам сарбаздан тұратын үлкен әскермен осы көтерілісшілерге қарсы жіберді. Фан мен басқа да көтерілісші басшылары шайқас кезінде дос пен жауды ажырату қиын болады деп ойлап, өздерінің әскерлеріне қабауларын қызыл түске бояуға бұйрық берді. Осыдан "қызыл қабаулылар" (Chimei) деген ат пайда болды. Ван мен Лян майданда шебер генералдар болғанымен, әскери тәртіпті сақтауға тырыспады. Бұл олардың әскерлерінен зардап шеккен халықтың әйгілі айқайына әкелді: "Мен Тайшимен (太師, Ванның лауазымы) кездесуге дайынмын, бірақ Чимэймен емес! Тайши көбінесе жұмсақ мінезді, ал Гэнши (更始, Лианның лауазымы, Лю Сюаньның лауазымымен шатастырылмауы керек) мені өлтіргісі келеді!" 22 жылдың қысында Ван мен Лян Чимэйдің басшысы Суолу Хуэйге (索盧恢) қарсы сәттілікке қол жеткізіп, Уюань қаласын (無鹽, қазіргі Тайань, Шандонг) басып алды. Ван өз әскерлеріне демалыс беруге рұқсат бермей, Чимэйдің Лианг (梁, қазіргі Шанцю, Хэнань) бекінісіне шабуыл жасауға шешім қабылдады, ал Лян онымен бірге Лиангқа шабуыл жасады. Чэнчан шайқасында (成昌, қазіргі Тайань, Шандонг) шаршаған Синь әскерлері Чимэйден жеңіліп, ыдырады. Лян шайқаста қаза тауып, Ван әскерін тастап қашып кетті. Бұл Синь әскерлерінің Чимэйге қарсы кез келген күшті әрекетіне соңғы нүкте болды, себебі Синь енді Люлин көтерілісімен бетпе-бет келді. Люлин әскерлері 23 жылы Чанъаньды басып алып, Ван Мангты өлтіріп, Синь әулетін құлатты және Гэнши императорын таққа отырғызды.

Уақытша Гэнши императорына бағыну

Ван Манның қайтысынан кейін, империяның көп бөлігі, кем дегенде, формалды түрде, заңды түрде қайта орналастырылған Хан императоры ретінде Гэнши императорына бағынды. Гэнши императоры уақытша астанасын Луоянға көшірді және Чимэй генералдарының да бағынуына көндіру үшін дипломаттар жіберді. Фан Чонг және басқа да маңызды генералдар шамамен 20 Чимэй генералының Луоянға баруына келісті, онда олар маркиздер атанды. Бірақ, оларға нақты билік берілмеді, және әскерлері тарап кетпес бұрын, олар Луоянды тастап Пуянға, өздерінің базаларына қайтып келді. Стратег Лю Лин (劉林) Гэнши императорының сол кездегі маңызды генералы Лю Сиға Сары өзеннің бөгетін бұзып, осылайша Чимэйді жоюды ұсынды, бірақ Лю Си бас тартты.

Чанъанға қарсы науқан

24 жылдың соңында Химей әскери тұрғыдан күшті болғанымен, сарбаздар барлық соғыстардан шаршап, үйлеріне қайтуды қалады. Фан мен басқа да басшылар оларды бірге ұстау үшін үлкен мақсат қою қажет деген қорытындыға келді. Сондықтан олар Гэнши императорының үкіметін көздеді, ол сол кезде Чанъаньға көшірілген болатын. Чимэй әскерлері екі әскерге бөлінді: біреуі Фан мен Панг басқарды, У қақпасын (武關, қазіргі Шанлуо, Шэньси) бағыттап, екіншісі Сюй, Сье және Ян басқарды, Лухун қақпасын (陸渾關, қазіргі Луоян, Хэнань) бағыттап, бірақ екеуі де Чанъаньға ұмтылды. 25 жылдың көктемінде екі әскер Хуннонгта (弘農, қазіргі Санменся, Хэнань) бірігіп, Гэнши императорының генерал-майоры Су Маоны (蘇茂) жеңді. Осы кезде Чимэй қатары 300 мың адамға жетті. Гэнши императорының генералдары Чанъаньды тастап, қазіргі оңтүстік Хэнань және солтүстік Хубэйдегі өздерінің туған жерлеріне қайтуды жоспарлады, бірақ Гэнши императоры бас тартты. Осы шақта, марқұм Лю Чжанның (Ченянның Цзинь ханзадасы, Чимэй сарбаздарының көптегені одан шыққан және 177 ж. қайтыс болғаннан кейін құдай ретінде құлшынылған) дін қызметкерлерінің ықпалымен, Чимэй басшылары Лю Чжанның ұрпақтарының біреуін тауып, оны Хан тағына мұрагер ету туралы ойды қозғады. Олар әскерлерінен Лю Чжанның үш ұрпағын тауып, жеребе тастағаннан кейін, 15 жасар Лю Пэньзиді император етіп тағайындады. Алайда, жаңа "императордың" нақты билігі болмады және ол әскерде мал өріп жүре берді. 25 жылдың күзінде Чимэй әскерлері Чанъаньды басып алды, ал Гэнши императоры қашып кетті, оның ізінен тек бірнеше адал қолдаушылары ғана ерді, соның ішінде Дингтао ханзадасы Лю Чжи (劉祉) және Лю Пэньзидің ағасы Ши маркизі Лю Гун (劉恭). Гэнши императоры көп ұзамай басылып, Лю Гунның шарапатымен Чанша ханзадасы болды.

Халықтың қолдауын жоғалту

Сол уақытта император Пэнцзи Чанъаньда Хан тағына отырды. Бастапқыда Гуанчжун (қазіргі Шэньси) аймағының халқы мойынсұнып, құрмет көрсетті, бірақ Чимэй сарбаздары Чанъаньға жол бойында оларды үздіксіз тонағанына таң қалды. Жергілікті тұрғындар көп кешікпей өздерінің бекіністерін күтіп, қорғауға кірісті. Олар сондай-ақ Лю Сюға үміт арта бастады, ол өзін император деп жариялаған еді (Шығыс Хан әулеті құрылды), және оның генералы Дэн Ю, оның әскерлері жақын маңда орналасқан, бірақ Чимэй әскерлерімен қақтығысқа түспеді. Сол кезде Лю Сю Шан, Бейди және Андин (қазіргі Солтүстік Шэньси және Шығыс Ганьсу) аймақтарындағы билігін нығайтуға және Чимэйдің өзінен-өзі құлауын күтуге қанағаттанды. Чанъань халқы, Чимэйдің тікелей билігінде, Гэнши императорының қайта оралуын аңсады. Жауап ретінде Чимэйдің сол кездегі қолбасшысы Ши Лу, Гэнши императорының қасында болған, оны өлітіп жіберді. Лю Гун Гэнши императорының денесін жасырып, соңғы дем беруге дайындады. 26 жылы Лю Гун ағасы император үшін жағдайдың қауіпті екенін сезіп, жағдайды түзетуге немесе ағасын қауіпті жағдайдан құтқаруға бір рет әрекет етуге шешім қабылдады. Жаңа жылдық императорлық жиынға Лю Гун бірінші болып сөз сөйлеп, император Пэнцзиге тақты босатуға рұқсат беруді сұрады. Император Пэнцзи тақтан секіріп түсіп, императорлық мөрді алып тастады және жылап былай деді:

«Енді император бар, бірақ әркім тонаумен айналысып жатыр. Халық бізді жек көреді және бізге сенімсіздікпен қарайды. Өйткені сіз дұрыс Мәртебелі Ұлды таңдаған жоқсыз. Менің денеме рұқсат етіңіздер. Бірақ егер мені кінәні жасыру үшін өлтіргіңіз келсе, мен өлмеуге болмайды». Фан және басқа да басшылар ұялып, орындарынан тұрып, император Пэнцзиге иіліп, өздерінің сәтсіздіктері үшін кешірім сұрады. Олар император Пэнцзиді таққа қайта отырғызып, оған императорлық мөрді қайтадан орнатты. Оқиғадан кейін бірнеше апта бойы генералдар өз әскерлерін заңсыздықтан тыйды, ал халық император Пэнцзиді мейірімді және дана император деп мақтады. Бірақ көп ұзамай тәртіпсіздік қайтадан күшейді. Көп кешікпей азық-түлік қоры таусылып, Чимэй әскерлері Чанъаньның көптеген сарайларын және басқа да ғимараттарын өртеп, қаланы тонады, содан кейін қазіргі Шығыс Ганьсу аймағына қарай батысқа бет бұрды.

Шығыс жаққа ұшып барып құлайды

26 жылы күзде Чимэй әскерлері аймақтық сардар Вэй Сяоның (隗囂) иелігіндегі аумаққа шабуыл жасады, бірақ Вэй оларды кері қайтарды. Осы кезде олар кенеттен суыққа тап болды, салдарынан көптеген сарбаздар мұздап қаза тапты. Олар шығысқа қарай жол тартты, Чанъанға қайта кірді және Денгпен бірнеше шайқасқа түсті. Күштері әлсірегеніне қарамастан, олар Денг әскерлерін жеңді. Бұл соғыстар Гуанчжун аймағында ауыр ашаршылыққа әкелді, ол аймақ халқын ғана емес, сонымен қатар Чимэй мен Денг әскерлерін де қамтыды. Азық-түлік жетіспегендіктен, Чимэй ақырында Чанъанды тастап, шығысқа бет алды. Лю Сю олардың жолын кесу үшін Синьань (新安, қазіргі Луоян, Хэнань) және Иян (宜陽, қазіргі Луоян) қалаларында екі әскер орналастырды. Денгке көмекке жіберген Денг пен Фэн И басқаратын әскерлері Чимэймен шайқаса берді. 27 жылы көктемде Чимэй Ху (湖縣, қазіргі Санменсия, Хэнань) шайқасында Денг пен Фэнге қарсы маңызды жеңіске жетті. (Тарихи жазбаларда сирек кездесетін оқиға – Чимэй генералдарының шеберлігін көрсеткен шайқас тактикасы тіркелді). Чимэй басшысы жеңіліс пен шегініс тәсілін қолданды, көрінетін азық-түлік қорын тастап кетті. Аштыққа ұшыраған Денг әскері азық-түлікті алуға тырысты, бірақ ол тек үстіне топырақ себілген бұршақтан ғана тұрды. Денг әскерін шектеулі аймаққа қоршағаннан кейін, Чимэй шабуылдап, жеңіске жетті. Дегенмен, бұл Чимэй үшін соңғы жеңіс болды. Шамамен бір айдан кейін, олар Фэннің қолынан ауыр жеңіліс көрді. Фэн әскерлерінің қабауын қызылға бояу арқылы Чимэйді жаңылыстырды. Чимэй қалдықтары шығысқа қарай Иянға шегінді. Лю Сю жеке басқарып, әскерін күтіп отырды. Чимэй Иянға келгенде, Лю Сюдің үлкен күштерін көріп, таң қалды. Сондықтан олар капитуляцияласу туралы келіссөздер жүргізуді шешті. Лю Сю император Пэнцзиді өлтірмеуге келіскеннен кейін, Чимэй императоры мен генералдары бас иді.

Салдары

Шымей генералдары мен олардың отбасылары Шығыс Хан астанасы Луоянға қоныстанды және оларға тұрақты жалақы мен жер берілді, бірақ қызметтік лауазымдар берілмеді. Ақырында Фан мен Панг тағы көтеріліс жасауға дайындалды, бірақ олардың жоспарлары ашылып, олар өлімге кесілді. Янг пен Сюй өздерінің туған жерлеріне қайтып, онда қартайып қайтыс болды. Шыңшы императорының құрметі үшін Лю Гон Сэні өлтірді, ал Лю Сю Лю Гонға деген ықыласынан оны кешірді. Лю Сю бұрынғы император Пензиді өзінің інісі Лю Лянның (劉良), Чжао патшасының көмекшісі етті. Кейін Лю Пензи ауруға шалдығып, соқыр болды. Сондықтан Лю Сю оған үлкен егістік жер участасын берді, осы арқылы ол қалған өмірін шаруалар төлеген жалға алу ақысымен өткізуге мүмкіндік алды.