Кіріспе

Математикадағы сызықтық оператор композиция операторы туралы ақпарат. Математикада, символмен белгіленетін композиция операторы – функция композициясы ережесімен анықталатын сызықтық оператор. Композиция операторларын зерттеу AMS санаты 47B33-ке жатады.

Физикадан

Физикада, әсіресе динамикалық жүйелер саласында, композициялық оператор көбінесе Купман операторы деп аталады (және оның күрт танымалдылығының өсуі кейде әзілде "Купмания" деп аталады), оның аты Бернард Купман есімімен байланысты. Ол Фробениус-Перон трансфер операторының сол жақ қосымшасы болып табылады.

Борел функционалдық есептеуінде

Категория теориясының тілімен айқанда, композиция операторы өлшенетін функциялар кеңістігінде кері тартылу болып табылады; ол кері тартылудың алға жылжытуға іргелес келуі сияқты, ауыстыру операторына да іргелес. Композиция операторы – кері бейне функторы. Мұнда қарастырылатын домен Борел функциялары болғандықтан, жоғарыда айтылған Коопман операторы Борел функционалдық есептеуіндегідей сипатталады.

Голоморфты функционалдық есептеуде

Композициялық оператордың доменін, көбінесе голоморфтық функциялардан тұратын кейбір Банах кеңістігі ретінде, тар түрде алуға болады: мысалы, кейбір Харди кеңістігі немесе Бергман кеңістігі. Бұл жағдайда композициялық оператор кейбір функционалдық есептеулер саласында жатыр, мысалы голоморфты функционалдық есептеу. Композициялық операторларды зерттеуде туындайтын қызықты сұрақтар көбінесе оператордың спектрлік қасиеттерінің функциялық кеңістікке қалай байланысты екендігіне қатысты. Басқа сұрақтарға оператордың компактты немесе із класына жататыны кіреді; жауаптар әдетте функцияның қандай да бір доменнің шекарасында қалай өзгеретініне байланысты. Егер ауыстыру операторы солға қарай жылғатын оператор болса, онда оның серігі Купман операторы оңға қарай жылғатын оператор ретінде қарастырылуы мүмкін. Орынды негіз, жылғаюды нақты көрсететін, көбінесе ортогональды полиномдарда табылады. Егер бұл полиномдар нақты сандар осына ортогональ болса, жылғаю Якоби операторымен беріледі. Ал полиномдар күрделі жазықтықтың қандай да бір аймағында (мысалы, Бергман кеңістігінде) ортогональ болған жағдайда, Якоби операторы Гессенберг операторымен алмастырылады.

Қолданбалар

Математикада композициялық операторлар көбінесе ауысу операторларын зерттеуде кездеседі, мысалы, Берлинг-Лакс теоремасында және Волдтың ыдырауында. Ауысу операторларын бір өлшемді спин торы ретінде зерттеуге болады. Композициялық операторлар Александров-Кларк өлшемдері теориясында қолданылады. Композициялық оператордың өзіндік мән теңдеуі Шредер теңдеуі болып табылады, ал басты өзіндік функция көбінесе Шредер функциясы немесе Кёнигс функциясы деп аталады. Композициялық оператор динамикалық жүйелерге қатысты деректерге негізделген әдістерде, динамикалық режимді ыдырату алгоритмдерінің аясында қолданылады, олар композициялық оператордың режимдері мен өзіндік мәндерін жуықтап есептейді.