Кіріспе

Перудегі археологиялық орын Гран-Паятен – Перудің Анд тауларындағы бұлтты ормандарында, Ла-Либертад және Сан-Мартин облыстарының шекарасында, Мараньон және Уаллага өзендері арасында орналасқан археологиялық орын. Археологиялық орын 1983 жылы құрылған Рио-Абисео ұлттық паркінің құрамында жатыр. Парк 1990 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасының табиғи нысаны, ал 1992 жылы – мәдени нысаны деп жарияланды. Нағыз құнды ескерткіштерді және қауіпті жағдайдағы ортаны қорғау үшін археологиялық орын мен ұлттық парк Перудың Ауыл шаруашылығы министрлігі мен Ұлттық мәдениет институтының рұқсатысыз келушілерге ашық емес. Гран-Паятенге жақын жерде Лос Пинчудос орналасқан.

Сипаттама

Гран-Пайатен Монтекристо өзені аңғарынан жоғарырақ, төбеде орналасқан және көптеген террасалар мен баспалдақтардың үстінде кем дегенде 26 дөңгелек тас құрылыстан тұрады. Бұл қираған орын шамамен 20 000 м² аумақты алып жатыр. Басты ғимараттар адам, құс және геометриялық өрнектерді бейнелейтін тақтатас мозаикаларымен әсемделген. Керамикалық үлгілерді және радиокөміртектік сынамаларды талдау көрсеткендей, бұл аймақ б.з.д. 200 жылға дейін қоныстанған, бірақ қазіргі орналасқан жердегі ғимараттардың қираған қалдықтары инка дәуірінде салынған. Көбінесе сәулеттік дәлелдерге сүйене отырып, бұл елді мекен Чачапоя мәдениетіне жатқызылады.

Ашылу

1965 жылы қираған үйінділерді тапқан зерттеуші Джин Савой бұл қателікпен мойындалады. Бұл жерді 1940 жылдар шамасында Хуанжуи қаласының тұрғыны Эдуардо Пена Меза жол салу мүмкіндігін зерттеу кезінде тапқан деген әңгімелер бар. Дегенмен, оның тапқан қираған үйлері Гран-Пажатенге немесе басқа да испандықтарға дейінгі тасталған елді мекенге тиесілі екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Сондықтан Гран-Пажатеннің "табылуы" 1963 жылы Патас қаласының тұрғындарына байланысты деп есептеледі. 1965 жылы Патас тұрғындары оны осы жерге жетелегеннен кейін, Савой бұл жаңалықты әлемдік баспасөзде өзінің табысы ретінде жариялап, құрметтің иесі болды. Перу үкіметінің ресми экспедициясы 1965 жылдың соңында осы орынға келіп, өсімдіктерді тазалау жұмыстарын бастады. 1966 жылға қарай Перу үкіметі тікұшақ алаңын салған және осы орынды қоршаған көптеген қорғаушы өсімдіктерді жойған. Бірақ көп жылдар өткен соң, бұл іс-әрекеттер археологиялық ескерткіштің сезімталдығына байланысты сынға түсті. Тығыз өсімдіктердің қорғауы болмағандықтан, тас үйінділер тез нашарлай бастады.

Сақтау

1985 жылы Колорадо университетінің антропология факультеті басқарған топ Гран-Пайатенде және парктегі айналасындағы археологиялық ескерткіштерде ауқымды зерттеу жобасын бастады. Экспедиция кеңінен жарияланды, және бұл екінші ірі зерттеу туристік мақсаттағы аймақты ашу мүмкіндігін талқылауға себеп болды. 1990 жылы Перу телеарнасы ұйымдастырған экспедиция тағы да ескерткішті қорғаған өсімдіктерді жойып, қираған жерлерге қосымша зиян келтірді. Қазіргі уақытта аймақта бірнеше жолдар мен туристік инфрақұрылым салу жоспарлануда. Алайда, ескерткіштердің нәзік жағдайы және оларды сақтаудың жоғары құны, сонымен қатар туризмнің археологиялық тұтастығы мен экологиялық ортаға тигізетін әсерін азайту қажеттігіне байланысты бұл жоспарлар іске аспады. Бүгінгі күні (2023) Дүниежүзілік ескерткіштер қоры Гран-Пайатендегі консервациялық жұмыстарды, сондай-ақ қайта жаңартылған археологиялық зерттеулерді қаржыландырып отыр.