Кіріспе
2001 жылдан 2015 жылға дейін Гуантанамо шығанағында ұсталған Сауд Арабиясының азаматы Шакер Абд ар-Рахим Мұхаммед Амер (1966 жылдың 21 желтоқсанында туған) – Кубадағы Гуантанамо шығанағындағы тұтқын лагерінде он үш жылдан астам уақыт бойы ешқандай айып тағылмай ұсталған Сауд Арабиясының азаматы. Амерді 2001 жылдың желтоқсан айында АҚШ-тың елдегі әскери операциясы кезінде АҚШ күштеріне тапсырған сыйлық іздеушілер Ауғанстанда ұстаған. Екі айдан кейін АҚШ Амерді Гуантанамо лагеріне жеткізді; ол сотқа да, айыптауға да тартылмай, сол жерде ұсталды. Амер тұтқындалғанға дейін бірнеше жыл бойы Ұлыбританияда заңды түрде тұрған, ал Ұлыбритания үкіметі оның босатылуын бірнеше рет талап етті, көптеген адамдар оны босатуға шақырды. Амер террористік қызметке қатысқанын жоққа шығарды, ал оның адвокаты Клайв Стаффорд Смит жарияланған құжаттар сотта қолдау таппайтынын айтты. Ол дәлелдердің бір бөлігі сенімсіз куәгерден алынғанын және Амердің мойындауы азаптау арқылы алынғанын мәлімдеді. Амердің қайнағасы Саид Ахмет Сиддик: «Бұл талаптардың ешқандай негізі жоқ. Егер осының кез келгені рас болса, ол қазір сотта отырар еді» деді. Буш әкімшілігі кейіннен Амерге қарсы ешқандай дәлелі жоқ екенін мойындады. Амерге ешқандай айып тағылмады, сотқа бармады, ал оның адвокаты оның «толықтай кінәсіз» екенін айтады. Ол «харизматикалық көшбасшы» ретінде сипатталды, ол басқа тұтқындардың құқықтары үшін сөйлеп, күресті. Амер тұтқындалған кезде өзіне қатыгездік көрсетілгенін мәлімдеді. Амер жылдар бойы психикалық және физикалық денсаулығының нашарлауын бастан өткерді, өйткені ол қамаудағы жағдайға наразылық білдіру үшін аштық жариялады және көп уақытын жалғыздықта өткізді. Ол тұтқында болған кезде дене салмағының 40 пайызын жоғалтқанын айтады. 2011 жылдың қарашасында оның адвокаты: «Ол Гуантанамода біртіндеп өліп бара жатыр деп айтуға болатынына күмәнім жоқ» деді. 2015 жылы Амердің денсаулығы нашарлап бара жатқанына қарамастан, АҚШ тәуелсіз медициналық сараптаманы өткізу туралы өтінішті қабылдамады. 2015 жылдың ақпанында Уорикширдегі Кенилворт мектебінің үш оқушысы – Алекс Браун, Томас Эдвардс және Гарет Эванс Джереми Райт депутатына Амерді босатуды сұрап хат жіберді, көптеген адамдар бұл Амердің босатылуына және Ұлыбританияға оралуына көмектесудің бастамасы болды деп санайды. Гуантанамодағы соңғы британдық резидент Амер 2015 жылдың 30 қазанында Ұлыбританияға босатылды.
Shaker Abd al Rahim Muhammad Aamer (born 21 December 1966) is a Saudi citizen who was held by the United States in the Guantanamo Bay detention camp in Cuba for more than thirteen years without charge. Aamer was seized in Afghanistan by bounty hunters, who handed him over to US forces in December 2001 during the United States military operation in the country. Two months later, the US rendered Aamer to the Guantánamo camp; he was held there without trial or charge. Aamer had been a legal resident in Britain for years before his imprisonment; the UK government repeatedly demanded his release, and many people there called for him to be released. Aamer denies being involved in terrorist activity and his lawyer, Clive Stafford Smith, said the leaked documents would not stand up in court. He claimed that part of the evidence came from an unreliable witness and that confessions Aamer made had been obtained through torture. Aamer's father in law, Saaed Ahmed Siddique, said: "All of these claims have no basis. If any of this was true he would be in a court now." The Bush administration acknowledged later that it had no evidence against Aamer. Aamer has never been charged with any wrongdoing, was never on trial, and his lawyer says he is "totally innocent." He has been described as a "charismatic leader" who spoke up and fought for the rights of fellow prisoners. Aamer alleges that he has been subject to torture while in detention. Aamer has suffered decline in his mental and physical health over the years, as he participated in hunger strikes to protest his detention conditions, and was held in solitary confinement for much of the time. He claims to have lost 40 per cent of his body weight in captivity. After a visit in November 2011, his lawyer said, "I do not think it is stretching matters to say that he is gradually dying in Guantanamo Bay." In 2015, despite Aamer's deteriorating health, the US denied a request for an independent medical examination. In February 2015, 3 pupils from Kenilworth School, Warwickshire, Alex Brown, Thomas Edwards and Gareth Evans sent a letter requesting the release of Aamer to Jeremy Wright MP, which many believe was the start of helping Aamer being released and returned to the UK. Aamer, the last British resident to be held at Guantanamo Bay, was released to the United Kingdom on 30 October 2015.
Отбасылық және жеке өмірі
Әмір 1966 жылы 21 желтоқсанда дүниеге келіп, Сауд Арабиясының Медина қаласында өсті. Ол 17 жасында елден шығып кетті. АҚШ, Еуропа және Таяу Шығыста өмір сүрді, саяхаттады. 1996 жылы Ұлыбританияға көшіп келді, онда британдық Зин Сиддикемен танысты. 1997 жылы үйленді және Ұлыбританияда заңды түрде тұру құқығын алды. Олардың төрт британдық баласы бар, ең кішісі Әмірмен ешқашан кездеспеді, себебі ол Әмір түрмеге қамалғаннан кейін дүниеге келген. Әмір Ұлыбританияда бекітілген тұруға рұқсаты болды және британдық азаматтыққа өтініш беріп жатқан. Әмір Лондон заң фирмаларында араб тілінен аудармашы болып жұмыс істеді. Олмен жұмыс істеген кейбір адвокаттар көші-қон мәселелерімен айналысты. Бос уақытында Әмір босқындарға баспана табуға көмектесіп, Ішкі істер министрлігімен күресуде кеңес берді. 2012 жылы Әмірдің отбасы Оңтүстік Лондондағы Баттерсиде тұрды. Оның әйелі Зин Амер тұтқындалғаннан кейін депрессияға ұшырап, психикалық күйзелістерді бастан өткерді. 2011 жылы Әмірдің қайын атасы Саид Сиддик: "Әмір тұтқындалған кезде, Шейкер қызымға ажырасуға рұқсат беруге дайын болды, бірақ ол: "Жоқ, мен сені күтемін", – деді. Ол әлі де күтіп отыр", – деді.
Тұтқындау және айыптау
2001 жылы Әмір отбасымен бірге Ауғанстанға барды. Сол жылы АҚШ елге басып кіргенде, ол ислами қайырымдылық ұйымында жұмыс істеді. 2010 жылы Гуантанамодағы тұтқындарды тексеру жөніндегі топ тұтқындар туралы бағалаулар есебін жариялады. Көп жағдайда, топ бұрынғы қауіп-қатер бағалауларымен келісті және кейде мұндай бағалауларды растайтын қосымша ақпарат тапты. Ал кейбір жағдайларда, бұрынғы бағалаулар жоғары бағаланған деп танылды. Мысалы, кейбір бағалаулардағы айыптаулар, олар негізделген дереккөздермен расталмады. Басқа бағалауларда, нақтыланбаған немесе күмәнді сенімділікпен алынған мәлімдемелерге немесе тексерілмеген ақпаратқа негізделген тұжырымдар болды. Алайда, кейбір жағдайларда, топ сенімді ақпаратты анықтады, ол тұтқынның бұрынғы бағалаулардан гөрі үлкен қауіп төндіретінін көрсетті. Әмір террористік қызметке қатысқанын жоққа шығарды, ал оның адвокаты Клайв Стаффорд Смит клиентіне қарсы дәлелдер сотта тұра алмайтынын айтты. Ол дәлелдердің бір бөлігі Ясим Мухамед Басардадан алынғанын атап өтті, оны американ судьялары «сенімсіз» деп таныған, және ол азапталған, сондай-ақ «әртүрлі уәделер» берілген. Ол күзетшілер/агенттердің MI5 офицері бөлмеде болғанда оның басын қабырғаға бірнеше рет соққандарын айтты. Басқа бұрынғы тұтқындар да MI5 және MI6 агенттерінен ұқсас қатыгездікке, соның ішінде азаптауға ұшырағанын мәлімдеді. Жеті тұтқын британ үкіметін оларға жасалған қатыгездік пен азаптаулар үшін сотқа берді. 2010 жылдың қарашасында британ үкіметі сот ісін реттеді, тұтқындарға миллиондаған фунт стерлинг өтемақы төледі. Әмір де өтемақы тізімінде және келісімнің бір бөлігі, бірақ келісімнің көп бөлігі құпия болғандықтан, толық мәліметтері белгісіз.
Ұлыбританияның босату туралы келіссөздері
Ұлыбритания үкіметі бастапқыда британдық азамат емес, бірақ заңды түрде Ұлыбританияда тұратын Гуантанамо тұтқындарының мәселесіне араласудан бас тартты. 2007 жылдың тамызында Сыртқы істер министрі Дэвид Милибэнд Амер және тағы төрт адамды босату туралы өтініш жасады, себебі оларға АҚШ күштері тұтқындағанға дейін Ұлыбританияда тұруға босқын статусы немесе осыған ұқсас рұқсат берілген болатын. 2009 жылдың ақпан айында Бинем Мохаммедтің елге қайтарылуымен, Амерден басқа барлық британдық азаматтар мен тұрғындар босатылды. Ұлыбритания үкіметінің өкілдері Амердің мәселесін американдық тарапқа бірнеше рет көтерді. 2009 жылдың 13 наурызында АҚШ-қа сапар барысында Гуантанамо тұтқындары туралы сұраққа жауап берген ішкі істер министрі Жакки Смит, АҚШ әкімшілігі Амерді Ұлыбританияға қайтаруға ниетті емес екенін мәлімдеді. Сыртқы істер министрі Уильям Хейг 2010 жылдың қараша айында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтонмен Амердің мәселесін тағы да талқылады, содан кейін АҚШ шенеуніктерімен бірнеше кездесулер өткізді. Ол кезде АҚШ үкіметі тергеу барысында азаптаулар қолданылғаны үшін бұрынғы тұтқындармен өтемақы төлеу туралы келісімге келген. Амерді қолдаушылар Ұлыбритания үкіметін оның мәселесін шешуде жеткіліксіз күш жұмсағаны үшін сынады және үкіметтен күш-жігерін күшейтуге шақырды. 2012 жылдың қаңтар айында The Independent газеті британдық үкімет Амердің адвокаттарының оның кінәсіздігін дәлелдейтін мәліметтерге қол жеткізуіне бөгет қойып, сот процесіне 274 345 фунт стерлинг жұмсағанын хабарлады. Газет сондай-ақ Амердің көп жылғы "адамдық емес" қамауда болуынан туындаған бірнеше ауыр денсаулық проблемалары бар екенін және Ұлыбритания оның отбасына жалған үміт бергенін жазды.
Оның босатылуын талап етеді
2010 жылдың қаңтар айында оның 12 жасар қызы Джохина Гордон Браунға хат жазып, әкесінің босатылуын сұрады. 2010 жылдың 11 желтоқсанында жүздеген адам Амердің босатылуын талап ету үшін АҚШ елшілігі жанында Лондон көшелеріне шықты. 2011 жылдың ақпан айында Amnesty International Амердің түрмеге қамалуын «әділеттің масқарасы» деп атап, оны ұстап тұрған «азапты беймәлімдікке» айыптады. Сол кезде The Guardian газеті Амерді қолдаған адамдардың АҚШ Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтонға және Ұлыбритания парламент депутаттарына 12000 электрондық хат жібергенін хабарлады. 2011 жылдың мамырында Сент-Эндрюс университетінің студенттері Амердің босатылуы үшін наразылық акциясын өткізді. 2012 жылдың басында Амер Гуантанамодағы он жылдық қамауына жақындағанда, оны босату үшін үгітшілер күш-жігерін күшейтті. Олардың арасында Баттерси ауданының консерватор партиясынан депутат Джейн Эллисон президент Барак Обамаға хат жазып, Амердің босатылуын талап етті. 2012 жылдың ақпанында Амердің тұтқындалуының 10 жылдығына орай Англияда бірнеше наразылық акциялары өтті, ал Гуантанамодағы тұтқындар аштық жариялады. 2013 жылдың сәуір айында 117 384 британдық азамат немесе Ұлыбританияда тұратын адам Амердің босатылуы үшін Ұлыбритания үкіметін қысымға салу мақсатында онлайн петицияға қол қойды. 2013 жылдың шілдесінде Reprieve ұйымының Ұлыбританиядағы филиалының директоры Клайв Стаффорд Смит, шотланд комедия актері Фрэнки Бойл және актриса Джули Кристи Шейкер Амерді және оның босатылуын қолдап, кезегімен аштыққа отырды. 2015 жылдың наурызында британдық парламентарий Джон МакДоннелл: «Шейкер Амердің ісі – соңғы үш онжылдықтағы сот қателігінің ең ауыр жағдайларының бірі. Ол қатал, қатыгез және адамдық емес қарапайымдыққа ұшырады» деді, бұл пікірді барлық ірі саяси партиялардың өкілдері қолдады және Амердің босатылуын талап етті. 2015 жылдың 4 шілдесінде (АҚШ Тәуелсіздік күні) алты бұрынғы министр, көрнекті жазушылар, актерлер, режиссерлер және музыканттарды қоса алған 80 белгілі британдық Обаманы Амерді босатуға шақырды.
Басқа БАҚ-та бейнелеу
In The Current Climate (2011) альбомында әнші-күйші Сара Гиллеспи Амер туралы "How The West was Won" атты, бірінші тұлғадағы ойдан шығарылған ән жазды. Гиллеспи осы әнді CD кітапшасында Амерге арнады. 2013 жылдың тамызында әнші П.Ж. Харви "Шейкер Амер" әнін шығарды, онда Амердің бір айлық аштық әрекеті кезінде күштеп тамақтандырылу жағдайы суреттелген.