Кіріспе

Құбыржол жобасы

Чад-Камерун мұнайын дамыту және құбыржол жобасы – Оңтүстік Чадтағы Доба маңындағы мұнай кен орындарының өндірістік қуатын арттыру және мұнайды Камерун жағалауындағы Криби қаласының жанында орналасқан, жүзбелі сақтау және тасымалдау кемесіне жеткізу үшін құбыржол салу жобасы болды. Жоба ExxonMobil (40%), Petronas (35%), Chevron (25%) және Камерун мен Чад үкіметтерінің бірлескен кәсіпорны ретінде басталды, олар жобаның құбыржол бөлігіндегі үлестің 3%-ын иеленді. Құбыржол құрылысы 2000 жылы басталып, 2003 жылы аяқталды. 2014 жылы Chevron жобадағы үлесін Чад үкіметіне сатты. 2022 жылдың желтоқсанында ExxonMobil акцияларын Ұлыбританиядағы Savannah Energy компаниясына сатты, бірақ Чад бұл мәмілеге наразылық білдірді. Қазіргі таңда мәміле Париждегі Халықаралық сауда палатасында қаралып жатыр. 2023 жылдың мамырында Petronas акцияларын мемлекеттік Société des Hydrocarbures du Tchad мұнай компаниясына сатты. Жобаның қаржыландырылуының басым бөлігі Батыс елдерінің көпжақты және екіжақты несиелік қаржысымен қамтамасыз етілді. Дүниежүзілік банктың жеке сектордағы құрылымы – Халықаралық қаржы корпорациясы (ХҚК) 100 миллион доллар көлемінде қарыздық қаржыландыру ұсынды, ал Францияның экспорттық несие агенттігі COFACE және АҚШ-тың Экспорттық-импорттық банкі әрқайсысы 200 миллион доллар көмектесті; ХҚК үйлестірген жеке несие берушілер тағы 100 миллион доллар ұсынды.

Өмірбаян

Мұнай құбыры жобасына қатысқан мұнай компанияларының бастапқы консорциумы Exxon, Royal Dutch Shell және Elf Aquitaine болды. Келіссөздер 1988 жылы басталды, Чад пен мұнай компаниялары консорциумы оңтүстік Чадтың Доба аймағында 30 жылға мұнай концессиясына қол қойды. 1996 жылы Чад пен Камерун құбыржол салу туралы келісімге келді. Содан кейін Exxon халықаралық қауымдастықтан қолдау алу үшін Әлемдік банкке жүгінді. Әлемдік банк белгілі бір экологиялық және әлеуметтік стандарттар Чад пен Камерунда орындалуын және түсімдер әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсартуға жұмсалуын шартымен келісті. Чад Мұнай Тасымалдау Компаниясы (TOTCO) Чад аумағындағы құбырды басқарады. TOTCO Чадта тіркелген, Чад пен жеке инвесторлардың бірлескен кәсіпорны. 2008 жылдың 5 қыркүйегінде Чад Әлемдік банк қарызының IBRD және IDA бөліктерін толығымен төледі, олардың жалпы сомасы 65,7 миллион долларды құрады, бұл "ұлттық қазына мұнайдан жылына 1 миллиард доллардан астам түсіммен толуының" нәтижесі болды. Бұл банктың жобаға қатысуын аяқтады. Әлемдік банк атап өтті, "жылдар бойы Чад осы келісімнің маңызды талаптарын орындамады", оның ішінде мұнай түсімдерінің маңызды бөлігін кедейлікті азайту бағдарламаларына бағыттауды қамтиды, сондықтан ол "осы жағдайда бұл жобаны қолдауды жалғастыра алмайтынына" қорытынды жасады.

Дау

Құбыр желісі жобасы тұрақты айыптаулар мен жемқорлық және кедейлікті азайтуға бағытталған кірістердің, әсіресе Чад президенті Идрис Дебидің режимі тарапынан қару-жарақ сатып алуға жұмсалуы туралы қорқыныстарға тап болды. Адам құқықтары жөніндегі адвокат Дельфин Джирайбе осы қару-жарақ сатып алудың басты сыншыларының бірі болды және кейіннен жобаға қарсы жұмысы үшін 2004 жылғы Роберт Ф. Кеннедидің Адам құқықтары сыйлығымен марапатталды. Чад оппозициясының жетекшісі және Парламент депутаты Нгарледжи Йоррогар (Республика үшін әрекет ететін күштер фронты) 1997 жылы Ұлттық Ассамблея төрағасы Вадал Абделькадер Камугті жобаның сол кездегі серіктесі – Elf компаниясынан пара алғаны үшін айыптады. Йоррогар парламенттік иммунитетінен айырылып, тоғыз айға қамауға алынды. 2000 жылдың қараша айында Әлемдік банк мұнай компанияларынан алынған 25 миллион долларлық қол қою бонусының 4 миллион долларын Чад үкіметі қару-жараққа жұмсағанын хабарлады. Әлемдік банк өз несиелерінің шарты ретінде мұнайдан түсетін кірістерге қатаң шектеулер қоюды талап етті. 2006 жылдың қаңтар айында Чад мұнайдан түсетін кірістердің жалпы қорға бөлінетін үлесін бір жақты түрде 15 пайыздан 30 пайызға дейін арттыруға кірісті. 2006 жылдың 28 тамызында президент Деби Chevron және Petronas компанияларына елді тастап кетуді бұйырды.

Қоршаған ортаға әсері

Чад пен әсіресе Камерунда, құбыр желісінің жалпы 1070 км-нің 890 км-і осы елдер арқылы өтеді, құбыр желісінің құрылысы мен күтілуінің жергілікті халық пен қоршаған ортаға зиянды әсері туралы шағымдар айтылды. Ең көп зардап шеккен аймақтардың бірі – Камерунның Криби қаласының жанындағы жерлер. Криби жағалауынан 18 шақырым қашықтықта экспорттық терминал орналасқан. Құрылыс кезінде жағалаудағы коралды рифтердің зардап шегуіне байланысты көптеген пікір қақтығыстары болды. Бұл жағдай су астындағы тіршілік ортасына ғана емес, сонымен қатар балық аулаудан күнкөріс көретін жергілікті халықтың өміріне де әсер етті. 2003 жылы құбыр толықтай салынысымен, Камерун жағалауындағы мұнай тасымалдау пунктінде екі рет мұнай ағып кетуі тіркелді. Біріншісі 2007 жылдың 15 қаңтарында болды. COTCO өкілдері ағып кеткен мұнай бірнеше сағаттың ішінде тоқтатылғанын және оның мөлшері зиян келтіруге жеткіліксіз болғанын мәлімдеді, бірақ жергілікті балықшылар жағада мұнайдың іздерін көргендерін айтты. Екінші мұнай төгілуі 2010 жылдың 22 сәуірінде сол жерде қайталанды. COTCO компаниясы ағып кеткен мұнайдың көлемі бес баррельден аз болғанын хабарлады. Камерундық Relufa және Centre pour l'Environnement et le Développement үкіметтік емес ұйымдары мұнай төгілуіне дайындық жоспарының жетілмеушілігін, сондай-ақ COTCO мен айналасындағы қоғамдық арасындағы байланыс жоқтығын көрсетті.