Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстағы шайқас Норвегиялық науқанында Дребак бұғазындағы шайқас 1940 жылдың 9 сәуірінде Норвегияның оңтүстігіндегі Ослофьордтың сыртқы бөлігінің ең солтүстік нүктесінде өтті. Бұл "Тыныш соғыстың" аяқталуын және Батыс Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуын білдірді. "Блюхер" крейсері бастаған неміс флоты Норвегияға шабуыл жасап, Норвегияның астанасы Ослоны басып алу және король Хакон VII мен оның үкіметін тұтқындау мақсатымен Ослофьордқа аттанды. Флот Дребак маңындағы ескі жағалау бекінісі Оскарсборгпен қақтығысты, ол жағалау артиллериясының қызметкерлерін оқытуға арналғандықтан, немістер оның қорғаныс құндылығын елемеді. Алайда, неміс әскери барлауы білмегендей, бекіністің ең күшті қаруы – торпедалық батарея болды, ол неміс басқыншыларына қарсы тиімді пайдаланылды. Бекіністің қарулары жасына қарамастан, мінсіз жұмыс істеді, "Блюхерді" суға батырып, неміс флотын кері шегінуге мәжбүр етті. Ослоны басып алуға арналған әскерлер мен гестапо агенттерін тасымалдаған неміс флагманының жоғалуы неміс оккупациясын кейінге қалдырып, король Хакон VII мен оның үкіметіне астанадан қашуға мүмкіндік берді.

Жарыс алдында

Саяси жағдайдың шатақтығынан 64 жастағы командир, полковник Биргер Эриксен, ешқандай нақты бұйрық алмады және жақындап келе жатқан соғыс кемелері неміс немесе одақтас кемелері екені туралы еш хабарлама алмады. Норвегияның ресми түрде бейтарап екенін, бірақ үкімет Норвегия соғысқа тікелей араласса, британдықтардың жағына шығуға бейім екенін ол жақсы білді. Офицерлер мен сержанттардан басқа, қамалдың барлық сарбаздары дерлік жаңа ғана шақырылғандар еді, олар 2 сәуірде, жеті күн бұрын ғана әскерге алынған. 450 жаңа сарбаздың көптеп келуіне байланысты 9 сәуірде қамалдың теңіз миналары орнатылмады. Сарбаздардың оқуының бір бөлігі бірнеше күнге жоспарланған миналық тосқауылды орнату болды.

Торпеда батареясы

Оскарсборгтағы торпедалық батарея командирі 1940 жылдың наурыз айынан бері ауруға байланысты қызметтен босатылған еді. Осы себепті, жақын жердегі Дрёбак қаласында тұратын зейнеткер коммандёр-капитан Андреас Андерсен батареяның уақытша командирі болып тағайындалды. 8 сәуір күні түнгі уақытта Ослофьордтың оңтүстігіндегі сыртқы бекіністерді бұзуға тырысқан белгісіз флотты байқағанда, Эриксен Андерсенді шақырып, бекініске келтірді. Андерсен ескі формасын киіп, қайықпен торпедалық батареяға жеткізілді. 1909 жылдан бері торпедалық батареяда қызмет еткен Андерсен қару-жарақтарды жақсы білетін. Бір ай бұрын қайтадан қызметке шақырылған кезде ол 13 жылдан бері зейнеткерлікте болып, 1927 жылы торпедалық батарея командирі лауазымынан шыққан еді. Батареяда үш торпедалық туннель болды, олар қайта зарядтамай алты торпеданы атуға мүмкіндік берді, жалпы сомасы тоғыз торпеда қолдануға дайын күйде сақталды. 9 сәуірде сағат 04:21-де Эриксен Бас батареяға Ослоға қарай бет алған белгісіз флоттың жетекші кемесіне оқ атуға бұйрық берді. "Крупп" зеңбіректерінен атылған екі оқ – "Мосейс" және "Арон" – неміс крейсері "Блюхерге" қашықтықтан тиді. Норвегияның екі зеңбірегі де жарылғыш снарядтармен зарядталған еді; оларды "ашуланып" ату, соғысқа дейінгі норвегиялық қағидаларды бұзу болды, онда ескерту оқтары бірінші болып атылуы керек еді, Рауэй және Болерне бекіністерінде болғандай. Оқтар кеменің ортаңғы бөлігін, алдыңғы мачтаға дейін өртеп жіберді. Екінші 28 см-лік оқ бірден алдыңғы зеңбірек мұнарасының негізіне тиіп, оның үлкен бөліктерін фьордқа лақтырып, кемедегі өртті күшейтті. Бас батареяның баяу қайта зарядталуына және сол кезде оны 30 оқытылмаған жаңа сарбаз ғана басқарғандықтан, олар тек осы екі оқты ғана атуға үлкерді. Олар "Блюхердің" жеңіл артиллериясынан келген отты тоқтатуға жартылай сәттілікке жетті, кеме баяу қамалдан өтіп бара жатқанда. "Хусвик" батареясы "Блюхер" өтіп бара жатып, тікелей позицияларға жеңіл зениттік пулеметтерімен оқ жаудырғандықтан тастап кетуге мәжбүр болды. Сол сәтте ғана қамалдың сарбаздары кіммен күресіп жатқанын білді. Кейін, сағат 04:35-те полковник Эриксен норвегиялық "HNoMS Otra" мина тазартқыш кемесінен келген хабарлама арқылы кеменің неміс кемесі екенін растады. "Блюхерден" келген жауапты оқтар тиімсіз болды, жеңіл артиллерия көбінесе тым жоғары бағытталған, ал 20,3 см-лік бас батареялар Оскарсборгтың бас батареясынан атылған екінші 28 см-лік оқтың салдарынан зақымдануға ұшырағандықтан атыс жасай алмады. Оқ атысу бес-жеті минутқа созылды. Екі жақтағы қарулар үнсіз қалғанда, барлық "жолаушылар" палубаның астында болды – "кеменің барлық жерінде өлі тыныштық орнады, ешқандай қозғалыс байқалмады".

Командир капитан Андерсен торпедаларды ұшырады

Қалдықтың артиллериялық батареяларының отынан өткеннен кейін крейсер жанған және ауыр зақымдалған, бірақ оның капитаны әлі де кемесін құтқара алатынына үміттенді. Осы сәтте Блюхер топедо батареясының қасында, бар болғаны 40 метр қашықтықта Командоркаптен Андерсеннің көз алдына түсті. Бұл торпедалар австро-венгрлік өндірісте жасалған, 40 жылдық Whitehead торпедалары еді. Олар бұрын 200-ден астам рет жаттығу үшін қолданылған, бірақ олардың жұмыс істейтініне ешкім сенімді емес еді. Экипаждың күресі сағат 05:30-да аяқталды. Оқ-дәрі қоймасының жарылысы қазандық бөлмелері арасындағы бөлімдерді жарып, крейсердің жанармай бункерлерін ашып, тағы да өрттерді тұтандырды. Осы кезде Блюхердің тағдыры шешілді. Барлығы 650-800 неміс қаза тапты. Генерал-майор Эрвин Энгельбрехт пен адмирал Оскар Куммецті қоса алғанда, шамамен 1000 неміс жақын маңдағы шаруашылыққа көшіріліп, жеңіл күзетке алынды. Ешбір тұтқын сұраққа алынбады. 18:30-да норвегиялық сарбаздар немістерді тастап, аймақтан шығып кетті. Содан кейін Энгельбрехт пен Куммец Ослоға бет бұрды. Неміс офицерлері 22:00-де Ослоға жетіп, «Континенталь» қонақ үйіне орналасты, бірақ астананы басып алуға ниеттенген әскерлердің көп бөлігі болған жоқ. Неміс жаралыларының көпшілігі бастапқыда медициналық көмек алу үшін Асгардстрандтағы «Асгардден» жазғы қонақ үйіне жеткізілді, онда норвегиялық жаралылар да бұрыннан емделуде болған. Бұл қонақ үй 8 сәуірде Хортеннен эвакуацияланған Норвегия Корольдік Әскери-теңіз ауруханасының уақытша, жылдамдатып құрылған орны болды.

Қалған кемелер шегінді

Блюхер суға батқан кезде Ослоға бағытталған қалған теңіз күштері бұрылып, фьорд бойымен кері шегінген еді. Блюхердегі су астындағы жарылыстардан атып шыққан судың гейзерлерін көріп, торпедалық қарулар туралы білмей, ауыр крейсер Лютцоу (жақында аты өзгертілген Deutschland шайқас кемесі) командирі флагманның минаға шалғанын ойлады. Сағат 04:40-та флотилияны кері бұрып, шабуыл жасаушы күштерді Оскарсборг бекінісінің ату қашықтығынан тысқа шығару туралы шешім қабылданды. Норвегия үкіметін қарсылықсыз бағынуға мәжбүрлеу мақсатымен Ослоға жасалған төңкеріс жоспары Ослофьорд арқылы құрлыққа көшуге ауыстырылды. Күштер қашып үлгергенде, бекініс Лютцоуға зиян келтірді, Копас бекінісінің 15 см-лік зеңбірегі үш рет атып, кеменің алдыңғы 28 см-лік мұнарасын ("Антон") істен шығарды.

Люфтваффе бомбалауы

Сол күні бекініске Люфтваффе күшті бомбалау шабуылы жасады, оған бекініс Сейерстен батареясындағы екі Бофорс 40 мм L/60 және үш Colt M/29 ұшаққа қарсы (AA) пулеметтерімен, сондай-ақ Хооя батареясындағы тағы төрт Colt M/29 7.92 мм AA пулеметтерімен ғана жауап бере алды, бірақ қайтадан норвегиялықтардың арасында жарақат алғандар болған жоқ. Бастапқыда Бас батареяның шатырындағы төрт пулемет те қарсы от берді, бірақ олар ерте уақытта тастап кетуге мәжбүр болды. Оскарсборгқа шабуыл жасаған бомбалаушылардың арасында Германияның солтүстігіндегі Киль-Холтенау әуежайынан жұмыс істейтін гауптман Пол Вернер Хозельдің басшылығындағы Sturzkampfgeschwader 1 эскадрильясының жиырма екі ұзақ қашықтықтағы Junkers Ju 87R "Stuka" пикирлеу бомбалаушылары болды.

Бас тарту

Неміс теңіз күштерінің Ослоға жасаған шабуылы Оскарсборгтың әрекеттерімен тоқтатылғанымен, сол күні қала Fornebu әуежайына әуемен жеткізілген күштермен басып алынды. Елорданың түсуіне және Дробактан оңтүстікке қарайғы Сон ауылында неміс десанттары түскені туралы хабарларға байланысты, неміс әскерлері бас батареядағы және Хаоядағы гарнизонды материктегі батареялардан ұсталғандардан бөлек қарастырды және шайқастан кейін бір аптадан соң босатылды. Материктегі батареялардағы сарбаздар мен кіші офицерлер бекініс тапсырылғаннан кейін үш күннен соң босатылды, ал офицерлер Фредрикстен бекінісінде соғыс тұтқындары ретінде ұсталды. Резервтегі офицерлер 15 мамырда босатылды, ал штатты офицерлер Грини түрмесіне ауыстырылып, 1940 жылғы мамырдың соңында босатылды. 9 сәуірде Стортингет Эльверумде жиналып, Стортингет қайта жиналғанға дейін үкіметке кең өкілеттік берді. Осылайша, Норвегия үкіметі 7 маусымда Ұлыбританияға көшіп кеткенге дейін Норвегияны қорғауды жалғастыра алды, ал 10 маусымда Норвегия армиясы қаруларын төмен салды.

Медианы бейімдеу

Бұл шайқас 2016 жылы түсірілген "Патшаның таңдауы" көркем фильмінде бейнеленген.