Кіріспе

Даму тұзағы - бұл адамзаттың тапқырлығы арқылы прогреске ұмтылу кезінде, олар қысқа мерзімде мәртебе, тұрақтылық немесе өмір сапасын жоғалтудан қорқып, өздері жоқ ресурстарды немесе саяси ерік-жігерді шешуге болатын проблемаларды байқамай-ақ енгізген кезде, адамзаттың қоғамдары бастан кешіретін жағдай. Бұл одан әрі дамуға кедергі келтіреді, кейде қоғамның құлдырауына әкеледі. Синдромды алғаш рет Уолтер фон Креймер өзінің 1989 жылғы "Прогресс фалле медицин" атты мақалалар сериясында сипаттаған көрінеді. "Өндіріс тұзағы" деген нақты неологизмді 1990 жылы Дэниел Б. О'Лири өзінің жағдайының мінез-құлық аспектілерін зерттеуімен өз бетінше енгізді: "Өндіріс тұзағы" Ғылым, адамзатты және қоршаған ортаны. Термин кейіннен 2004 жылы тарихшы және романист Рональд Райттың "Енділіктің қысқаша тарихы" атты кітабынан кейін назар аударды. Мартин Скорсезе қолдаған Райттың "Өмір сүрудің прогрессі" кітабының деректі фильм нұсқасымен бұл тұжырымдама кеңінен танылды.

Шолу

Бұл идея жаңалық емес, бірақ Райт негізгі проблеманы масштаб пен саяси ерік-жігер деп атайды. Оның айтуынша, қателік көбінесе шағын масштабта жақсы жұмыс істейтін нәрселерді үлкен масштабқа көшіруде, бұл табиғи ресурстарды құртады және қоршаған ортаны бүлдіреді. Үлкен ауқымды іске асыру да төменгі табысқа ұшырайды. Адамдардың саны артып, жердің ерозиясы, парниктік газдар шығарындылары немесе басқа да зардаптары айқын көрінгенде, қоғам тұрақсызданады. Алға қарай дамитын тұзаққа түсіп, билік басындағылар болашақтағы өмір үшін қажетті өзгерістерді жасауға дайын емес. Бұл үшін олар биліктегі мәртебелері мен саяси билігін құрбан етуі керек. Олар тіпті тырысса да, қоғамдық қолдауды және қажетті экономикалық ресурстарды жинауға қабілетсіз болуы мүмкін. Ежелгі Грекиядағы орманды жою мен эрозия соңғылардың мысалы болуы мүмкін. Табиғи ресурстардың жаңа көзі кешіктіруді қамтамасыз ете алады. Еуропалықтардың "Жаңа әлемді" ашуы мен игеруі - бұған бір мысал, бірақ бүгінгі күні қайталануы екіталай. Қазіргі әлемдік өркениет планетаны соншалықты қамтыды, жаңа ресурстар көз алдымызда жоқ. Райт басқа тәсілдермен алдын алмаса, егер ол келсе, онда бүкіл әлемде апат болады деген қорытындыға келеді. Қазіргі экономикалық дағдарыстар, халық санының өсуі мен жаһандық климаттың өзгеруі - қазіргі ұлттық экономика мен экологияның өзара байланыстылығын көрсететін белгілер. Бұл мәселенің терең тарихи тамыры бар, ол 3,8 миллиард жыл бұрын Жер бетіндегі тіршіліктің пайда болуына байланысты. Тас дәуірінің басында осал аймақтарда аң аулаудың жақсарған әдістері көптеген жыртқыш түрлерінің жойылуына әкеліп соқты, ұлғайған халықты жеткілікті азық-түлікпен қамтамасыз етусіз қалдырды. Жалғыз балама - ауыл шаруашылығы да даму тұзағы болып шықты. Тұзды судың құлдырауы, орманның құлдырауы, эрозия және қалалардың кеңейуі ауруларға, тамақтанудың нашарлауына және тағы басқаларға әкеліп соғады, сондықтан өмірдің қысқаруы. Технологияның кез келген саласы жетістіктің тұзағы бола алады, мысалы медицина және оның жоғары тығыздықтағы ауыл шаруашылығының кемшіліктеріне (мысалы, фабрикалық шаруашылық) жеткіліксіз жауап беруі. Райт осы мәселені түсіндіру үшін ядролық қару технологиясын қолданады, ол біртіндеп толықтай жойылу қаупіне жетеді. Ақыр соңында, Райт кем дегенде Викториялық "заманауилық" түсінігіне қарсы тұруға тырысады, бұл сөзсіз жақсы нәрсе.

Әдептік себептері

"Өндіріс тұзағынан қашу" кітабында О'Лири тарихи және ғылыми дәлелдерді зерттеуде. Ол нейробиологиялық зерттеулерді, атап айтқанда Роджер В. Сперридің және ми қызметінің жақтаушылығы саласындағы ұстанымдарының жұмысын ұсынады. Оның зерттеуінде жеке адамдар, институттар мен қоғамдар қысқа мерзімді мүдделерге қызмет ету үшін технократиялық құралдарға қалай инвестициялануы мүмкін екендігі баяндалады. Бұл сценарийде адамдар табиғаттың бір-біріне тәуелділігінен ауытқып, техникалық мәселелерге ұшырайды, бұл проблеманы жаңаша шешуді біртіндеп тежеп, ұзақ мерзімді өмір сүруді қауіпке ұшыратады. Техникалық мамандандырудан пайда болған және зиянды - суарудан пайда болған шөлейттену сияқты - даму үрдісі өздігінен көбейеді және кері қайтарылмайтын болуы мүмкін, содан кейін кәсіпорын құлдырайды. Мысал ретінде Шумер мен Инд өріні өркениетінің суару арналары топырақтың тұздылығын арттыруға баяу қосылып, жердің халықтар арқа сүйеген егінді қамтамасыз етуіне кедергі келтірді. Сеймур Крейдің Control Data Corporation компаниясының құлдырауы - қазіргі заманның оқиғасы. Климаттың өзгеруі кезінде мұнайды үнемі тұтыну мәселесін көрсетеді; тұрақты даму шешім ретінде қарастырылады. О'Лири прогресс тұзақтары технологиямен шектелмейтінін атап өтті; Ортағасырлық шіркеудің Роджер Бэконның ғылымын қабылдамауы, институттың өзі оның дамуынан туындайтын проблемаларға шешімдерді тежейтін үлгіге сәйкес келеді. Оның айтуынша, синдромға ықпал ететін мінез-құлық факторларын техникалық күш-жігерді шығармашылық және мәдени дамумен теңестіру арқылы азайтуға болады, сондықтан жеке адамдар мен қоғамдар технократтық емес. Иан МакГилкристтің 2009 жылғы "Остаз және оның елшісі" кітабы қысқа мерзімді мүдделерге басым көңіл бөліп, ұзақ мерзімді нәтижелерге нұқсан келтіретін мінез-құлықтарға неврологиялық түсінік береді.

Өнер

Хьюстондағы (Техас штаты) "Аврора Пирчер Шоу" атты шағын кинотеатр "жаңа технологияларды пайдаланып, кейде олардың мақсатына қайшы келетін суретшілердің бейнефильмдерін" шығарды. DVD-нің атауы: "Қызметінде: прогресс тұзағынан құтылу".