Кіріспе

Арнольд Ж. Тойнбидің кітабы "Тарихты зерттеу" – британдық тарихшы Арнольд Ж. Тойнбидің 1934 жылдан 1961 жылға дейін жарияланған 12 томдық жалпы тарихы. Тарихшы Ричард Эванс былай деді: «Бұл кітап кеңінен танымал болғанмен, көп ұзамай ұмытқа болып, содан бері де көзге түспейді». Тойнбидің мақсаты – тарихи жазбаларда 19 немесе 21 әлемдік өркениеттің даму және құлдырау жолын анықтау, оның моделін осы өркениеттердің әрқайсысына қолдану, олардың өту кезеңдерін толық сипаттау: пайда болу, өсу, дағдарыс кезеңі, әмбебап мемлекет және ыдырау. Тойнбидің пікірінше, 19 (немесе 21) ірі өркениеттер: Мысыр, Анд, Шумер, Вавилон, Хетт, Миной, Үнді, Хинду, Сирия, Грек, Батыс, Православ христиан (екі тармағы бар: негізгі немесе Византиялық және орыс тармағы), Қиыр Шығыс (екі тармағы бар: негізгі немесе қытайлық және жапон-корей тармағы), Ислам (кейін біріккен екі тармағы бар: араб және ирандық), Майя, Мексика және Юкатек. Бұдан өзге, үш «жетілмеген өркениет» (жетілмеген алыс батыс христиан, жетілмеген алыс шығыс христиан, жетілмеген скандинав) және бес «тоқтап қалған өркениет» (Полинезия, Эскимо, Көшпелі, Осман, Спарта) бар, барлығы 27 немесе 29.

Жаратылыс пен өсім

Тойнби өркениеттердің нәсілдік немесе экологиялық факторлардың салдарынан емес, керісінше, қатал жер, жаңа аймақтар, басқа өркениеттерден түскен соққылар мен қысым, жазалау сияқты қиындықтарға жауап ретінде туатынын айтады. Ол өркениеттің пайда болуы үшін қиындықтың алтын орташа болуы керектігін көрсетеді; тым күшті қиындық өркениетті құртады, ал тым әлсіз қиындық оның тоқырауына себеп болады. Өркениеттердің өсуі үшін бір қиындықтан кейін екінші қиындыққа ұшырауы, "Қиындық пен жауап" циклінде үздіксіз дамуы қажет екенін айтады. Ол өркениеттердің түрлі орталарға және олар кездесетін қиындықтарға қатысты әртүрлі тәсілдерді қолдануына байланысты әртүрлі жолмен дамитынын атап көрсетеді. Оның пікірінше, өсімді "шығармашыл азшылықтар" жетектейді: олар қиындықтарға шешімдер табады және өздерінің инновациялық бастамаларын ұстануға басқаларды шабыттандырады (мәжбүрлемейді). Бұл "мимезис" қабілеті арқылы жүзеге асады. Шығармашыл азшылықтар өркениет алдында тұрған қиындықтарды шешеді, ал көпшілік осы шешімдерді еліктеу арқылы қабылдайды, өйткені өздерінің күштерімен оларды таба алмас еді. 1939 жылы Тойнби: "Саяси әлемдік тәртіптің, экономикалық әлемдік тәртіптің негізін құруға шақырылған қиындық қазіргі батыс қоғамымыздың алдында тұр" деп жазды.

Бөліну және ыдырау

Тойнби цивилизациялардың құлауын физикалық ортаны бақылау жоғалту, адамдар арасындағы қатынастарды бақылау жоғалту немесе сыртқы шабуылдардың салдары деп қарастырмайды. Керісінше, бұл "Шығармашыл азшылықтың" төмендеуінен туындайды, ол әдетте шығармашылықты тоқтатып, қарапайым "Үстемдік еткен азшылыққа" айналады. Оның пікірінше, шығармашыл азшылықтар өздерінің "бұрынғы бейнесіне" табыну арқылы төмендейді, осылайша мақтанға беріліп, алдынан келетін келесі сынапқа тиісті деңгейде жауап бере алмайды.

Бөлу нәтижелері

Соңғы құлау "жаратылысқа жасалған жақсылықтарға" алып келеді; үстем азшылық өзінің билігі мен ықпалын сақтау үшін әмбебап мемлекет құруға ұмтылады, ал ішкі пролетариат рухани құндылықтары мен мәдени нормаларын сақтау үшін әмбебап шіркеу құруға ұмтылады.

Жалпыға ортақ жағдай

Ол өркениеттің құлдырауының ең соңғы белгісі – үстем азшылықтың "жалпыға ортақ мемлекет" құруы екенін айтады, бұл қолданыстағы әлеуметтік тәртіптегі саяси жаңарушылықты жояды. Бұған классикалық мысал – Рим империясы, алайда көптеген басқа империялық режимдер де мысал ретінде келтіріледі. Тойнби былай деп жазады:

"Алдымен, үстем азшылық, барлық құқық пен ақылға қайшы, мұраға қалған артықшылықтарын күшпен сақтап қалуға тырысады, ал пролетариат әділетсіздікке наразылықпен, қорқынышқа жеккөрумен және зорлыққа зорлықпен жауап береді. Дегенмен, бүкіл осы қозғалыс жағымды жаратылыс актілерімен аяқталады. Үстем азшылық жалпыға ортақ мемлекет құрайды, ішкі пролетариат – жалпыға ортақ шіркеу, ал сыртқы пролетариат – шайқасқан варварлардың тобын құрады."

Дүниежүзілік шіркеу

Тойнби «ішкі пролетариат» және «сыртқы пролетариат» тұжырымдамаларын дамытып, өркениеттің шекарасының ішінде және сыртындағы мүлдем әртүрлі оппозициялық топтарды сипаттады. Алайда, бұл топтар өркениеттің тағдырымен байланысты екенін сезінеді. Оның құлдырауы мен ыдырауы кезінде олар құқықтарынан айырылып, шеттетіледі, соның салдарынан адалдық және міндет сезімін жоғалтады. Бірақ, үстем азшылыққа сенімсіздікпен қараған «ішкі пролетариат» «жалпы шіркеу» құруы мүмкін, ол өркениеттің құлауынан аман қалады, бұрынғы заманның неке заңдары сияқты пайдалы құрылымдарды пайдаланады, сонымен қатар тарихтың келесі кезеңі үшін жаңа философиялық немесе діни үлгі жасайды. Ыдырау процесінен бұрын, биліктегі азшылық «ішкі пролетариатты» өркениет шегінде бағындырып, осыған наразы болғандардың ашуын тудырды. «Сыртқы пролетариат» өркениеттен тыс, кедейлік пен хаоста өмір сүру арқасында қызғаныш сезіміне толады. Ал өркениеттің құлдырауынан туындаған әлеуметтік стресс кезінде ашу мен қызғаныш күрт артады. Тойнби өркениеттердің құлдырауымен қоғам ішінде «айырылыс» пайда болатынын айтады. Осындай келіспеушілік ортада адамдар архаизмге (өткенді идеализациялау), футуризмге (болашақты идеализациялау), оқшаулануға (өзін құлдырап бара жатқан әлемнің шындығынан алшақтату) және трансценденцияға (құлдырап бара жатқан өркениеттің қиындықтарына жаңа көзқараспен, мысалы, жаңа дінді ұстану арқылы) жүгінеді. Әлеуметтік ыдыраудан жоғары көтерілген «ішкі пролетариат» мүшелерінің арасынан «шіркеу» пайда болуы мүмкін. Мұндай бірлестік жаңа және күшті рухани түсініктерді қамтиды, олардың айналасында келесі өркениет қалыптаса бастауы мүмкін. Тойнби мұнда «шіркеу» сөзін жалпы мағынада қолданады, мысалы, ортақ құдайға табынудағы ұжымдық рухани байланысқа немесе келісілген әлеуметтік тәртіптегі бірлікке сілтеме жасау үшін.

Болжамдар

ХХІ ғасырдың қалған төрт өркениетінің – Батыс өркениетінің, ислам әлемінің, индуизм қоғамының және Шығыс Азияның болашағы әлі күдікті. Тойнби екі мүмкіндікке тоқталады: олардың бәрі Батыс өркениетіне сіңіп кетуі мүмкін, немесе Батыс өркениеті "қиын кезеңнен" өткен соң, күйреп, жойылуға ұшырамай "Жалпы мемлекет" құруы мүмкін.

Өркениеттер тізімі

Келесі кестеде Тойнбидің VII томында сәйкестендірілген 23 өркениеттің тізімі берілген. Бұл кестеге Тойнбинің алғашқы қоғамдар, дамымай тоқтап қалған немесе сәтті дамымаған өркениеттер деп атағандары кірмейді. Өркениеттер қалың әріппен көрсетілген. Тойнбидің "Жалпыға ортақ діндері" VII томда сипатталғандай, курсивпен жазылған және екінші және үшінші буын өркениеттерінің арасында хронологиялық ретпен орналасқан. 1-ші буын 2-ші буын Жалпыға ортақ дін 3-ші буын Миной грек (грек және римдік) христиан Батыс; Православие (орыс); Православие (византиялық) Сирия қоғамы (Ежелгі Израиль, Финикия және т.б.) Ислам (бастапқыда ирандық және араб өркениеттеріне бөлінген, кейін біріктірілген) Шан синь (Хань әулетіне де қараңыз) Махаяна (Буддизм) Қытай; Жапон; Корей ("Алыс Шығыс") Индус индуист индуизм Египеттік Сумерлік Хетт; Вавилондық Анд; Майя; Юкатек; Мексикалық

Қабылдау

Тарихшы Кэрролл Квигли «Өркениеттер эволюциясы» (1961, 1979) еңбегінде Тойнбидің өркениеттің құлдырауы туралы ұғымын кеңейтті. Ол қоғамдық ыдыраудың нақты қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін құрылған әлеуметтік құралдардың, қоғамдық мүдделер есебінен өз мүдделеріне қызмет ететін институттарға айналуынан тұратынын айтты. Әлеуметтік ғалым Эшли Монтегю Тойнбидің «Тарихты зерттеу» еңбегіне арналған симпозиумды құру үшін 29 басқа тарихшының мақалаларын жинады. Кітапта Тойнбидің үш эссесі бар: «Мен не істеуге тырысамын» (алғаш рет International Affairs, 31-том, 1955 ж. жарияланды); «Кітаптың мақсаты: Кітап қалай жасалды» ( «Тарихты зерттеу» еңбегінің соңғы томдары аяқталғаннан кейін жазылған памфлет) және Эдвард Фисс пен Питер Гейлдің мақалаларына жауап ретінде жазылған түсіндірме (алғаш рет «Идеялар тарихы» журналы, 16-том, 1955 ж. жарияланды). Дэвид Уилкинсон өркениеттен де үлкен бірлік бар екенін ұсынады. «Әлемдік жүйелер теориясынан» алынған идеяларды пайдалана отырып, ол б.з.д. 1500 жылдан бері бұрын жеке-жеке болған бірнеше өркениеттер арасында байланыс орнатылып, бір-бірімен өзара әрекеттесетін «Орталық өркениет» құрылғанын болжайды. Бұл өркениет Үндістан, Қашық Шығыс және ақырында Батыс Еуропа мен Америка сияқты бұрынғы жеке өркениеттерді біріктіріп, бір «Әлемдік жүйеге» айналды. Бұл жағдай, Уильям МакНиллдің «Еуразиялық экуменнің жабылуы, б.з.д. 500 – 200 ж.ж.» деп атаған оқиғасына ұқсас.

Мұра

1960 жылдан кейін Тойнбидің идеялары академиялық және бұқаралық ақпарат құралдарында көңілден тыс қалды, нәтижесінде бүгінде оларға сирек сілтеме жасалады. Тойнбидің тарихқа қатысты көзқарасы, оның өркениеттерді талдау әдісі, бағытты тарихшылардың күмәнін тудырды, олар оның діни факторға артық көңіл бөлгенін ойлады, бұл оның академиялық беделінің төмендеуіне себеп болды. Бірақ, біраз уақыт Тойнбидің зерттеулері академиялық ортадан тыс кеңінен танымал болды. Дегенмен, ондаған жылдардан кейін саяси ғалым Сэмюэл П. Хантингтонның 1997 жылы жарық көрген «Өркениеттердің қақтығысы» еңбегі жарияланғаннан кейін қызығушылық қайта оянды. Хантингтон адамзат тарихын негізінен өркениеттер тарихы деп қарастырып, Қырық жылдық соғыс аяқталғаннан кейін әлемнің «аймақтар бойынша бөлінген» бәсекелес ірі өркениеттердің көп полюстік болады деген тұжырым жасады. Халық арасында Тойнбидің тарихи циклдар мен өркениеттердің құлдырауы туралы теориялары Исаак Азимовтың «Қор» (Foundation) атты көрнекті ғылыми-фантастикалық романдарына зор ықпал еткені айтылады.

Еврейлер мен армяндар "көміртек қоғам" ретінде

Өзінің еңбегінің кіріспесінде Тойнби қоғамдардың бірқатар "тасқа айналған қалдықтарына" сілтеме жасайды, олардың ішінде армяндарды да атап өтеді, олар Тойнбидің пікірінше, ислам әлемінде еврейлерге ұқсас рөл атқарды. "Ал тағы бір сириялық қалдық – армян григориандық монофизиттері, ислам әлемінде шамамен сондай рөл атқарды". 1930 жылдары жазылған кітаптың 1-томы еврей мәдениетіне арналған талқылауды қамтиды, ол "Діни дискриминацияның құрбандары жойылған қоғамды білдіретін, тек қалдық ретінде ғана сақталған жағдай бар. Олардың ең көрнектісі – сириялық қоғамның тасқа айналған қалдықтары, яғни еврейлер" деген сөйлеммен басталады. Бұл сөйлем пікір таласына түсті, кейбір сыншылар оны антисемиттік деп түсіндірді (әсіресе 1945 жылдан кейін). Кейінгі басылымдарда "Тойнби мырза кітаптың осы бөлігін нацистер еврейлерді қудалау арқылы оқиғаның жаңа және қорқынышты тарауын ашқанға дейін жазды" деген түсіндірме қосылды. Бұл мәселе 1961 жылы жарық көрген XII томдағы "Қайта қараулар" кітабында сыншылардың пікірлерімен кеңінен талқыланды.