Кіріспе
1980 жылғы ғылыми тікелей бәс
Саймон-Эрлих бәсі – 1980 жылы бизнес профессоры Джулиан Л. Саймон мен биолог Пол Эрлих арасындағы ғылыми тікелей бәс, онда 1990 жылға дейінгі он жылдық кезеңдегі ресурстардың тапшылығын өзара келісілген өлшем бойынша болжауға тікелей бәс тігілді. Бұл кеңінен танымал жарыс Social Science Quarterly журналының беттерінде басталды, онда Саймон Эрлихті сөзін іспен дәлелдеуге шақырды. Эрлихтің «Егер мен құмар ойыншы болсам, 2000 жылы Англия жоқ болады дегенге тікелей бәс тігер едім» деген жариялаған мәлімдемесіне жауап ретінде Саймон осы бәс тігуге келісті, немесе, дәлірек айтқанда, «мемлекеттік бақылаусыз шикізаттың (астық және мұнайды қоса алғанда) бағасы ұзақ мерзімде өспейді деген сенімге 10 000 АҚШ долларын салуға» дайын екенін білдірді. Саймон Эрлихті кез келген шикізатты және бір жылдан астам уақытқа болатын күнді таңдауға шақырды, ол инфляцияға түзетілген бағаның өсуіне қарағанда төмендеуіне тікелей бәс тігетінін айтты. Эрлих мыс, хром, никель, қалайы және вольфрамды таңдады. Бәс 1980 жылдың 29 қыркүйегінде ресми түрде бекітілді, ал төлем күні 1990 жылдың 29 қыркүйегі болып белгіленді. Эрлих бәс тілгенінде қате болды, өйткені бәс тігілген бес тауардың бағасы 1980 жылдан 1990 жылға дейінгі бәс кезеңінде төмендеді.
The Simon–Ehrlich wager was a 1980 scientific wager between business professor Julian L. Simon and biologist Paul Ehrlich, betting on a mutually agreed upon measure of resource scarcity over the decade leading up to 1990. The widely followed contest originated in the pages of Social Science Quarterly, where Simon challenged Ehrlich to put his money where his mouth was. In response to Ehrlich's published claim that "If I were a gambler, I would take even money that England will not exist in the year 2000" Simon offered to take that bet, or, more realistically, "to stake US$10,000 on my belief that the cost of non government controlled raw materials (including grain and oil) will not rise in the long run." Simon challenged Ehrlich to choose any raw material he wanted and a date more than a year away, and he would wager on the inflation adjusted prices decreasing as opposed to increasing. Ehrlich chose copper, chromium, nickel, tin, and tungsten. The bet was formalized on September 29, 1980, with September 29, 1990, as the payoff date. Ehrlich lost the bet, as all five commodities that were bet on declined in price from 1980 through 1990, the wager period.
Өмірбаян
1968 жылы Эрлих "Халық санының көбеюі" атты еңбегін жариялады, онда адамзат халық санының өсуі жылдамдығы азық-түлік пен ресурстармен қамтамасыз етудің өсуінен асып түсетін демографиялық апатқа тап болды деп айтылды. Саймон мұндай талаптарға күмәндана қарағандықтан, Эрихке қалаған шикізатын таңдап, "бір жылдан астам уақыт аралығында" таңдап алуды айтты. Саймон тауардың бағасы сол күні ставка кезінде болғаннан төмен болатынына кепілдік берді. Ерлих пен оның әріптестері бағаның қатты көтерілуі мүмкін деп санаған бес металл таңдады: хром, мыс, никель, қалайы және вольфрам. Содан кейін олар қағаз жүзінде әрқайсысын 200 долларға сатып алды, жалпы құны 1000 долларды құраған, 1980 жылдың 29 қыркүйегіндегі бағаларды индекс ретінде пайдаланды. Олар 1990 жылдың 29 қыркүйегін, яғни 10 жылдан кейін, төлемді төлеу күні ретінде белгіледі. Егер инфляцияға сәйкес әртүрлі металдардың бағасы көтерілсе, Саймон Ерлихке жиынтық айырманы төлейді. Егер бағалар төмендеп кетсе, Ehrlich және басқалар. Саймонға төлейді. 1980 және 1990 жылдар аралығында әлем халқының саны 800 миллионнан астамға өсті, бұл - бір онжылдықта тарихтағы ең үлкен өсім. Бірақ 1990 жылдың қыркүйегінде Ерлих таңдаған металдардың бағасы төмендеді. 1980 жылы 1 кг хром 3,90 долларға сатылды, 1990 жылы 3,70 долларға төмендеді. 1980 жылы 8,72 доллардан тұратын қалайының бір фунты он жылдан кейін 3,88 долларға дейін төмендеді. Нәтижесінде 1990 жылдың қазан айында Пол Эрлих Джулиан Саймонға 576,07 долларға есептелген чек жіберді.
Талдау
Джулиан Саймон жеңіске жетті, себебі бес металдың үшеуінің нақты бағасы төмендеді, ал барлық бес металдың бағасы инфляцияға түзетілгенде құлдырады, қалайы мен вольфрам бағасы жартысынан астамға төмендеді. Эрих өзінің "Ғылым мен Ақыл-Ойдың Сатқындығы" кітабында Симонның "адамзат ешқашан ешнәрседен таусылмайды деп мәлімдегенін" жазды. Эрих өзінің және басқа ғалымдардың жаңаруға жарамды ресурстарды Жер планетасының жағдайының маңызды көрсеткіші деп қарастырғанын, бірақ ол бәрібір бұл тікелей сынасуға келісімін бергенін қосты. Кейін Саймон тікелей сынасу сомасын 20 000 долларға дейін көтеруді және Эрих қалаған кез келген ресурсты, кез келген уақытта пайдалануды ұсынды. Эрих болса, болашақта температураның жоғарылайтынына қатысты тікелей сынасуға шақырды. Эрих аталған бес металдың бағасы 1950 және 1975 жылдар аралығында өскенін жазды.
Ұсынылған екінші ставка
Саймонның тағы да тігіс жасағысы келетінін түсінген Эрлих пен климатолог Стивен Шнайдер қарсы ұсыныс жасады, Саймонға 15 ағымдағы үрдіске тігіс жасауға шақырып, әрқайсысы он жыл ішінде нашарлайтынына 1000 доллардан тігіс қойды (алдыңғы тігіс сияқты). 1981 жылы жарық көрген «Соңғы ресурс» кітабында Саймон ресурстардың азаюы немесе жағымсыз әсерлердің күшеюінің әрқашан адамның жалпы әл-ауқатын төмендетпейтінін атап өтті. Сондықтан, кейбір ластану түрлерінің өсуіне жол беретін, жалпы әл-ауқатын арттыратын «ластанудың оңтайлы деңгейі» болуы мүмкін, бірақ ластанудың кез келген өсімі – бұл есептеулерде ескерілуі тиіс шығын екенін мойындайды (143-бет). Жоғарыда аталған үрдістердің кейбірін Саймонның ресурс дамыту теориясы болжаған, және олардың өзі шығын ретінде қарастырылмайды (мысалы, ластану сияқты). Мысалы, ол тиімділіктің артуына байланысты әр адамға тамақ өндіру үшін қажетті және пайдаланылатын жер көлемі уақыт өте келе азайып, одан әрі азая беретінін көрсетті (5-бет). Экономикалық даму әртүрлі балама тағамдарды қолжетімді етсе, дамытушы елдерде отынға тәуелділіктің азаюы және бір адамға шаққанда күріш, бидай және балық сияқты нақты тағам түрлерін тұтыну да мүмкін. Ал кейбір мәлімдемелер жалған болып шықты, мысалы, 1994 жылдан 2004 жылға дейін төменгі атмосферадағы озон мөлшері азайды. Саймон тігіс жасағанда, 15 үрдістің 11-інде жеңіліп қалар еді.
Басқа ставкалар
1996 жылы Саймон Оберн университетінің орман шаруашылығы мектебінің профессоры Дэвид Саутпен 1000 долларға тікелей тікелей баға жасады, келесі бес жылда ағаш бағасы инфляцияға сәйкес келіп төмендейді деп. Саймон 1997 жылы бұл бағаны ерте төледі (1998 жылы қайтыс болғанға дейін), бағалар 1996 жылғы деңгейден жоғары болады деген күтінімді растады (әрі олар солай болды). 1999 жылы "The Economist" журналында "Мұнай бағасы жақын арада барреліне 5 долларға жете ме?" деген тақырыпта мақала жарияланды. Мұнай бағасы барреліне 12 доллар шамасында саудаланып тұрғанда, Дэвид Саут 2010 жылы мұнай бағасы барреліне 12 доллардан аспайды деп тікелей баға тігуге келісетін кез келген экономистке 1000 доллар ұсынды. Бірақ ешбір экономист оның ұсынысын қабыланбады. Дегенмен, 2000 жылдың қазан айында Вест-Индия университетінің экономисті Загрос Маджд Саджади Дэвид Саутпен 1000 долларға тікелей баға тікті, 2010 жылға қарай мұнайдың инфляцияға сәйкес бағасы 25 долларға дейін төмендейді деп (сол кездегі 30 доллардан). Маджд Саджади 2010 жылдың қаңтар айында инфляцияға сәйкес 1242 доллар төледі. Ол кезде мұнай бағасы барреліне 81 доллар болатын.