Кіріспе

1972 жылғы экономикалық және халық санының өсуі туралы кітап

"Өсудің шектері" (көбінесе LTG деп қысқартылады) – 1972 жылғы есеп, онда шектеулі ресурстар аясында экспоненциалды экономикалық және халық санының өсу мүмкіндігі компьютерлік модельдеу арқылы зерттелді. Зерттеу Жер және адам жүйелері арасындағы өзара әрекеттесудің салдарларын модельдеу үшін World3 компьютерлік моделін пайдаланды. Модель MIT-тің Джей Форрестерінің жұмысына негізделген.

Рим клубының тапсырысы бойынша жасалған бұл зерттеудің нәтижелері алғаш рет 1971 жылдың жазында Мәскеу және Рио-де-Жанейро қалаларында өткен халықаралық жиындарда ұсынылды. "Шектерден тыс" және "Өсудің шектері: 30 жылдық жаңарту" 1992 және 2004 жылдары жарық көрді. 2012 жылы кітаптың түпнұсқа авторларының бірі Жорген Рэндерс 40 жылдық болжамын "2052: Келесі қырық жылға арналған жаһандық болжам" деген атпен жариялады. Ал 2022 жылы кітаптың түпнұсқа авторлары Дэннис Медоуз және Жорген Рэндерс тағы 19 автормен бірлесіп "Шектер мен одан тыс" кітабын жарыққа шығарды.

Тоқтату моделінің түсіндірмелері

Нақты ресурстардың егжей-тегжейлі сипаты мен олардың нақты қолданылуы және әлемдік баға трендтеріне байланысты индекстер, экологиялық ұйымдар тарапынан үлкенірек сақтау шараларын және қолдану шектеулерін талап етумен қатар, сыншылардың болжамдардың дәлдігіне қатысты сын айтуларымен бірге, олардың "таусылып" қалуына дейінгі жылдар санын болжау ретінде түсіндірілді. Бұл интерпретация БАҚ және экологиялық ұйымдар тарапынан кеңінен таратылды, сондай-ақ болашақ ағындардың "күрделірек" болу мүмкіндігі туралы ескертуден басқа, осы интерпретацияны нақты шектемеген немесе жоққа шығармаған авторлар тарапынан да таратылды. Экологиялық ұйымдар оны өздерінің аргументтерін қолдау үшін пайдаланса, бірқатар экономистер 1970 жылдары жарияланғаннан кейін көп ұзамай LTG-ді тұтастай сынға алды (Питер Пассел, Марк Робертс және Леонард Росс), ал Рональд Бейли, Джордж Гудман және басқалар 1990 жылдары ұқсас сынды қайта көтерді. Питер Пассел және оның екі әріптесі 1972 жылғы 2 сәуірде New York Times газетінде LTG-ді "компьютер ғылымының ең көне қағидасын қайта ашу ретінде ең жақсы қорытындыланатын бос және қате жұмыс" деп сипаттаған мақала жариялады. Пассел зерттеудің модельдеуін қарапайым деп тапты, сонымен қатар ресурстардың сарқылуы, ластану және азық-түлік өндірісі мәселелерін шешудегі технологиялық прогрестің рөлін төмен бағалады. Олар барлық LTG модельдеулерінің құлдыраумен аяқталып, ауыстыруға келмейтін ресурстардың жақын арада таусылатынын болжады. Пассел бұл әрекеттің жасырын мақсатпен жасалғанын, яғни өсуді тоқтату үшін жасалғанын айтты. 1973 жылы Сассекс университетінің Ғылыми саясатты зерттеу бөлімінің зерттеушілері "Өсудің шектері" модельдеулерінің бірнеше негізгі болжамдарға өте сезімтал екенін және MIT болжамдарының артық пессимистік екенін, ал MIT әдістемесі, деректері және болжамдары қате екенін көрсетті. Алайда, LTG тобы "Сассекске жауап" атты мақаласында өздері мен Сассекс авторлары арасындағы келіспеушіліктің бес негізгі саласын сипаттап, талдады. Топ Сассекс сыншыларының "макро мәселелерге микро-талдама" қолданғанын және олардың өз аргументтері дұрыс түсінілмеген немесе қасақана бұрмаланғанын айтты. Олар сыншылар өсу процестері мен ресурстардың қолжетімділігі арасындағы өзара әрекеттесудің ешқандай балама моделін ұсынбағанын және "олар қазіргі өсу процестеріне бейімделетін әлеуметтік өзгерістер мен технологиялық жетістіктердің қандай түрлерін нақты сипаттамағанын" атап өтті. Осы кезеңде зерттеуде көрсетілгендей, кез келген әлемдік шектеу туралы идея бизнестің және көптеген экономистердің күмәндануы мен қарсылығына тап болды. Сыншылар тарихтың болжамдардың дұрыс еместігін дәлелдегенін, мысалы, болжалған ресурстардың сарқылуы мен 20 ғасырдың соңына қарайғы экономикалық құлдырауды айтты. Әдістеме, компьютер, қорытындылар, риторика және жобаның артында тұрған адамдар сынға алынды. Йель экономисі Генри К. Уоллич өсудің шексіз жалғаса алмайтынымен келісті, бірақ өсудің табиғи аяқталуы араласудан артық екенін айтты. Уоллич технология барлық мәселелерді шеше алатынын, бірақ тек өсу қарқынды жалғаса берсе ғана мүмкін екенін мәлімдеді. Уолличтің ескертуі бойынша, дамуды ертерек тоқтату миллиардтаған адамның мәңгілік кедейлігіне әкеледі. Оның кітабы 1996 жылы "The Ultimate Resource 2" деген атпен қайта қаралып, қайта басылды. 1973 жылы АҚШ Конгресінде Resources for the Future (RFF) ұйымының Ален В. Книзе және Рональд Райкер өздерінің пікірінше: "Авторлар кейбір нәрселердің экспоненциалды өсуіне жол береді, ал басқаларын жоқ. Халық саны, капитал және ластану барлық модельдерде экспоненциалды түрде өседі, бірақ ресурстарды кеңейту және ластануды бақылау технологияларының өсуіне рұқсат етіледі, егер мүлдем болса, тек дискретті қадамдармен". Алайда, олардың куәлігі сонымен қатар көмірқышқыл газының шығарындыларына байланысты "өте берік ұзақ мерзімді шектеулер" мүмкіндігін атап өтті, адамзат "өзіне немесе одан тәуелді экожүйелік қызметтерге апатты зиянды затты жіберуі мүмкін" және (дамушы елдердегі халық санының өсуі мәселелі екенін білдіреді) "біз бұл туралы не істеу керектігін білмейміз". 1997 жылы итальяндық экономист Джорджио Нембия LTG зерттеуіне теріс реакция кем дегенде төрт көзден келгенін байқады: кітапты өздерінің бизнесі немесе өнеркәсібіне қауіп ретінде қарағандар; LTG-ді өздерінің кәсіби құқықтарына белгісіз ену ретінде қараған кәсіби экономистер; халық санының артық болуы адамзаттың басты мәселелерінің бірі деген ұсынысқа наразы болған Католик шіркеуі; соңында, LTG зерттеуін элиталардың жұмысшыларды адастыру үшін жасаған алаяқтық деп қараған саяси солшылдар.

Оң пікірлер

1980 жылы Президентке арналған «Глобалды 2000» есебінде күтілетін әлемдік ресурстардың тапшылығы және осы жағдайға дайындық үшін көпжақты үйлестіру қажеттілігі туралы ұқсас қорытындылар жасалды. 2008 жылы жарияланған блог жазбасында Уго Барди: «ТТГ 1990-жылдары әстеу-кестеуге ұшырағанмен, кейбір адамдар арасында ТТГ идеялары қайтадан танымал болып келеді» деп мәлімдеді. 2000 жылы алғаш рет ТТГ-ны оқыған Мэтью Симмонс есеп бойынша өз пікірін былай қорытындылады: «Керісінше, Рим клубы дұрыс болып шықты. Біз осы жұмысты елемеу арқылы 30 маңызды жылды босқа өткіздік». 2009 жылы ТТГ-ны өткір сынға алған Роберт Солоу: «Отыз жыл өткен соң жағдай өзгерген болуы мүмкін, болашақта экономикалық өсімнің, табиғи ресурстардың қолжетімділігі және экологиялық шектеулердің өзара байланысымен интеллектуалдық, сандық және практикалық тұрғыдан айналысу маңыздырақ болады» деді. 2008 жылы жүргізілген зерттеуде CSIRO-дан Грэм Тернер 1970 жылдан 2000 жылға дейінгі кезеңдегі тарихи деректер мен өсім моделінің «стандартты жағдай» шектерінен алынған симуляциялық нәтижелер арасындағы маңызды корреляцияны анықтады. Бұл корреляция жарияланған нәтижелердің барлығында байқалды. Салыстыру шамасы және уақыт бойынша байқалған үлгілері бойынша барлық қолжетімді деректердің белгісіздік диапазонына сәйкес келеді. Тернер көптеген зерттеулерді, әсіресе экономистердің жұмыстарын талдады, олар бірнеше жыл бойы өсудің шектері тұжырымдамасын жоққа шығаруға тырысты. Тернердің сөзіне göre, аталған зерттеулерде кемшіліктер бар және модельді түсінудің жетіспеушілігі байқалады. 2010 жылы Нёргард, Пит және Рагнарсдоттир бұл кітапты «жаңашыл есеп» деп атап, оның «уақыт сынағынан өтті және одан да маңыздырақ болды» деді. 2012 жылы Кристиан Паренти «Өсудің шектері» кітабына деген реакция мен қазіргі кездегі жаһандық жылыну дауы туралы салыстыру жасады. Паренти сондай-ақ, оның ғылыми дәлдігі мен сенімділігіне қарамастан, ықпалды экономикалық мүдделердің интеллектуалдық қорғаушылары ТТГ-ны ескерту ретінде белсенді түрде жоққа шығарды. Қазіргі уақытта климатты зерттеу саласында осыған ұқсас жағдай орын алып жатыр. 2012 жылы Пугаш конференциясының (1995) Нобель сыйлығын алған тобының мүшесі Джон Скейлс Эвери ТТГ-ның негізгі тезисін қолдап, былай деді: «Өсудің шектері» кітабындағы ресурстардың қолжетімділігі туралы нақты болжамдар дәл болмаса да, оның негізгі тезисі – шексіз планетада шексіз экономикалық өсім мүмкін емес – даусыз дұрыс».

Жаңартулар мен симпозиумдар

Рим клубы "Өсудің шектері" кітабынан кейін де өз қызметін жалғастырды және әдетте бес жыл сайын кітапқа толық жаңартулар енгізді. 1978 жылы "Өсудің шектері" жөніндегі қоғамдық пікірталасқа жасалған тәуелсіз ретроспективада оптимистік көзқарастардың басым болғаны, осының нәтижесінде экологиялық қозғалыстың жалпы қарқыны төмендегені анықталды. Мақалада көптеген қарсы аргументтер келтірілсе де, "әрбір ұстанымды қолдайтын және оған қарсы тұратын ғылыми дәлелдер, көрінері, альтернативті көзқарастардың қабылдануына аз ғана үлес қосты" деген тұжырым жасалды. 1989 жылы Хановерде "Өсудің шектерінен әрі: жаһандық индустриалды қоғам – көрініс пе, әлде апат па?" атты симпозиум өтті. 1992 жылы "Шектерден тыс" (BTL) кітабы жарық көрді, ол түпнұсқа материалға 20 жылдық жаңарту болды. Кітапта "екі онжылдық тарихтың көп бөлігі 20 жыл бұрынғы қорытындыларымызды растады. Бірақ 1992 жылғы кітапта бір маңызды жаңалық болды. BTL-де біз адамзат Жердің көтере алатын мүмкіндігінің шегінен асып кеткенін айттық". "Өсудің шектері: 30 жылдық жаңарту" 2004 жылы жарияланды. Авторлар былай деп мәлімдеді: "Адамзаттың соңғы 30 жылды нәтижесіз пікірталастар мен жақсы ниетті, бірақ жартылай шаралармен өткізгені өкінішті. Бізде одан әрі 30 жыл күдікпен қарауға мүмкіндік жоқ. Егер асып кетудің салдарынан жиырма бірінші ғасырда құлдырауды болдырмағымыз келсе, көп нәрсені өзгертуіміз керек". Сол жылы Volkswagen қоры "Бұрыннан асып кеттік пе?" тақырыбында тағы бір симпозиум өткізді. 2012 жылы "Өсудің шектері" кітабына ресми жаңарту жасалмады, бірақ оның авторларының бірі Йорген Рандерс "2052: Келесі қырық жылға арналған жаһандық болжам" атты кітабын жариялады.

Жақсылық тексеру

2008 жылы Австралиядағы Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (CSIRO) физигі Грэм Тернер «Өсудің шектері» мен 30 жылдық шындықты салыстыру» атты мақала жариялады. Ол соңғы отыз жылдағы деректерді 1972 жылғы кітапта көрсетілген сценарийлермен салыстырып, өнеркәсіптік өндірістегі, азық-түлік өндірісіндегі және ластанудағы өзгерістер кітаптың үш сценарийінің біріне сәйкес келеді – «әдеттегідей бизнес» сценарийіне. «Шектер» кітабындағы бұл сценарий XXI ғасырдағы экономикалық және әлеуметтік құлдырауға нұсқау береді. 2010 жылы Нёрггард, Пит және Рагнарсдотир бұл кітапты «жаңашыл есеп» деп атады. Олар «оның тәсілі пайдалы болып қала береді және оның қорытындылары әлі де таңғаларлықтай жарамды, бірақ, өкінішке орай, есеп сыншылар тарапынан зерттеуге төтеп бермеген апаттық болжам ретінде жоққа шығарылды» деді. Бұл нәтижелер 2008 жылғы CSIRO зерттеуімен сәйкес келеді: «Анализ 30 жылдық тарихи деректерді [«Өсудің шектері»] «стандартты» сценарийінің негізгі ерекшеліктерімен салыстырады, бұл 21-ші ғасырдың ортасында жаһандық жүйенің құлдырауына әкеледі». Сондай-ақ, ғылыми жазушы Ричард Хайнбергтің есептің дұрыстығына қатысты танымал талдауы жарияланды. 2012 жылы «Американ ғалымы» журналында Брайан Хейз бұл модель «ғылыми құрал емес, керісінше, дау тудыру құралы» екенін жазды. Ол компьютерлік бағдарламада жасалған графиктерді, авторлардың айтуынша, болжам ретінде пайдалануға болмайды деп қосты. 2014 жылы Тернер «жаһандық жүйенің құлдырауына дайындық жасау, құлдыраудан аулақ болуға тырысудан да маңызды болуы мүмкін» деген қорытындыға келді. 2014 жылы Мельбурн университетінің тағы бір зерттеуі деректердің World3 BAU моделін тығыз қадағалап отырғанын растады. 2015 жылы қазіргі экономикалық және ресурстық жүйенің динамикасын жақсырақ түсіну үшін 1995-2012 жылдардағы тарихи деректерді пайдалана отырып, жаңартылған World3 03 моделінің калибрлеуі жүргізілді. Нәтижелер адам қоғамының тұрақты ластануды азайту, азық-түлік өнімділігін арттыру және өнімді қызмет көрсету саласын дамыту үшін көбірек инвестиция салғандығын көрсетті, бірақ «Өсудің шектері» ішіндегі жалпы үрдістер сақталды. 2016 жылы Ұлыбритания үкіметі «Өсудің шектері» тақырыбындағы барлық партиялық парламенттік топ құрды. Оның алғашқы есебі «қоғамның әлі де бастапқы зерттеудің «стандартты бағытын» ұстанып тұрғанына қатысты алаңдатарлық дәлелдер бар» деген қорытынды жасады, онда шамадан тыс өндіріс және тұрмыс деңгейінің құлдырауына әкеледі. Сондай-ақ, есепте 1972 жылғы бастапқы есепте толық қарастырылмаған кейбір мәселелер, мысалы, климаттың өзгеруі, адам дамуына қосымша қиындықтар туғызатыны айтылды. 2020 жылы KPMG US компаниясының тұрақтылық қызметтерінің директоры Гая Херрингтонның талдауы Йель университетінің «Өнеркәсіптік экология журналында» жарияланды. Зерттеу «Өсудің шектері» есебіне маңызды факторлар туралы 2020 жылы белгілі болған негізгі деректерді ескере отырып, бастапқы есептің қорытындылары растала ма екенін тексерді. Атап айтқанда, 2020 жылғы зерттеуде он фактор туралы жаңартылған сандық ақпарат қарастырылды, атап айтқанда, халық саны, туылу деңгейі, өлім-жітім деңгейі, өнеркәсіптік өнім, азық-түлік өндірісі, қызметтер, жаңартылмайтын ресурстар, тұрақты ластану, адамның әл-ауқаты және экологиялық із, және «Өсудің шектері» болжамы «әдеттегідей бизнес» моделінде экономикалық өсудің жалғасуы мүмкін емес екенін көрсетеді. 2023 жылы World3 моделінің параметрлері 2022 жылға дейінгі эмпирикалық деректерді пайдалана отырып қайта калибрленді. Бұл жақсартылған параметрлер жиынтығы алдағы онжылдықта «Өсудің шектері» стандартты сценарийінің «әдеттегідей бизнес» сияқты асып кету және құлау режимін көрсететін World3 симуляциясын тудырды. Қайта калибрлеудің негізгі әсері – көптеген айнымалылардың жоғарғы шегін көтеру және оларды бірнеше жылға ықпалдау.