Кіріспе
Жаһанданудың мәлімделген пайдасына күмәнмен қарау – жаһандануды сынға алу жаһанданудың мәлімделген пайдасына күмәнмен қарау болып табылады. Осы көзқарастардың көп бөлігі жаһандануға қарсы қозғалыс тарапынан қолдалады. Жаһандану көптеген елдерде ауқымды жаһандық және ішкі толқуларды тудырды. Капитализмнің динамикасы өзгеріп, әр елдің саяси құрылымы ерекше болғанымен, жаһандану – саяси тұрақсыздықсыз іске асыру қиын "бағдарлама". Қазіргі әлемдік экономикалық дағдарыстың туындауында жаһанданудың да үлесі болуы мүмкін. Таиланд және араб елдерінің жаһандануға қатысты көзқарастары зерттелгенде, жаһандану мәдениет пен дінге қауіп төндіретіні, ал жергілікті халықтарға зиян келтіріп, көпұлтты корпорациялардың пайда табуына мүмкіндік беретіні анықталды. Жаһандану тұрмыс деңгейін жақсарту және экономикалық дамуға үміт бергенімен, оның теріс салдары үшін көп сынға ұшырады. Жаһандану – тек экономикалық жоба ғана емес, сонымен қатар елдің экологиялық, саяси және әлеуметтік жағдайларына да зор әсер етеді.
Criticism of globalization is skepticism of the claimed benefits of globalization. Many of these views are held by the anti globalization movement. Globalization has created much global and internal unrest in many countries. While the dynamics of capitalism are changing and each country is unique in its political makeup, globalization is a set in stone "program" that is difficult to implement without political unrest. Globalization can be partly responsible for the current global economic crisis. Case studies of Thailand and the Arab nations' view of globalization show that globalization is a threat to culture and religion, and it harms indigenous people groups while multinational corporations profit from it. Although globalization has promised an improved standard of living and economic development, it has been heavily criticized for its production of negative effects. Globalization is not simply an economic project, but it also heavily influences the country environmentally, politically, and socially as well.
Әлемдік экономикалық дағдарыс
Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс, Ұлы депрессиядан бергі ең ауыр қаржылық дағдарыс, жаһанданудың салдарынан туындаған болуы мүмкін. Жаһандану тұрмысты жақсартуға уәде бергенімен, шындығында көптеген үйлердің қаржылық жағдайын нашарлатты және Дүниежүзілік банк сияқты халықаралық қаржы институттарының әсерімен дағдарыстың ауқымын бүкіл әлемге таратып жіберді. Жаһандану даму мен өркениеттің жолын батыс және капиталистік үлгіге ғана бағыттайды. Елдердің саяси және құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты жаһандануды енгізу көптеген мемлекеттер үшін зиянды болды.
Жалақы теңсіздігі
Зерттеулер көрсеткендей, 1990-шы жылдар бойында жаһандану және экономикалық теңсіздік екеуі де артқан. Осы жаһанданумен байланысты болатын өзгерістің салдарынан, жаһандануды тұтас түрде сынға алатын адамдардың саны артып келеді.
Жұмыссыздық
Сонымен қатар, жаһанданудың жұмыспен қамтуға қалай әсер ететіні туралы пікір таластар да бар. Жаһанданудың салдарынан күнделікті қолданылатын тауарлардың отандық өндірісі азайды. Тұтынушылар тауар іздегенде көбінесе ең арзан нұсқаны таңдайды, ал кейде АҚШ-та жасалған өнімдер басқа елдерде өндірілген тауарлардың бағасымен бәсекелесе алмайды. 2013 жылы жасалған зерттеуде Қытай импортының бәсекелестігінен 1990 мен 2000 жылдар аралығында 548 000 жұмысшы жұмысын жоғалтқаны анықталды. Көптеген елдерде, әсіресе соңғы кезде өнеркәсіптік және өндірістік қызметтің жетіспеушілігі байқалады, бұл көптеген адамдарды жұмыссыз қалдырды. Жұмыс орындарының азаюы, жаһандануға қарсы шығушылардың пікірінше, көптеген бәсекелестердің, әсіресе шетелдік компаниялардың салдарынан туындайды. Жалпы алғанда, отандық жұмысшылар мен кәсіпкерлердің өркендеуі шетелдік бағалардың арзандығы мен жоғары бәсекеге қабілеттілігіне байланысты қиынға түседі.
Глобализация - Американың үстемдігі
Ағылшын философы Джон Грей жаһандануды салқын соғыстан кейінгі американдық үстемдік деп сипаттады және "жаһандық еркін нарық – американдық жоба" деп мәлімдеді. Грей Американың жаһандану жүйесінің өркенді кезеңінен өткенін және қазіргі әлемде тұрақты бола алмайтынын айтады. Америка Құрама Штаттарында жаһандану бейбітшілік пен өркендеуді қамтамасыз ету үшін сауданың үздіксіз ағынын, халықаралық қатынастарды және түрлі салалардағы ынтымақтастықты жеңілдететін жаһандық бірлестік құрудың ортақ мақсатымен басталды. Кейбір ғалымдар мен сыншылар Вашингтон консенсусының салқын соғыстан кейінгі кезеңде жаһандық капитализм жүйесінің ядросындағы маңызды мемлекеттердің бірі ретінде АҚШ-ты нығайтуға көмектескенін айтады. Алайда, бұл жүйе көптеген тараптардан, әсіресе АҚШ-тың бүгінгі жағдайына қатысты сындарға ұшырады. АҚШ-та экономикалық және әлеуметтік теңсіздіктердің жоғары деңгейі байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылықты күшейтуде. Сонымен қатар, АҚШ-та сотталғандардың саны ең жоғары көрсеткішті құрап, табыс теңсіздігі бойынша GINI индексінің мәні жоғары, және елде экономикалық белгісіздік үлкен. Осыған байланысты айтылатын сын пікірлердің бірі – американдық жүйенің басқа елдерге тигізетін әсері осы теріс құбылыстарды қайта жаңартуы мүмкін. Басқа сыншылар жаһанданудың отандық экономикаға, оның ықпалындағы шетел мемлекеттеріне емес, зиян келтіретінін айтады. Мысалы, АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамп Американың бұрынғы беделін жоғалтқанын және әлемдік аренада мазаққа айналғанын мәлімдеді. Ол БҰҰ Бас Ассамблеясында "Біз жаһандануды қабылдамаймыз және патриотизм доктринасын қолдаймыз" деп ашық айтты. Бұл жаһанданудың зиянды салдары туралы айтылған сөздерінің және АҚШ-тың БҰҰ-ның түрлі кеңестерінен шығуының кіріспесі болды. Pew Research Center жүргізген сауалнамаға сәйкес, көптеген американдықтар жаһандану мен оның ұзақ мерзімді әсерінен ұмытылған немесе қалпынан шығып қалған сезімде. Сауалнама нәтижелеріне қарағанда, мұндай сезімдерге өмір сүру құнының өсуі, мәдени өзгерістер, өнеркәсіптің құлдырауы және көпұлтты корпорациялардың күшейе берген ықпалы себеп болған.
Ұлтаралық корпорациялардың күші
Дамушы елдерде жаһандануды іске асыру процесінде жеңімпаздар мен жеңілгендердің таңдалуы көбінесе алдын ала шешіледі. Көпұлттық корпорациялар жаһанданудан көбінесе пайда көреді, ал кедей жергілікті халықтар кері әсерге ұшырап, жиі құрлыққа айналады. Трансұлттық компаниялардың күші үлкен мемлекеттерде тұратын жергілікті тайпалар мен басқа да шағын топтарға жаһандануға бет бұрған елдерде үлкен қауіп төндіреді. Трансұлттық компаниялар өздерінің бизнесі үшін осы тайпаларға тиесілі жерді және ресурстарды пайдаланады. Мұның мысалы ретінде, жергілікті тайпалардың иелігіндегі жерлерді үлкен пальма майы компанияларына мемлекет беруіне болады. Бұл кең ауқымды орманды жоюға және адам құқықтарының жасырын дағдарысына әкеп соқты. Жаһандану экономикалық теңсіздік пен жұмыссыздықтың өсуімен бірге жүргендіктен, отарлаудың немесе империализмнің жаңа түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Жаһандану елдердің жергілікті халқына қауіп төндіріп, биліктегілерге пайда әкелуі үшін сынға ұшырады. Сонымен қатар, жаһандану демократиялық емес, себебі ол жоғарыдан төменге қарайғы әдістермен күшіне енгізіледі. Еркін нарық пен тұрмыс деңгейін жақсарту туралы уәделермен жергілікті билік өздерінің саяси және әлеуметтік құқықтарының бір бөлігін халықаралық ұйымдарға береді.
Таиландтың Пак Мун өзенінің тестілеуі
1970 және 1980 жылдардың соңында Таиланд экономикасын экспортқа бағытталған экономикаға айналдыру мақсатында су электр станциялары жобалары жүргізілді. Бұл жобалар Дүниежүзілік банк несиелерімен қаржыландырылып, жаһандану процесінің бір бөлігі болды. Жобаның тікелей әсеріне ұшырайтын жергілікті ауыл тұрғындарына ешқандай хабарлама берілмеді, ал Дүниежүзілік банк олардың алаңдаушылықтарын елемеді. Су электр станцияларының салынуы нәтижесінде өзенге тәуелді болған ауылдар өмір сүру көзінен және экономикалық табыстарынан (мысалы, балық аулаудан) айырылды. Жобалар өзенді ластады, оның салдарынан ауыл тұрғындары су ішуге, жуынуға және кір жууға жарамсыз болды, бұл денсаулыққа зиян келтіретін (мысалы, бөртпе) жағдайларға әкелді. Бұдан өзге, жобалар 40 жеуге жарамды өсімдік түрінің, 45 саңырауқұлақ түрінің және 10 бамбук түрінің жойылуына себеп болды, ал олардың барлығы жергілікті нарықтардың кірісіне байланысты болды, соның ішінде кейбіреулері медициналық мақсатта қолданылды. Балық популяциясының төмендеуі балықшылардың дәстүрлі өмір салтын жойды, себебі 169 түрлі балық түрі зардап шекті, ал 56 түрі жойылып кетті. Таиландтағы жаһандануға бағытталған күш-жігер жергілікті халықтың әлеуметтік және экономикалық әл-ауқатына әсер ететін экологиялық салдарларға алып келді. Жаһанданудың зиянды әсерлері ауыл шаруашылығындағы генетикалық әртүрліліктің төмендеуінен, өсімдіктер мен малдың тұқымдарының жоғалуынан, биологиялық түрлердің жоғалуынан, табиғи географиялық ареалынан тыс жерде өмір сүретін «жат» түрлердің көбеюінен, Жердің табиғи элементтерінің (ауа, су, топырақ) ластануынан, климаттың қарқынды өзгеруінен, ресурстардың таусылуынан және әлеуметтік немесе рухани құндылықтардың бұзылуынан көрінеді. Ауыл шаруашылығына тигізген әсерлер барлық азық-түлік өсімдіктері үшін, көкөністерден, дәнді дақылдардан және ағаштардың жапырақтарынан бастап құжатталған. 1970 жылдан бері мыңнан астам тәуелсіз тұқымдық компаниялар фармацевтикалық, мұнай-химиялық және басқа да трансұлттық корпорациялармен сатып алынды. FAO-ның фермалық жануарлар генетикалық ресурстарында тіркелген 7600 тұқымның 190-ы соңғы 15 жылда жойылып кетті, ал тағы 1500 түрі жойылу қаупінде тұр. Халықаралық сауда пойыздар, жүк көліктері, ұшақтар, қайықтар және кемелер сияқты әртүрлі көлік түрлеріне сүйенуге негізделген, олардың әрқайсысы көп мөлшерде эмиссия шығарады. Көлік секторының дамуы парниктік газдардың көбеюіне үлкен үлес қосты; АҚШ-тағы көлік секторы ғана жылына 1,9 миллиард тонна эмиссия шығарады. Тауар неғұрлым алыс саяхат етсе, соғұрлым көп отын жағылады, эмиссиялар шығарылады. Бұл эмиссиялар климаттың өзгеруіне, мұхиттардың қышқылдануына және биологиялық әртүрліліктің төмендеуіне ықпал етеді. Сонымен қатар, саудаға шығарылатын тауарлар электр энергиясы мен аралық тауарларды пайдалану арқылы жасалады, олар көбінесе халықаралық сауданың өнімдері болып табылады. 2018 жылы Аймақтық жан-жақты экономикалық серіктестік (Қытай, Оңтүстік Корея, Австралия, Жаңа Зеландия және АСЕАН-ның он елі) елдері әлемдік эмиссиялардың 39,1%-ын құрады. Жаһандану арқылы аралық тауарлар үшін халықаралық сауданы жеңілдетуге арналған сауда серіктестіктері құрылды. Бұл жеңілдік экспорттық бағаны төмендету үшін халықаралық саудаға көбірек тауар әкелуге мүмкіндік береді, бұл шетелдік елдерді тауарларды тасымалдауға және осылайша эмиссияларды арттыруға ынталандырады.
Инвазивті түрлер
Жаһандану сауда көлігінің артуы арқылы инвазивті түрлердің таралуын күшейтеді. Бүгінде сауданың дамуы әлем бойынша сауда жолдары мен нарықтарын ашты. Көліктің әдістерінің артуы тірі организмдерге тасымалдау контейнерлеріне жабысып, табиғи ортадағы тежеулер мен тепе-теңдік болмаған жаңа орынға көшуге мүмкіндік береді, онда олар инвазивті түрде өсе алады. Әуе және теңіз көлігінің көлемінің артуы теңіздік инвазиялардың басты себебі болып табылады. Инвазивті түрлер экожүйені өзгерту арқылы, жергілікті биологиялық түрлердің жоғалуына және жергілікті өсімдіктердің өсуіне кедергі келтіру арқылы экономикалық зиян келтіреді. Ғалымдар инвазивті түрлердің қоршаған ортаға ұзақ мерзімді әсер ететінін айтады. 2006 жылғы зерттеуде сарымсақ қышасының микоризалық саңырауқұлақтың барлық колонизациясын дерлік жойғаны анықталды, бұл жергілікті жапырақ жабатын түрлердің жаңару қабілетіне елеулі зиян келтірді. Инвазивті түрдің саңырауқұлаққа қарсы әсері микоризалық саңырауқұлаққа тәуелді өсімдіктердің тұқымдық өсуін азайтты, ал сарымсақ қышасының әсері оны алып тастағаннан кейін 2 жыл өткен соң да тіркелді. Шындығында, АҚШ-тағы барлық электр энергиясының 23% көмірден өндіріледі, бұл осы ресурстың маңыздылығын көрсетеді. Қытай 2001 жылдың желтоқсан айында Дүниежүзілік сауда ұйымына қосылды, орташа есеппен жыл сайын 2,5 миллиард тонна көмір жеткізілді, ал 2011 жылға қарай олардың көмірді пайдалануы дерлік екі есеге артып, 4 миллиард тоннаға жетті. Дегенмен, көмір – шексіз энергия көзі емес. АҚШ Энергетикалық ақпарат басқармасының (EIA) 2020 жылғы бағалауынша, қолжетімді көмір қоры 470 жылға жетеді, ал кендерден өндірілетін көмір 25 жылға дейін сақталады. Жаһанданудың нәтижесінде ресурстар жылдам қарқынмен пайдаланылуда, бұл әрі қарай ресурстардың таусылуына әкелуі мүмкін.
Алдау
Лондон экономика мектебінің профессоры Конор Гирти, жаһандану нәтижесінде туған адамдардың еркін қозғалысы қоғамдағы көзқарасқа байланысты жатқылықты күшейтті деп санайды.
Білім
Глобализация бәсекеге қабілетті және нарыққа жарамды жеке тұлғаларды дайындауға ынталандырады. Көптеген елдерде білім беру саясаты мен басқаруы дәстүрлі «жұмсақ» дағдылардың орнына тиімділік пен нарықтық сұранысқа басымдық беретіндей өзгерді. Білім беру нарықтық қағидалар бойынша қайта құрылуда, сондықтан жоғары білім саласында білімді өндіру және тарату тауарға айналуда. Білімді басқару еңбекке қарағанда әлемдік аренада маңыздырақ бола бастағандықтан, неолибералдық экономикалық идеологиялардың таралуы күшейді. Бұл өзгерістің тікелей салдары – жоғары білім беру мекемелерінің жаппай жекешелендірілуі. Жекешелендіру мен корпоративтендірудің нәтижесінде мемлекеттік университеттер пайда табуды мақсат тұтатын коммерциялық ұйымдар сияқты жұмыс істей бастады. Осылайша, университеттер нарыққа тәуелділікті күшейтетін қаржыландырудың баламалы көздерін іздеуге мәжбүр. Бикультуралық жекелік – бұл жаһандық мәдениетке бейімделумен қатар, жергілікті дәстүрлерді сақтау. Нәтижесінде екі түрлі жекелік қалыптасады: жаһандық және жергілікті. Адамның жаһандық жекелігі оған өзінің жергілікті ортасынан тыс адамдармен қарым-қатынас жасай отырып, жаһандық деңгейде қатысуға және сәттілікке жетуге мүмкіндік береді. Ал жергілікті жекелік отбасы мен жақын достар үшін маңыздылығын сақтайды. Көп жағдайда өз елінде жаһандануды бастан кешіріп жатқан адамдарда жаһандық және жергілікті жекеліктері бірігіп, гибридтік жекелік пайда болады. Бұл иммигранттарда да байқалады. Глобализация туралы түрлі пікірлер болғанымен, көпшілік жаһандануды американдық мәдениет пен идеалдарды басқа елдерге енгізу деп санайды. Глобализация тілдерді тең емес қарым-қатынасқа түсіреді, онда көптеген тілшілерге ие дамушы елдердің тілдері аз тілшілерге ие дамушы немесе дамымаған аймақтардың тілдеріне басымдық береді. Азшылық тілдерінде сөйлейтін адамдар экономикалық және әлеуметтік қысымға ұшырап, ағылшын сияқты жаһандық тілдерге көшуге мәжбүр болады, бұл көптеген мәдениеттер мен тілдердің құлдырауына және жоғалуына әкеледі. Қазіргі уақытта тілдердің саны бұрынғыдан да көптеп азайып немесе жойылып бара жатқанына қарамастан, сөйленетін тілдердің санын азайту адамзат үшін пайдалы болуы мүмкін немесе тілдердің өлімі табиғи процесс ретінде орын алуы керек деген пікір бар. Алайда, Дэвид Кристал және Мартин Дж. Балл сияқты көптеген тіл білімі мамандары бұл пікірмен келіспейді. Макс Вебердің пікірінше, тіл сөйлеушінің материалдық шындыққа байланысын және оны қабылдауын анықтайды. Тіл – бұл «нақтылықты игерудің» құралы, қоршаған ортамен және әлеммен жақындық пен таныстық сезімін сыйлайды және жергілікті қоғамға қатысуға мүмкіндік береді. Сондықтан Вебер тіл жоғалту бүкіл мәдениеттің орын ауыстыруына әкеп соғады, зардап шеккен халықтарды олардың қоғамдық өмірінен және тұрмыс салтынан айырады деп санайды. Саликоко Муфвене тіл жоғалуының табиғи емес, жасанды екенін айтады, ал қазіргі тіл жоғалуының ауырлығы табиғи тіл өзгерісінің шектерінен асып түседі. Сонымен қатар, тілдің табиғи өзгерісі тілдердің санын азайтуға емес, көбейтуге бағытталған. Әрбір тіл әлемді сипаттаудың ерекше тәсілін ұсынады және сақталған идиомалар мен сөйлеу әдеттері арқылы «өзінің сөйлеушілерінің ертедегі ой-өрісі мен олардың мәдени байланыстары» туралы ақпаратты сақтайды. Майкл Э. Краусс тілдің өлімін түрдің жойылуымен теңестіреді: «Әрине, кез келген жануар түрінің жойылуы біздің әлемімізді кемітетіні сияқты, кез келген тілдің жойылуы да солай. Біз, тіл білімі мамандары, білеміз және жалпы жұртшылық та сезіне алады, кез келген тіл – бұл ерекше адамзаттың ұжымдық генийінің ең жоғарғы жетістігі, ол құдайлық және шексіз құпия, тірі организм сияқты. Біз Еяк және Убих тілдерінің жоғалуын панда мен Калифорния кондорының жоғалуынан кем бағаламауымыз керек пе?». Оңтүстік Эфиопиядағы Зайсе тілін зерттеу тілді сақтау мен биологиялық әртүрліліктің арасындағы байланысты анықтады – тіл жоғалту биологиялық әртүрлілікті сақтауға кері әсер етеді. Абайнех Унашо «тілдік және биологиялық әртүрлілікті оқшаулап қарауға болмайды және тұрақты бикультуралық әртүрлілікті қамтамасыз ету үшін оларды бір мезгілде сақтау керек» деп мәлімдейді. Жерді басқару және жергілікті халықтардың дәстүрлі білімдері қазіргі уақытта ландшафтпен қарым-қатынас жасаудың маңызды негізі болып табылады және өсімдіктердің таралуының экологиялық негізін дұрыс түсіндіру үшін өте маңызды. Тіл тәжірибесін жоғалтқан мәдениеттер мен қауымдастықтар, әсіресе жергілікті халықтар, денсаулыққа кері әсер ететін жағдайларға тап болады, мысалы, есірткіге тәуелділік, психикалық жарақаттар және депрессия. Канададағы абориген жастардың өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіштері туралы зерттеу көрсеткендей, дәстүрлі тілде сөйлейтін мүшелері көп болатын жергілікті қауымдастықтарда өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіштері төмен. Керісінше, мүшелерінің жартысынан азы ата-баба тілінде қарым-қатынас жасайтын топтарда өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіштері алты есе жоғары болды. Сондай-ақ, тілді жаңарту экономикалық өсімді ынталандырады, тұтынушылық өсімді және жұмыспен қамтуды арттырады. Австралия мен Канададағы ата-баба тілі жаңартылған жергілікті қауымдастықтар өмір сапасы жақсы екенін хабарлайды. Глобализация елдерді монолингвалды тәжірибелерді қабылдауға және аз немесе шеттетілген тілдердің сөйлеушілерін басым тілде сөйлеуге мәжбүрлейді. Глобализация үстемдік құратын мәдени топтардың әлеуметтік, экономикалық және саяси ұйымдастыру тәсілдерін нашар мәдениеттерге таңуын қамтитындықтан, Саликоко Муфвене оны колонизацияның өнімі деп санайды.
Surely, just as the extinction of any animal species diminishes our world, so does the extinction of any language. Surely we linguists know, and the general public can sense, that any language is a supreme achievement of a uniquely human collective genius, as divine and endless a mystery as a living organism. Should we mourn the loss of Eyak or Ubykh any less than the loss of the panda or California condor? A study of Zayse language in Southern Ethiopia has also established a link between language preservation and biodiversity language loss has been found to negatively impact the biodiversity conservation. Abayneh Unasho argues that "linguistic diversity and biodiversity cannot be seen in isolation, and should be conserved simultaneously in order to guarantee sustainable bicultural diversity." The land management and the traditional knowledge of the Indigenous peoples is now an important basis for current re engagement with the landscape and is critical for the correct interpretation of the ecological basis for vegetation distribution. Cultures and communities, especially indigenous ones, that have lost their language experience heightened negative mental health effects, such as substance abuse, trauma, and depression. A study conducted on Aboriginal youth suicide rates in Canada found that Indigenous communities in which a majority of members speak the traditional language exhibit low suicide rates. Contrary, suicide rates were six times higher in groups where less than half of its members communicate in their ancestral language. Language revitalisation has also been found to spur economic growth, increasing both consumer growth and employment; additionally, Indigenous communities in Australia and Canada whose ancestral language has been revitalised report better quality of life. Globalization drives nations to adopt monoligual practices and pressure speakers of minority or marginalized languages to speak the majority language instead. Because globalization entails dominant cultural groups imposing their ways of social, economic and political organization on weaker cultures, Salikoko Mufwene considers it a product of colonization.