Кіріспе

Грекиядағы ислам жалпы Грекиядағы исламды екі бөлек қауым білдіреді; Осман империясы заманында Грекияда өмір сүрген мұсылмандар (негізінен Шығыс Македония мен Фракияда) және 20-шы ғасырдың соңғы ширегінде, негізінен Афина мен Салоникада, келе бастаған мұсылман иммигранттары. Грекиядағы мұсылмандар негізінен Таяу Шығыстан (Ливан, Сирия, Ирак, Иран), Балқанның басқа аймақтарынан (Монтегрова, Түркия, Албания, Босния және Герцеговина) және Солтүстік Африкадан (Марокко, Алжир, Тунис, Мысыр) келген иммигранттар.

Грекиядағы мұсылмандар

Грекиядағы мұсылман халқы біртекті емес, өйткені ол әртүрлі этникалық, тілдік және әлеуметтік ортадан тұрады, олар жиі бір-бірімен тығыз байланысты. Мұсылман діні - қазіргі Грекия аумағында тұратын бірнеше этникалық топтардың, атап айтқанда, Помактардың, этникалық түрктердің, кейбір ромалық топтардың және грек мұсылмандарының, әсіресе Крит, Эпир және батыс грек Македониясының 17 және 18 ғасырларда негізінен түрік дініне айналған. 1923 жылы Грекия мен жаңа Түрік Республикасы арасындағы халық алмасу туралы келісім нәтижесінде елдің мұсылман халқы едәуір азайды, бұл да Кіші Азиядан шамамен 1,5 миллион гректі қуып шығарды. Солтүстік Грекияның көптеген мұсылмандары шын мәнінде Эпир мен Грекия Македониясының этникалық грек мұсылмандары болған, ал Помак мұсылмандары мен Батыс Тракияның этникалық түрік тегі (Батыс Тракия түркілері) халық алмасу шарттарына жатпаған. Грекияның бірнеше үкіметтері мен лауазымды адамдары Батыс Фракияның түрікше сөйлейтін мұсылмандарын бөлек түрік азшылығы ретінде емес, грек мұсылман азшылығының бөлігі ретінде қарастырады. Бұл саясат аймақтағы мұсылмандар Осман дәуірі этносы гректерінен 1923 жылға дейінгі Грекия Македониясының Валлахадтары сияқты исламға келгендердің ұрпақтары деген әсер қалдыруға бағытталған және осылайша болашақта Батыс Фракия мұсылман тұрғындарының этникалық тегіне байланысты Түркияға берілуі мүмкін жағдайдан аулақ болуға бағытталған. Мұсылман азшылығы (Μουσουλμανική μειονότητα Musulmanikí mionótita) термині Грекияның Шығыс Македония және Тракия әкімшілік аймағының бөлігі болып табылатын Батыс Тракиядағы исламдық діни, тілдік және этникалық азшылықты білдіреді. 1923 жылы Лозанна келісімінің шарттары бойынша Эпир, Грекия Македониясы және басқа да, негізінен Солтүстік Грекиядағы грек мұсылмандары Түркияға көшіп кетуі керек болды; ал Түркияда тұратын мәсіхшілер "Халық алмасу" кезінде Грекияға көшіп кетуі керек болды. Батыстық Фракия мұсылмандары мен Стамбулдың христиандары және Гөкчеада мен Бозкеада (Имврос және Тенедос) аралдары алмастырылмаған жалғыз халық болды. Бұл қауым туралы көбірек мәлімет алу үшін, қараңыз Грекияның мұсылман азшылығы. Сонымен қатар, кейбір Додеканез аралдарында кішкентай мұсылман қауымы бар (Додеканез түркілері), олар 1911 және 1947 жылдар аралығында Италия Корольдігінің итальяндық Додеканезінің бөлігі ретінде 1923 жылы Түркия мен Грекия арасындағы халық алмасуға ұшыраған жоқ. Олардың саны шамамен 3000-ға жуық, олардың кейбіреулері түрік болып табылады және түрікше сөйлейді, ал басқалары грек тілінде сөйлейтін крит мұсылмандарының ұрпақтары. Қоғам Родос қаласында және Кос аралында (әсіресе Платанос ауылында) ең күшті. Помактар негізінен Батыс Фракияның Родоп тауларында орналасқан шағын ауылдарда тұрады. Грек рома қауымы негізінен грек православтық, ал Тракиядағы ромалар негізінен мұсылман. Тракцияда орналасқан мосолман азшылығының саны 98 000-140 000 (0,9% -дан 1,2% -ға дейін) аралығында, ал заңсыз көшіп келген мұсылман қауымының саны 200 000-500 000 аралығында, негізінен Асеа аймағында. Грекия үкіметі 2016 жылы құрылыс жұмыстарына көгалданған, бірақ 2017 жылы екі міндеттеме де өлі әріп болып қалды. Алайда, Костас Гавроглу - 2016 жылдан 2019 жылдың шілдесіне дейін Грекияның білім және дін министрі - елдің алғашқы мемлекеттік мешітінің 2019 жылдың қыркүйегінде жұмыс істей бастауы мүмкін екенін айтты. Дегенмен, кейбір азаматтар мешіттерді Еуропаға ислам дінін таратудың құралы деп санайды. Афинадағы мешіттің құрылысы мен жұмыс істеуі заңды ережелерге сәйкес болғанмен, гректердің идеологиялық кеңінен таралуы дауды жалғастыра береді. Егер мешіт салынса, онда екі ғасыр күткен уақыт аяқталады. Салоника мұсылман қауымы қауымда орындалуы керек дұғалар үшін пәтерлерде, жертөлелерде және гараждарда ғибадат етеді. Сонымен қатар мұсылман зираттары өте аз, сондықтан олардың кейбіреулері өлгендерін жерлеу үшін жүздеген шақырым жол жүруге мәжбүр. Бірақ күдіктілер анықталмаған. Кейбір оңшылдар, соның ішінде "Алтын таң" партиясы да мұсылмандарға қарсы сөйлеуде. 2019 жылы Pew Research Center жариялаған сауалнамада гректердің 37% мұсылмандарға оң көзқараспен қарағанын, ал 57% жағымсыз көзқараспен қарағанын анықтады.

Мәсіхшілікті қабылдауы

Ислам дінінен христиан дініне көптеп ауысқан екі топ бар. Бірінші топ - Додеканездегі түрік. Бұрынғы Осман империясының қалдығы ретінде және мәдени жағынан жат елге (Түркияға) ұқсас көрінетін көптеген түрік грек мемлекетінің кемсітуіне ұшырамау үшін ислам дініне қызығушылық танытпайды. Екінші жағдай - албан иммигранттары грек мәдениетіне тез араласуды қалайды. Олар Грекиядағы ең ірі көшіп-қонушы топты құрайды, ал көпшілігі албан ретінде танылғысы келмейді. Көптеген албандықтар өздерінің албан есімдерін грекке, ал діндерін исламнан православиеге ауыстырады:

Ислам заңын Грекияда қолдану

Грекияда ислам заңы екі түрлі жағдайда қолданылуы мүмкін. Екінің бірі, басқа көптеген елдерде сияқты, халықаралық жеке құқық жағдайында, егер діни болуы мүмкін отбасылық қатынастарды басқаратын шетелдік заңды пайдалану қақтығыстық ережелерге байланысты қолданылса. Екінші жағдай тек Грекияға қатысты, өйткені Еуропалық Одақта исламдық діни соттары бар жалғыз ел. 1881 жылдан бастап Грекия мен Түркия арасында Түркиядағы грек азшылығы мен Грекиядағы түрік азшылығымен айналысатын көптеген халықаралық конвенциялар болды. Нәтижесінде, Грекиядағы барлық мұсылмандардың діни басшысы ретінде муфтийге мұсылман азшылығының жеке мәртебесіне қатысты шешімдер қабылдауға заң бойынша билік берілді. Бұл жағдай Грекияның солтүстік-шығысындағы Батыс Фракияда 2018 жылға дейін болған, содан кейін заңдар негізінен шектелген. Шариғат заңдары Грекияның мұсылман азаматтары арасында міндетті болып келді, бұл жағдай Осман дәуірінен бастау алады және 1923 жылғы Лозанна шартына сәйкес нығайтылады. Шариғат заңын міндетті түрде қолдану халықаралық назарға Жатыз Молла Сали есімді Комотиниден келген әйел Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа шағым жасаған кезде түсті. Ол Грекияға қарсы шыққан, себебі ол қайтыс болған күйеуінің әпкелерімен мұрагерлік құқықтарына қатысты дауға ұшыраған. Грекияның зайырлы сот жүйесі оның апелляциясын қабылдағаннан кейін, оның жеңісін Жоғарғы Сот жоққа шығарды, мұсылман қауымында мұрагерлікке қатысты мәселелерді шешу үшін муфтийден басқа ешкімнің құзыреті жоқ. 2018 жылы Грекияда шариғат заңының қолданылуы барлық тараптар оның заңгерлік тәжірибесін қабылдайтын жағдайларда шектелді, сондықтан оны адамдарға өз еркіне қарсы мәжбүрлеуге болмайды.