Қытай мұсылман халқы: Хуэй этностық тобы

Кіріспе

Қытайдың этно-діндік тобы

Хуй халқы (, Xiao'erjing: خُوِزُو, , Xuejzw) – Шығыс Азия этно-діндік тобы, негізінен ислам дінін ұстанатын қытай тілді адамдардан құралған. Олар Қытайдың ішінде, әсіресе солтүстік-батыс провинцияларында және Чжуньюань аймағында таралған. 2010 жылғы халық санауы бойынша Қытайда шамамен 10,5 миллион хуй халқы тұрады. Қытайдан тыс жерлерде Қазақстан мен Қырғызстандағы 170 мың дунган, Мьянмадағы пантайлар, Тайландтағы хуй чинь хаулар да хуй этносының бір бөлігі саналады. Хуй халқы ислам мәдениетімен тығыз байланыста. Мысалы, олар исламның тамақ шарттарын сақтайды және Қытайда ең көп жетілетін шошқа етін жемейді, сондықтан олар қытай тағамының өзгеше түрін жасаған. Оларда дәстүрлі киім салты бар, кейбір ерлер ақ сәукеле (тақия) киеді, ал кейбір әйелдер көптеген ислам елдеріндегідей бас киім киеді. Хуй халқы Қытайда танылған 56 этностың бірі. Үкімет хуй халқын Қытайдың басқа этностарына жатпайтын барлық тарихи мұсылман қауымдастықтарын қамтиды деп белгілейді; сондықтан олар ұйғырлар сияқты басқа мұсылман топтарынан ерекшеленеді. Хуй халқы негізінен қытай тілінде сөйлейді, сонымен қатар араб және парсы тілдерінде де кейбір сөздерді қолданады. Хуй этносы қытай этностық азшылықтарының арасында ерекшелігі – олар синиттік емес тілмен байланысты емес.

Шығу тегі

Хуэй мұсылмандары Үнді-Иран парсыларынан, моңғолдардан және басқа да Орталық Азиядан келген көшпендерден тараған. Олардың ата-бабалары негізінен Орталық және Шығыс Азиядан шыққан, сондай-ақ, исламды осы аймаққа таратуға атсалысқан, араптар мен парсылар сияқты Таяу Шығыс тайпаларының да әсері болған. Тан, Сун және Моңғол династиялары сияқты бірнеше ортағасырлық қытай мемлекеттері, мұсылмандық Парсы мен Орталық Азиядан көптеген шетелдік көшпендерді қабылдады, оларға мұсылман саудагерлерге және Орталық Азиялық шенеуніктерге қызмет етуге мүмкіндік берді. Көп ұзағаннан кейін, көшпендер біртіндеп қытай тілінде сөйлеп, елге сіңіп, Хуэй этносын құрды. Қытайға келгеннен кейін Хуэйлер көптеген провинцияларда қоныстанды, сондықтан олардың мәдениеті мен тілі аймаққа қарай өте әртүрлі болды. Оңтүстік Қытайда болған кезде иезуит миссионерлері Хуэйлер мен ханьқытайлардың арасында діннен басқа ешқандай айырмашылықты байқамады. Алайда, 18-ғасырдан кейін Ганьсу және Шаньси провинцияларына келген батыс миссионерлері Хуэйлерді солтүстік-батыс аймақтарында түрік, хань және араб халықтарының арасындағы жеке этностық топ деп санады.

Генетика

2004 жылғы зерттеулер бойынша, хуй халқының аналық генетикасының 6,7 пайызы Батыс Еуразиядан, ал 93,3% Шығыс Еуразиядан тегін алады, бұл халықтың тарихи түрде жиі аралас некелесуін көрсетеді, әсіресе хань әйелдерімен. Нинся және Гуйчжоу хуйлерінен жасалған зерттеулер Батыс Еуразиялық халықтардың генетикалық үлесінің минималды екенін көрсетті. Гуйчжоу хуйінің Y хромосомасын талдау нәтижесінде аталық тарапынан Солтүстік немесе Орталық Азиядан келген тектің басымдығы анықталды, бұл халықтың ерлер басымдығымен жүрген көші-қон арқылы қалыптасқанын көрсетеді, мүмкін солтүстік бағытпен, содан кейін хань қытайларының кең ауқымды ассимиляциясы болған. Шығыс Азияның Y хромосомалық гаплогруппасы O M122 хуй халқына жақын басқа мұсылман топтарында, мысалы, донсян, боань және саларларда шамамен 24-30% мөлшерде кездеседі. Y хромосомалық гаплогруппа R1a (Орталық Азия, Оңтүстік Азия және еуропалықтар арасында таралған) олардың 17-28 пайызында табылды. Батыс мтДНК-ның үлесі 6,6-8% құрайды. Басқа гаплогруппаларға D M174, N1a1 Tat және Q жатады, олар көбінесе Шығыс Азия және Сібірде кездеседі. Тибет-бұрма, хань қытайлары, Нинся және Ляонин хуйларының көпшілігінің аталық Y хромосомалары Шығыс Азиядан шыққан, және олар Таяу Шығыс және еуропалықтармен байланысты емес. Қытай мұсылмандары алыс Таяу Шығыс және еуропалықтармен салыстырғанда, Шығыс азиялықтар, хань қытайлары және Линсяның хуй және донсяндарымен көбірек гендерді бөліседі. Бұл Шығыс Азияның жергілікті халқының мәдени тұрғыдан ассимиляцияланғанын және хуй халқының мәдени таралу арқылы қалыптасқанын көрсетеді. 2021 жылғы шолу зерттеуі Солтүстік-Батыс Қытайдың азшылық топтарында Батыс Еуразиямен байланысты генетикалық қоспаның орташа көрсеткіші шамамен 9,1% екенін, ал қалған 90,9% Шығыс Еуразиялық текті құрайтынын көрсетті. Зерттеу сонымен қатар Солтүстік-Батыс Қытайдағы этникалық азшылықтардың (ұйғырлар, хуй, донсян, бонан, югурлар және саларлар) арасындағы генетикалық жақындықты және олардың басқа Шығыс Азия халықтарымен, әсіресе Сіньцзянмен, содан кейін моңғол және түркі тілдерінде сөйлейтіндермен тығыз байланыста екенін көрсетті, бұл «алтай тілдерінде сөйлейтіндердің» ортақ тегінің болу мүмкіндігін көрсетеді. Ата-тектік ақпараттық SNP (AISNP) талдауын қолданған геномдық зерттеу хуй халқының генетикасында Батыс Еуразияға ұқсас қоспаның 3,66% ғана екенін анықтады, ал ұйғырларда бұл көрсеткіш 36,30% құрады.

A study in 2004 calculated that 6.7 percent of Hui peoples' matrilineal genetics have a West Eurasian origin and 93.3% are East Eurasian, reflecting historical records of the population's frequent intermarriage, especially with Han women. Studies of the Ningxia and Guizhou Hui also found only minor genetic contributions from West Eurasian populations. Analysis of the Guizhou Hui's Y chromosomes showed a high degree of paternal North or Central Asian heritage, indicating the population formed through male dominated migration, potentially via a northern route, followed by massive assimilation of Han Chinese. The East Asian Y chromosome haplogroup O M122 is found in large quantities, about 24–30%, in other Muslims groups close to the Hui like the Dongxiangs, Bo'an, and Salar people. While the Y chromosome haplogroup R1a (found among Central Asians, South Asians and Europeans) are found among 17–28% of them. Western mtDNA makes up 6.6% to 8%. Other haplogroups include D M174, N1a1 Tat, and Q, commonly found among East Asians and Siberians. The majority of Tibeto Burmans, Han Chinese, and Ningxia and Liaoning Hui share paternal Y chromosomes of East Asian origin which are unrelated to Middle Easterners and Europeans. In contrast to distant Middle Easterners and Europeans with whom the Muslims of China are not significantly related, East Asians, Han Chinese, and most of the Hui and Dongxiang of Linxia share more genes with each other. This indicates that native East Asian populations were culturally assimilated, and that the Hui population was formed through a process of cultural diffusion. An overview study in 2021 estimated that West Eurasian related admixture among the average Northwestern Chinese minority groups was at ~9.1%, with the remainder being dominant East Eurasian ancestry at ~90.9%. The study also showed that there is a close genetic affinity among these ethnic minorities in Northwest China (including Uyghurs, Huis, Dongxiangs, Bonans, Yugurs and Salars) and that these cluster closely with other East Asian people, especially in Xinjiang, followed by Mongolic, and Tungusic speakers, indicating the probability of a shared recent common ancestor of "Altaic speakers". A genome study, using the ancestry informative SNP (AISNP) analysis, found only 3.66% West Eurasian like admixture among Hui people, while the Uyghurs harbored the relative highest amount of West Eurasian like admixture at 36.30%.

Ресми

1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін, Қытай үкіметі «Хуэй» терминін Қытайдың он тарихи исламдық азшылықтарының біріне қолданды. Бүгінде Қытай үкіметі Хуэй этносын дінге қарамастан анықтайды және ислам дінін ұстанбайтын, Хуэй тегінен тараған адамдарды да қамтиды. Қытайдың халық санағы Хуэйлердің қатарында (ресми түрде жеке этникалық топтар ретінде танылмайтын) бірнеше шағын, қытай тілінде сөйлейтін емес қауымдастықтардың мұсылман мүшелерін есептейді. Олардың ішінде Хайнань провинциясының оңтүстігіндегі бірнеше мың Уцульдер бар, олар австронезиялық тілде (Цат) сөйлейді, бұл тіл Вьетнамның Чампа мұсылман азшылығының тілімен байланысты. Антрополог Дрю Гладнидің сөзіне сәйкес, олар Хайнаньға көшіп келген Чампа халқының ұрпақтары. Юньнань провинциясының Бай халқының арасындағы шағын мұсылман азшылығы да Хуэйлерге жатқызылады, бірақ олар Бай тілінде сөйлейді. Сонымен қатар, кейбір Тибет мұсылмандарының топтары да Хуэйлер ретінде жіктеледі.

Басқа номенклатура

Ислам діні бастапқыда Даши Цзяо деп аталды, бұл Таң әулеті тұсында, мұсылмандар Қытайда алғаш рет пайда болған кезде қолданылған атау. "Даши Фа" сөзбе-сөз "араб заңдары" дегенді білдіреді. Сол кезде Қытайдағы барлық мұсылмандардың көбі – шетелдік арабтар мен парсылар болғандықтан, қытайлар оларды сирек атады. Бұл, зороастризм, маздаизм және Қытайда тараған несториандық христиандық сияқты басқа діндерден өзгеше еді. Парсылар, яһудилер және христиандар сияқты шетелдіктердің көптеп келуіне байланысты, олардың көпшілігі батыс аймақтардан келген мұсылмандар болғандықтан, Сему халқы деп аталды. Бірақ, батыстан (ұйғыр жерлерінен) келгендері үшін қытайлар оларды ұйғырлар деп жаңылыстырып қабылдады. Оларға "Хуэйхуэй" деген ат берілді, ол ақырында мұсылмандарды атау үшін қолданылатын атауға айналды. Лиао тарихында Хуэйхуэй сөзінің ертерек қолданылуы да кездеседі, онда 12-ғасырдағы Қара Хитан хандығының негізін қалаушы Елю Дашидің Хуэйхуэй Дашибу (回回大食部) халқын Самарқанд маңында жеңгені айтылады. Бұл, 1141 жылы оның Хоразм билеушісі Ахмет Санжарды жеңгенімен байланысты. Хоразм монғолдардың құпия тарихында Хуйхуигуо деп те аталады. Хуэйхуэй немесе Хуэй Империялық Қытайдағы барлық мұсылмандарды атау үшін жалпы қолданыла бергенімен, кейде нақты топтарды атау үшін арнайы терминдер қолданылды, мысалы, ұйғырлар үшін Чанту Хуэй ("түрбанды Хуэй"), Донгсян және Салар халықтары үшін Донгсян Хуэй және Сала Хуэй, ал кейде қытай мәдениетіне жақын болған (қытай тілінде сөйлейтін) мұсылмандарды атау үшін Хан Хуэй (漢回) қолданылды. Кейбір ғалымдар, кейбір Хуэйлер өздерін 回漢子 (Хуй Ханзи) "мұсылман хан" деп атағандарын айтады, бірақ коммунистік режим оларды басқа қытайлардан бөліп, "Хуйзу" деп аталатын жеке этникалық топқа жатқызды. 1930 жылдары Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) Хуэй терминін тек қана қытай тілінде сөйлейтін мұсылмандарды білдіретін термин ретінде анықтады. 1941 жылы бұл мәселені этникалық саясат зерттеушілерінен құралған ҚКП комитеті "Хуйхуэй этникалық тобының мәселесі" (回回民族问题, Huíhui mínzú wèntí) атты трактатында түсіндірді. Бұл трактат Хуэй ұлтын исламмен байланысты, бірақ оны анықтамайтын этникалық топ ретінде сипаттады және негізінен моңғолдар құрған Юань әулеті (1271–1368) кезінде Қытайға көшіп келген мұсылмандардан тараған, бұл Синьцзяндағы ұйғыр және басқа түркі тілдес этникалық топтардан ерекшеленеді. Ұлттық үкімет болса, Қытай Республикасын құраған маньчжурлар, моңғолдар, тибеттіктер және ханьқытайлармен бірге барлық мұсылмандарды "бес халықтың" бірі ретінде таныды. Қытайда исламды "回教" (пиньин: Huíjiào, сөзбе-сөз "Хуэй халқының діні") деп атайды. Алайда, ҚХР құрылғаннан бері, Бай Шоуи сияқты марксистік Хуэй ғалымдарының тұжырымдарының арқасында, ҚХР-дағы "Ислам" үшін стандартты термин "伊斯蘭教" (пиньин: Yīsīlán jiào, сөзбе-сөз "Ислам діні") транслитерациясы болды. Хуйцзяо термині Сингапур, Тайвань және басқа да шетелдегі қытай қауымдастықтарында қолданылуда. Qīngzhēn: (清真, сөзбе-сөз "таза және шынайы") Юань немесе Мин әулеттерінен бастап мұсылман мәдениеті үшін танымал термин болып табылады. Глэдни оны арабша "тахара" деп аударуды ұсынды, яғни "ғибадат немесе моральдық тазалық". Мешіттерді әдетте "нағыз және таза ғибадатхана" деп атап, qīngzhēn sì (清真寺) дейді, ал qīngzhēn халал тамақ орындары мен моншаларды атау үшін жиі қолданылады. Ал ұйғырларды "Чан Ту Хуэй" ("түрбанды мұсылман") деп, түркілік саларды "Сала Хуэй" (Салар мұсылман) деп атаса, түркі тілдес адамдар Хуэйлерді көбінесе "Дунган" деп атады. Орталық Азияға қашқан Хуэй ұрпақтары, стандартты атаулармен қатар, лао хуэйхуэй және хуэйзимен бірге Чжуньюань рэн деп те атады. Түркі мұсылмандары Жонгуань рэнін терминін этникалық қытайларды атау үшін қолданды. Орта Азиядан келген Коканд басқыншылары Қашғарға шабуыл жасаған кезде, Коканд командирі хатында Қашғар түркі мұсылманы Ысқақты мұсылманша мінез танытпағаны және Жонгуань рэн (қытай) болғысы келгені үшін сынады. Кейбір ұйғырлар Хуэй мен хань арасында ешқандай айырмашылықты көре алмайды. Ұйғыр әлеуметтік ғалымы Дилшат Хуэйлерді ханьмен бірдей халық деп есептеді, Хуэйлерді хань деп атады және олардың тарихы бірнеше ғасыр ғана екенін жоққа шығарды. Пусуман: Пусуман – Юань әулеті кезінде қытайлар қолданған атау. Бұл "Мусалман" сөзінің бұрмалануы немесе парсылардың басқа аты болуы мүмкін. Бұл мұсылман немесе парсы дегенді білдіреді. Пусуман Куо (Пусуман Гуо) – олардың шыққан жерін білдіреді. "Пусуман zi" (пусуман жазуы) Хуэйхуэйлердің (мұсылмандардың) қолданған жазуына қатысты қолданылды. Қытай мұсылмандары: Хуэй халқына, олар қытай тілінде сөйлейтін болғандықтан, "қытай мұсылман" термині кейде қолданылады, мысалы, түркі тілінде сөйлейтін саларлардан өзгеше. Цин әулеті тұсында Хуэй халқын қытай тілінде сөйлейтін емес мұсылмандардан ажырату үшін "қытай мұсылман" (Хан Хуэй) термині қолданылды. Алайда, барлық Хуэйлер мұсылман емес, және барлық қытай мұсылмандары Хуэй емес. Мысалы, Ли Юн ислам дінін ұстанатын танымал ханьқытай, ал Хуэй Лянъюй – атеист Хуэй. Сонымен қатар, Қытайдағы ұйғырлардың, қазақтардың, қирғыздардың және дунганның көпшілігі мұсылман, бірақ олар Хуэй емес. Қытайда саяхат еткен Джон Стюарт Томсон оларды "Мұхаммедандық қытайлар" деп атады. Оларды еуропалықтар ханьқытайлардан ажырату үшін "қытайлық Мусульмандар" деп те атады.

Islam was originally called Dashi Jiao during the Tang dynasty, when Muslims first appeared in China. "Dashi Fa" literally means "Arab law" in Old Chinese. Since almost all Muslims in China were exclusively foreign Arabs or Persians at the time, it was rarely mentioned by the Chinese, unlike other religions like Zoroastrism or Mazdaism, and Nestorian Christianity, which gained followings in China. As an influx of foreigners, such as Persians, Jews and Christians, the majority of whom were Muslims who came from western regions, were labelled as Semu people, but were also mistaken by Chinese for Uyghur, due to them coming from the west (Uyghur lands). The name "Hui Hui" was applied to them, and eventually became the name applied to Muslims. Another, probably unrelated, early use of the word Huihui comes from the History of Liao, which mentions Yelü Dashi, the 12th century founder of the Kara Khitan Khanate, defeating the Huihui Dashibu (回回大食部) people near Samarkand—apparently, referring to his defeat of the Khwarazm ruler Ahmed Sanjar in 1141. Khwarazm is referred to as Huihuiguo in the Secret History of the Mongols as well. While Huihui or Hui remained a generic name for all Muslims in Imperial China, specific terms were sometimes used to refer to particular groups, e. g. Chantou Hui ("turbaned Hui") for Uyghurs, Dongxiang Hui and Sala Hui for Dongxiang and Salar people, and sometimes even Han Hui (漢回) ("Chinese Hui") for the (presumably Chinese speaking) Muslims more assimilated into the Chinese mainstream society. Some scholars also say that some Hui used to call themselves 回漢子 (Hui Hanzi) "Muslim Han" but the Communist regime separated them from other Chinese and placed them into a separate ethnicity, "Huizu". In the 1930s, the Chinese Communist Party (CCP) defined the term Hui as indicating only Sinophone Muslims. In 1941, this was clarified by a CCP committee comprising ethnic policy researchers in a treatise entitled "On the question of Huihui Ethnicity" (回回民族问题, Huíhui mínzú wèntí). This treatise defined the characteristics of the Hui nationality as an ethnic group associated with, but not defined by, Islam and descended primarily from Muslims who migrated to China during the Mongol founded Yuan dynasty (1271–1368), as distinct from the Uyghur and other Turkic speaking ethnic groups in Xinjiang. The Nationalist government by contrast recognised all Muslims as one of "the five peoples"—alongside the Manchus, Mongols, Tibetans and Han Chinese—that constituted the Republic of China. A traditional Chinese term for Islam is "回教" (pinyin: Huíjiào, literally "the religion of the Hui"). However, since the early days of the PRC, thanks to the arguments of such Marxist Hui scholars as Bai Shouyi, the standard term for "Islam" within the PRC has become the transliteration "伊斯蘭教" (pinyin: Yīsīlán jiào, literally "Islam religion"). The more traditional term Huijiao remains in use in Singapore, Taiwan and other overseas Chinese communities. Qīngzhēn: (清真, literally "pure and true") has also been a popular term for Muslim culture since the Yuan or Ming dynasty. Gladney suggested that a good translation for it would be the Arabic tahára. i. e. "ritual or moral purity" The usual term for a mosque is qīngzhēn sì (清真寺), i. e. "true and pure temple", and qīngzhēn is commonly used to refer to halal eating establishments and bathhouses. In contrast, the Uyghurs were called "Chan Tou Hui" ("Turban Headed Muslim"), and the Turkic Salars called "Sala Hui" (Salar Muslim), while Turkic speakers often referred to Hui as "Dungan". The Dungan people, descendants of Hui who fled to Central Asia, called themselves Zhongyuan ren in addition to the standard labels lao huihui and huizi. Zhongyuan ren was used by Turkic Muslims to refer to ethnic Chinese. When Central Asian invaders from Kokand invaded Kashgar, in a letter the Kokandi commander criticised the Kashgari Turkic Muslim Ishaq for allegedly not behaving like a Muslim and wanting to be a Zhongyuan ren (Chinese). Some Uyghurs barely see any difference between Hui and Han. A Uyghur social scientist, Dilshat, regarded Hui as the same people as Han, deliberately calling Hui people Han and dismissing the Hui as having only a few hundred years of history. Pusuman: Pusuman was a name used by Chinese during the Yuan dynasty. It could have been a corruption of Musalman or another name for Persians. It means either Muslim or Persian. Pusuman Kuo (Pusuman Guo) referred to the country where they came from. The name "Pusuman zi" (pusuman script), was used to refer to the script that the HuiHui (Muslims) were using. Muslim Chinese: The term Chinese Muslim is sometimes used to refer to Hui people, given that they speak Chinese, in contrast to, e. g., Turkic speaking Salars. During the Qing dynasty, Chinese Muslim (Han Hui) was sometimes used to refer to Hui people, which differentiated them from non Chinese speaking Muslims. However, not all Hui are Muslims, nor are all Chinese Muslims, Hui. For example, Li Yong is a famous Han Chinese who practices Islam and Hui Liangyu is a notable atheist Hui. In addition, most Uyghurs, Kazakhs, Kirghiz and Dongxiang in China are Muslims, but are not Hui. John Stuart Thomson, who traveled in China, called them "Mohammedan Chinese". They have also been called "Chinese Mussulmans", when Europeans wanted to distinguish them from Han Chinese.

Мұсылман емес үйлер

Тарих бойы Хуэй халқының ұлттық санасы өзгермелі болды, көбінесе қалай ыңғайлы болса, солай ауысып отырды. Сенімсіз дереккөз: reason=WP:SOURCEACCESS Бейтарап көзқарас сияқты көрінбейді. Кейбіреулер өз тегіне деген қызығушылықтарынан немесе мемлекеттік жәрдемақы алу үшін Хуэй деп танылды. Бұл Хуэйлер Қытайдың оңтүстік-шығыс жағалауында, әсіресе Фуцзянь провинциясында шоғырланған. Фуцзяндағы Куанчжоу маңындағы Динг және Гуо сияқты Хуэй рулары өздерін этникалық топ ретінде таниды және енді Ислам дінін ұстанбайды. Соңғы жылдары осы рулардың көптеген өкілдері Хуэй болып танылды, бұл ресми статистиканы арттырды. Олар өз тегін дәлелдеді және Хуэй ретінде мойындалды. Фуцзяньдағы көптеген рулардың Хуэй тегін көрсететін шежірелері сақталған. Бұл рулар Фуцзянь, Тайвань, Сингапур, Индонезия және Филиппин елдерінде қоныстанған. Бұл рулардың ешқайсысы мұсылман болмаған, бірақ олар ата-бабаларына тағзым еткен кезде шошқа етін ұсынбайды. Тайваньда Голландиялықтарды жеңу үшін Формозаға Косингамен келген Хуэй рулары енді Ислам дінін ұстанбайды және олардың ұрпақтары қытай халық дінін қабылдады. Тайваньдағы Гуо (Куо) руының Хуэй тегі бар өкілдері Ислам дінін ұстанбайды, бірақ ата-бабаларының құрбандық орындарында шошқа етін ұсынбайды. Қытай мұсылман қауымдастығы осы адамдарды мұсылман деп санайды. Тайваньда Сайид Аджал Шамс әл-Дин Омардан тараған Динг (Тинг) руының бір тармағы Юнлин округінің Тайси қалашығында тұрады. Олар Фуцзянь провинциясының Куанчжоу Динг әулеті арқылы оның тегін анықтайды. Фуцзяньда ханьдік қытайлар болып жүріп, олар Тайваньға 200 жыл бұрын келгенде Ислам дінін қабылдады, бірақ олардың ұрпақтары буддизм немесе даосизмді қабылдады. 1983 жылы Қытай Ислам қоғамы Фуцзянь Хуэйін Исламға қайтаруға тырысып, Фуцзяньға төрт Нинся имамын жіберді. Бұл сәтсіз әрекет 1986 жылы соңғы Нинся имамы кеткен кезде аяқталды. Тайваньда да осындай әрекет жасалды, бірақ ол да сәтсіз аяқталды. 1982 жылға дейін кез келген хань Ислам дінін қабылдап Хуэй болып санауға болатын. Содан кейін, дін ауыстырған хань "мұсылман хань" ретінде есептелді. Симметриялық түрде, Хуэйлер Исламдық дәстүрлерді сақтамайтын басқа Хуэйлерді де Хуэй деп санайды және олардың Хуэй ұлты жоғалмайды. Осы екі себепті де оларды "қытай мұсылмандары" деп атау қатаң айтқанда енді дұрыс емес, бұрынғы Югославиядағы босниялықтар сияқты.

Throughout history, the identity of Hui people has been fluid, often changing as was convenient. Unreliable source: reason=WP:SOURCEACCESS Does not seem like a neutral POV. Some identified as Hui out of interest in their ancestry or because of government benefits. These Hui are concentrated on the southeast coast of China, especially Fujian province. Some Hui clans around Quanzhou in Fujian, such as the Ding and Guo families, identify themselves by ethnicity and no longer practice Islam. In recent years, more of these clans have identified as Hui, increasing the official population. They provided evidence of their ancestry and were recognized as Hui. Many clans across Fujian had genealogies that demonstrated Hui ancestry. These clans inhabited Fujian, Taiwan, Singapore, Indonesia and the Philippines. None of these clans were Muslims but they do not offer pork during their ancestral worship. In Taiwan, the Hui clans who followed Koxinga to Formosa to defeat the Dutch settled no longer observe Islam and their descendants embrace the Chinese folk religion. The Taiwanese branch of the Guo (Kuo in Taiwan) clan with Hui ancestry does not practice Islam, yet does not offer pork at their ancestral shrines. The Chinese Muslim Association counts these people as Muslims. Also on Taiwan, one branch of the Ding (Ting) clan that descended from Sayyid Ajjal Shams al Din Omar resides in Taisi Township in Yunlin County. They trace their descent through him via the Quanzhou Ding family of Fujian. While pretending to be Han Chinese in Fujian, they initially practiced Islam when they came to Taiwan 200 years ago, but their descendants have embraced Buddhism or Taoism. An attempt was made by the Chinese Islamic Society to convert the Fujian Hui of Fujian back to Islam in 1983, by sending four Ningxia imams to Fujian. This futile endeavour ended in 1986, when the final Ningxia imam left. A similar endeavour in Taiwan also failed. Until 1982, a Han could "become" Hui by converting to Islam. Thereafter, a converted Han counts instead as a "Muslim Han". Symmetrically, Hui people consider other Hui who do not observe Islamic practices as still Hui, and that their Hui nationality cannot be lost. For both of these reasons, simply calling them "Chinese Muslims" is no longer accurate, strictly speaking, just as with Bosniaks in former Yugoslavia.

Халық саны

Хуэй ұлты Қытайдағы ең көп таралған этникалық азшылық болып табылады, сонымен қатар көптеген провинциялардағы басты этникалық азшылық болып есептеледі. Қытайда 10 586 087 хуэй халқы бар (2010 жылғы халық санағы бойынша), бұл елдің жалпы халқының 0,79% құрайды, осылайша оларды хан тайлылары мен чжуан тайлыларынан кейінгі үшінші ірі этникалық топқа айналдырады. Нинся Хуэй автономиялық аймағы мен Ганьсу провинциясында хуэй халқының саны бір миллионнан асып түседі. Нинсяда халықтың 33,95% хуэй ұлтынан. Хуэйлер Цинхай (15,62%), Ганьсу және Шэньсидегі маңызды азшылықтардың бірі, ал Хэнань мен Аньхуйдағы жалпы басым азшылық болып табылады.

Дунган

Дунгане (Дуңғане) – Орталық Азияда және Сіньцзянда қытай тілді мұсылман халықтарын атауға қолданылатын термин. Ресей мен Орталық Азия елдерінің халық санақтарында хуэйлер қытайлардан ажыратылып, дуңғандар деп тіркелген. Дегенмен, Қытайда да, Орталық Азияда да осы этностың өкілдері өздерін дуңған емес, лао хуэйхуэй немесе чжунюаньжэнь деп атайды. Чжунюань (中原) – сөзбе-сөз «Орталық жазық» деген мағынаны білдіреді және Шэньси мен Хэнань провинцияларының тарихи атауы. Орталық Азияда тұратын дуңғандардың көпшілігі Ганьсу мен Шэньсиден келген хуэй халқының ұрпақтары. Орталық Азияның түркі тілді халықтары мен тәжіктер хуэй халқын дуңған этнонимімен атайды. Джозеф Флетчер 17 ғасырдағы Кашғарлық суфи шебері Мұхаммед Юсуфтың (немесе, мүмкін, оның ұлы Афак Хожаның) Мин империясының ішінде (қазіргі Ганьсу және/немесе Цинхай) уағыздауына қатысты түркі және парсы қолжазбаларын келтіреді. Уағызшының, сол кездегі дуңған ғалымдарын (улама йи Тунганийях, яғни «дуңған ғалымдары») суфизмге көндіргені айтылады. 1830 жылдардың өзінде «дуңған» атауы әртүрлі жазулармен ағылшын және неміс тілдерінде пайда бола бастады, ол Сіньцзянның хуэй халқына қатысты қолданылды. Мысалы, Джеймс Принсеп 1835 жылы «қытайлық татарлардағы» мұсылман «тунганистерінен» айтқан. «Дунгани» немесе «Тунгани» (кейде «Дунгендер» немесе «Дунгандар») деген сөз 1860-70 жылдардағы кітаптарда дуңған көтерілісі талқыланғанда ағылшын және басқа батыс тілдерінде кеңінен таралды. Кейінгі авторлар да осы терминнің Сіньцзян хуэй халқына қатысты түрленулерін қолдануды жалғастырды. Мысалы, Оуэн Латтимор шамамен 1940 жылы осы екі туысқан топ арасындағы терминологиялық айырмашылықты сақтап, дуңғанды немесе «Тунгунды» (эскі Уэйд-Джайлз әліпбиімен «Дунган» деп жазылған), 17-18 ғасырларда Сіньцзяңға қоныс аударған Ганьсу хуэй халқының ұрпақтары деп сипаттады, ал мысалы, «Ганьсу мұсылмандары» немесе жалпы «қытай мұсылмандары» деп атады. «Дунган» атауы кейде Хуэйден басқа, Қытайдан келген барлық мұсылмандарды, мысалы, Дунсян және Салар тайпаларын да қамтыды. Хуэйлер дуңған деген атауды ұнатпай, өздерін Хуэйхуэй немесе Хуэйцзы деп атайды. Кеңес Одағы мен оның құрамына кірген елдерде «дуңған» (дуңғане) термині 1870 және 1880 жылдары Ресей империясына, негізінен қазіргі Қырғызстан мен оңтүстік-шығыс Қазақстанға көшіп келген қытай тілді мұсылмандардың ұрпақтарын атау үшін стандартты атауға айналды.

Dungan (; Дунгане) is a term used in Central Asia and in Xinjiang to refer to Chinese speaking Muslim people. In the censuses of Russia and Central Asian nations, the Hui are distinguished from Chinese, termed Dungans. However, in both China and Central Asia members of this ethnic group call themselves Lao Huihui or Zhongyuanren, rather than Dungan. Zhongyuan 中原, literally means "The Central Plain," and is the historical name of Shaanxi and Henan provinces. Most Dungans living in Central Asia are descendants of Hui people from Gansu and Shaanxi. Hui people are referred to by Central Asian Turkic speakers and Tajiks by the ethnonym Dungan. Joseph Fletcher cited Turkic and Persian manuscripts related to the preaching of the 17th century Kashgarian Sufi master Muhammad Yūsuf (or, possibly, his son Afaq Khoja) inside the Ming Empire (in today's Gansu and/or Qinghai), where the preacher allegedly converted ulamā yi Tunganiyyāh (i. e., "Dungan ulema") into Sufism. As early as the 1830s, Dungan, in various spellings appeared in both English and German, referring to the Hui people of Xinjiang. For example, James Prinsep in 1835 mentioned Muslim "Túngánis" in Chinese Tartary. The word (mostly in the form "Dungani" or "Tungani", sometimes "Dungens" or "Dungans") acquired currency in English and other western languages when books in the 1860–70s discussed the Dungan Revolt. Later authors continued to use variants of the term for Xinjiang Hui people. For example, Owen Lattimore, writing ca. 1940, maintained the terminological distinction between these two related groups: the Donggan or "Tungkan" (the older Wade Giles spelling for "Dungan"), described by him as the descendants of the Gansu Hui people resettled in Xinjiang in the 17–18th centuries, vs. e. g. the "Gansu Moslems" or generic "Chinese Moslems". The name "Dungan" sometimes referred to all Muslims coming from China proper, such as Dongxiang and Salar in addition to Hui. Reportedly, the Hui disliked the term Dungan, calling themselves either HuiHui or Huizi. In the Soviet Union and its successor countries, the term "Dungans" (дунгане) became the standard name for the descendants of Chinese speaking Muslims who emigrated in the 1870s and 1880s to the Russian Empire, mostly to today's Kyrgyzstan and south eastern Kazakhstan.

Пантай

Пантайлар – Мьянма (Бирма) және Юньнань провинциясындағы қытай мұсылмандарының бір тобы. Тайландта қытай мұсылмандарын Чин Хо (จีนฮ่อ) деп атайды.

Ұтсул

Хайнань аралының уцульдері – Сания қаласының жанында, аралдың ең оңтүстік ұшында тұратын, чамик тілінде сөйлейтін этникалық топ. Олар қазіргі Орталық Вьетнам аумағындағы Чампа елді мекенінен вьетнамдықтардың басып кіруінен қашу үшін келген чам босқындарының ұрпақтары деп саналады. Олар мәдени, этникалық және тілдік тұрғыдан хуйлерден өзгеше болғанымен, Қытай үкіметі оларды ислам дінін ұстанатындарына байланысты хуйлер қатарына жатқызады.

Шығу тегі

Көптеген хуйлер Жібек жолының саяхатшыларының тікелей ұрпақтары. Оңтүстік-шығыс жағалауында (мысалы, Гуандун, Фуцзянь) және Қытайдың басқа да ірі сауда орталықтарында кейбіреулері жергілікті және шетелдік текті адамдардың ұрпақтары. Шетелдік элемент, болғанымен әлсіреген, негізінен Қытайға ислам дінін әкелген ирандық (боси) саудагерлерден тараған. Бұл шетелдіктер қоныстанды, біртіндеп қытай мәдениетіне сіңісіп, араласып некелесті. Ертедегі еуропалық саяхатшылар Синьцзяндағы Тунган (Дунган, яғни хуйлер, "қытай мұсылмандары" деп аталған) монғолдардың Қытайға әкелген Хорезмдіктерден шыққан және қытай, иран және түркі халықтарының қосылысынан туған деп болжады. Олар сондай-ақ Тунганның Хорезмдіктер сияқты шафиит мектебінің өкілдері болғанын хабарлады. Юньнань және Солтүстік-Батыс Қытайдың хуй халқы Юань әулетінің қолөнершілер немесе шенеуніктер (сему) ретінде шақырған моңғол, түркі және ирандық халықтардың немесе басқа Орталық Азиядан келген қоныс аударушылардың бірігуінен пайда болды. Хуйлер Юань этностық иерархиясында екінші ең жоғары деңгейді құрады (моңғолдардан кейін, бірақ қытайлардан жоғары). Көшпелі немесе әскери этникалық топтардың бір бөлігі бастапқыда несториандық христиандар болған, олардың көпшілігі кейін Мин және Цин династиялары тұсында ислам дінін қабылдады.

Исламның секталары

Хуилердің көпшілігі суннит мұсылмандары және түрлі суфилік мектептерді ұстанады. Ма Тонг Қытайдағы 6 781 500 сүнни хуидің 58,2%-ы Гедіму, 21%-ы Ихевани, 10,9%-ы Джахрия, 7,2%-ы Хуффия, 1,4%-ы Кадария және 0,7%-ы Кубравия суфилік мектептерін ұстанғанын жазды. Солтүстік хуилер арасында Кубравия, Кадирия және Нақшбандия (Хуфия және Джахрия) сияқты Орталық Азия суфилік мектептері күшті ықпал етті, көбінесе Ханафи мазхабына жатады. Хуи мұсылмандары Конфуций ілімдерін Құран ілімдерімен үйлестірудің ұзақ дәстүріне ие және Тан дәуірінен бастап Конфуцийшілдікке үлес қосып келген. "Ихевани" қозғалысынан бұрын, Таяу Шығыстағы реформалық қозғалыстан шабыт алған қытайлық мұсылман тобы, солтүстік хуи суфилері даосизм ілімдерін және жекпе-жек өнерін суфи философиясымен біріктірген.

Кайфенг еврейлері

Қытайдағы көптеген яһудилер, мысалы, Кайфенг яһудилері, және әсіресе 20-ғасырдың басындағы Кайфенгтің Жан яһуди отбасы, ислам дініне өтіп, Хуэй ұлтына бірікті.

Хандықтар

Аңыз бойынша, Мухуиндени адамы Чжан тегі бар бүкіл хань ауылын ислам дініне өткізген. Хуйлер де хань балаларын асырап алып, оларды хуй ретінде тәрбиеледі. Ганьсудағы хуйлердің Тан (唐) және Ван (汪) тегі хань қытайлықтарынан тараған, олар ислам дінін қабылдап, мұсылман хуйлерге немесе донсянға үйленді, осылайша хуй және донсян этностарының құрамына кірді, екеуі де мұсылман. Танванчуан және Ханцзядзи көпұлтты қауымдастығы бар, мұсылман және мұсылман емес тұрғындары бар қалалар ретінде белгілі болды. Гоминьдан шенеунігі Ма Хетиан Танванчуанға сапар шегіп, Ганьсу мен Цинхайды тексеру кезінде «Тан тегінен шыққан қарт жергілікті білімді адаммен» кездесті. 1800 жылдары Ганьсу провинциясында мұсылман хуй әйел Конфуций ұрпағы Дачуан ауданының хань қытайлық Конг тегіне үйленді. Хан қытайлық күйеуі мен оның отбасы некеден кейін ислам дінін қабылдады. 1715 жылы Юньнань провинциясында Конфуцийдің бірнеше хань ұрпақтары, сондай-ақ Конг тегіндегілер хуй әйелдеріне үйленіп, ислам дінін қабылдады. 1376 жылы 30 жастағы қытай саудагері Лин Ну Парсыдағы Ормузға сапар шегіп, ислам дінін қабылдады және Сему қызына ("娶色目女") (парсы немесе араб) үйленді, оны Фуцзянь провинциясының Куанчжоу қаласына әкелді. Конфуций философы Ли Чжи олардың ұрпағы болды.

Қазіргі заман

Қытайдың жер реформасы қозғалысы кезінде (япондықтардың Екінші Қытай-Жапон соғысында жеңіліс тапқаннан кейін басталып, Қытай Халық Республикасының алғашқы жылдарында жалғасқан), Коммунистік партия ауыл әйелдерін "қос фэншенге" – шаруа ретінде де, әйел ретінде де феминистік оянумен бірге революциялық өзгеріске қол жеткізуге ынталандырды. Хуэй әйелдерінің табыстары партия тарапынан мұндай жетістіктің үлгісі ретінде көрсетілді. Ауылдық қозғалыс арқылы Хуэй әйелдері жер ғана емес, сонымен қатар "өз денелері үстінен билік етуге" қол жеткізді.

Қазіргі жағдай

Қытай үкіметі әртүрлі аймақтардағы түрлі мұсылман этностарына діни бостандыққа қатысты әртүрлі қарауымен келеді. Хуэй мұсылмандарына дінін ұстануға, мешіт салуға және балаларын мешітке жіберуге көбірек мүмкіндік беріледі, ал Шыңжаңдағы ұйғырларға қатаң бақылау қойылады. 1980 жылдардан бері Қытай үкіметі мұсылман аймақтарында исламдық жеке мектептерді қолдап, рұқсат беріп келеді, бірақ Шыңжаңда сепаратистік көңіл-күй болғандықтан басқа аймақтардағыдай емес. Қытайда діни білім беру заңмен тыйым салынғанмен, ҚКП хуэй мұсылмандарына балаларын дінге тәрбиелеуге және мешітке баруға рұқсат береді, ал бұл заң ұйғырларға қатысты қатаң түрде орындалады. Орта білімді аяқтағаннан кейін Қытай, қалаған хуэй студенттеріне имам жетекшілігімен діни білім алуға мүмкіндік береді. Шыңжаңнан тыс аймақтарда мешітке баратын ұйғыр емес балаларға қатысты заң қолданылмайды. Хуэй дін мектептеріне Хуэй суфи басшысы басқаратын мешіттер мен мектептердің кең ауқымды дербес желісін құруға рұқсат берілді, ол Қытай үкіметінің мақұлдауымен құрылған, бірақ ол Осама бен Ладен сөйлеген шараға қатысқанын мойындады. Мемлекеттік қызметкерлер болған хуэй мұсылмандарына Рамазан айында ораза ұстауға рұқсат беріледі, ұйғырларға қарағанда. Хажға баратын хуэйлердің саны артып келеді, ал ұйғырлар үшін хажға баруға қажетті паспорт алу қиынға соғады. Хуэй әйелдеріне хиджап киюге рұқсат етіледі, ал ұйғыр әйелдеріне одан аулақ болуға кеңес беріледі. Көптеген хуэй әйелдері хиджап пен бас киім киеді. Ниңсяның хуэй аймағында мұсылман киімдерін, мысалы, доппа, хиджап және бас киімдерін шығару үшін ірі халал индустриясы және исламдық киім индустриясы дамыған. Қытай 1989 жылы Ланьчжоу мен Бейжіңдегі хуэй мұсылмандарының наразылығынан кейін исламды қорлаған «Син Фэнсу» («Сексуалдық әдет-ғұрыптар») атты кітапты тыйым салып, авторларын қамауға алды. Наразылық акциялары кезінде қытай полициясы хуэй мұсылмандарына қорғау көрсетті, ал Қытай үкіметі кітапты көпшілік алдында өртеуге ұйымдастырды. Қытай үкіметі оларға көмектесіп, талаптарын қабылдады, себебі хуэйлерде ұйғырлар сияқты сепаратистік қозғалыс жоқ. 2007 жылы қытай күнтізбесіндегі «Торай жылдығының» алдында «Исламға құрмет көрсету және үкіметтің жоғары деңгейлерінен нұсқау алғандықтан» CCTV телеарнасында торай бейнелерін көрсетуге тыйым салынды.

Different Muslim ethnic groups in different regions are treated differently by the Chinese government in regards to religious freedom. A greater freedom is permitted for Hui Muslims, who can practice their religion, build mosques, and have their children attend mosques, while more controls are placed specifically on Uyghurs in Xinjiang. Since the 1980s, Islamic private schools have been supported and permitted by the Chinese government in Muslim areas, except for Xinjiang due to the separatist sentiment there. Although religious education for children is officially forbidden by law in China, the CCP allows Hui Muslims to have their children educated in the religion and attend mosques, while the law is enforced on Uyghurs. After secondary education is completed, China then allows Hui students who would like to, embark on religious studies under an imam. China does not enforce the law against children attending mosques on non Uyghurs in areas outside of Xinjiang. Hui religious schools are also allowed to establish a large autonomous network of mosques and schools run by a Hui Sufi leader, which was formed with the approval of the Chinese government even though he admitted to attending an event where Osama Bin Laden spoke. Hui Muslims who are employed by the state are allowed to fast during Ramadan, unlike Uyghurs in the same positions. The number of Hui going on Hajj is expanding, while Uyghurs find it difficult to get passports to go on Hajj. Hui women are allowed to wear veils, while Uyghur women are discouraged from wearing them. Many Hui women wear veils and headscarves. There is a major halal industry and Islamic clothing industry to manufacture Muslim attire such as skull caps, veils, and headscarves in the Hui region of Ningxia. China banned a book entitled Xing Fengsu ("Sexual Customs") which insulted Islam and placed its authors under arrest in 1989 after protests in Lanzhou and Beijing by Chinese Hui Muslims. During the protests, the Chinese police provided protection to the Hui Muslim protestors, and the Chinese government organized public burnings of the book. The Chinese government assisted them and gave into their demands because Hui do not have a separatist movement, unlike the Uyghurs. In 2007, anticipating the coming "Year of the Pig" in the Chinese calendar, depictions of pigs were banned from CCTV "to show respect to Islam, and upon guidance from higher levels of the government".

Қуғын-сүргін туралы айып

Хуэй мұсылмандарының соңғы жылдары діни қызметтеріне қатысты күшті қысымға ұшырағаны айтылуда. 2018 жылы Қытайдың жоғары басшысы Си Цзиньпин қытай мұсылмандарын синизациялауға бағытталған директива шығарды. Осыдан бері үкімет Хуэй мәдениетінің "арабтық" деп есептелетін элементтерін басып тастады деген айыптаулар көбейді. Бұл репрессиялардың көп бөлігі исламдық архитектура мен символдарды алып тастаумен шектелді, үкімет архитектураны қытай стилінде жаңартып, Хуэй аймақтарында арабша жазуға тыйым салды. Сонымен қатар, мешіттерді жабу сияқты қатаң шаралар да қолданылды, немесе Қытайдан тыс сапарлаған имамдардың лицензиялары алынып тасталды. Хуэйлерді синизациялау мақсатымен, Нинсядағы мектептер мен мешіттер дәстүрлі хань архитектурасының элементтерін қосу үшін өзгертілді. Кем дегенде екі Хуэй мұсылманы "Кәсіби білім беру және оқыту орталықтары" деп аталатын қайта тәрбиелеу лагерлеріне қамалды деген хабар бар. Қытай үкіметі бұл лагерьлердің мақсаты тұтқындардың, соның ішінде экстремистік діни көзқарастар мен сепаратистік немесе террористік ұмтылыстарға ие адамдардың саяси ойын өзгерту екенін мәлімдейді. Бұл лагерьлердегі Хуэйлердің бірі немесе бірнешесі азаптауға ұшыраған болуы мүмкін, олар қазақтар мен ұйғырлардан бөлек камераларда ұсталады және кейде стрестен көз жұмады.

Хуй және ұйғырлар арасындағы шиеленістер

Хуй мұсылмандары мен ұйғырлар арасындағы шиеленіс Хуй әскерлері мен шенеуніктерінің ұйғырларға үстемдік етуі және ұйғырлардың көтерілістерін басуы салдарынан туды. 1940 жылдан 1982 жылға дейін Синьцзянның Хуй халқы 520%-дан астамға өсті, орташа жылдық өсім 4,4%-ды құрады, ал ұйғыр халқының өсімі тек 1,7% болды. Хуй халқының осы күрт өсуі Хуй және ұйғыр халықтары арасындағы айқын шиеленістерге әкелді. 1933 жылғы Қизил қырғынында көптеген Хуй мұсылман азаматтары ұйғыр көтерілісшілерінің қолынан қаза тапты. Қашғар шайқасында (1934 жыл) Хуй әскері 2000-8000 ұйғырды қырған деген естелік кейбір ұйғырлардың есінде сақталған, Хуйлердің Қашғарға басқа аймақтардан көшуі осы шиеленісті күшейте түсті. Кейбір Хуйлар ұйғыр сепаратизмін сынап, басқа елдердегі қақтығыстарға қатысудан бас тартады. Хуйлар мен ұйғырлар бөлек тұрады, әрқайсысы өз мешітіне барады. 2009 жылғы Синьцзян қақтығысында 200-ге жуық адам қаза тапты, ал ұйғыр экстремистері әлеуметтік желілерде "Хандарды өлтір, Хуйларды өлтір!" деп ұран салды. Хуй салафилері (Сайлайфенгье) мен ұйғыр салафилері арасында да ынтымақтастық немесе үйлесім аз, олардың саяси мақсаттары мүлдем өзгеше, Хуй салафилері өз ілімдерін таратуға және саяси бейтараптықты сақтауға қанағаттандырады. Ұйғыр мұсылмандары Хуй мұсылмандарының есірткі сатушыларын ұйғырларға героин таратқаны үшін айыптайды. Қоғамда Хуйлердің героин сатумен айналысатыны туралы стереотип қалыптасқан.

Тибет-мұсылмандық діни зорлық-зомбылық

Тибетте мұсылмандардың көп бөлігі – хуй ұлтының өкілдері. Тибеттіктер мен мұсылмандар арасындағы қарым-қатынастың шиеленісуі мұсылман әскербасы Ма Буфан билік құрған кезеңде болған Нголок көтерілісі (1917–49) және Қытай-Тибет соғысы сияқты оқиғаларға байланысты, бірақ Қытай Халық Республикасы Тибетті қосып алғаннан кейін бұл антагонизм басылды. Зорлық-зомбылықтан соң кейбір мұсылмандар діни ерекшеліктерін жасырып жүрді. Көптеген хуй мұсылмандары қытай үкіметінің тибет сепаратизмін басуын қолдады, бұл олардың арақатынасын одан да күрделендірді. Қытай тілінде сөйлейтін хуйлар мен тибет тілінде сөйлейтін хуйлар (тибеттік каче мұсылмандары азшылығы) арасында да мәселелер бар.

Сектанттық қақтығыс

Хуэйлердің түрлі тармақтары арасында зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстар жиі орын алды, олардың көпшілігі Цинь династиясы кезінен басталады. Хуэйлердің тармақтары арасындағы секталық ұрыс-керіс 1780 жылдары Жахрия көтерілісіне және 1895 жылғы бүлікке әкелді. Қытай Халық Республикасы билікке келгеннен кейін болған үзілістен соң, 1990 жылдары Нинсяда түрлі тармақтар арасындағы ішкі жанжалдар қайта жанданды. Соңғы жылдары Қытайдағы салафит қозғалысы Хуэй халқы арасында қарқынды өсті, нәтижесінде Қытайдағы көптеген мешіттер салафиттердің бақылауына көшті. Бірнеше тармақ бір-бірімен неке қиюдан бас тартады. Суфилердің бір тармағы араб тілінде салафиттерге қарсы үнқағаз таратты. Шағын, бірақ өсіп келе жатқан Хуэйлер Ирак және Левант Ислам мемлекетін қолдады, тіпті оған қосылды. Қытай шенеуніктері Хуэй суфилерінің салафит қозғалысының өсуіне қарсы наразылығын жақында ғана назарға алды деген болжам бар. ИМИМ (Ислам мемлекеті) Хуэй мұсылмандарын ұйымға қосылуға шақыру мақсатымен «Мен муджахидпін» (我們是Mujahid) атты мандарин тілінде музыкалық бейнеролик шығарды.

Басқа діндермен қарым-қатынастар

Кейбір хуэйлер исламды Конфуцийшілдікті жүзеге асыру үшін нағыз дін деп санайды, ол "жабайы" діндерден артық, буддистер мен даостарды басқа конфуцийшіл ғалымдар сияқты "әрекетсіздікке" (немесе "бұрыс жолға") шақырды. Қытайдың Лхаса қаласындағы көптеген мұсылмандардың арасында Коконор хуэй қауымына қаланың айналма жолынан тыс жерде қасапханаларды ұстауға рұқсат берілді. Мұсылман генерал Ма Буфан көп құдайлыларға ашық құлшылық етуге және христиан миссионерлеріне Циньхайға орналасуға мүмкіндік берді. Ма және басқа да жоғары шенді мұсылман генералдары Көкөнур көлінің тойына қатысты, онда көл құдайына табынылды, ал рәсім кезінде Қытайдың мемлекеттік әнұраны орындалды, қатысушылар Гоминьдан партиясының негізін қалаушы Сунь Ятсеннің портретіне және көл құдайына бас иді. Қатысушылар, оның ішінде мұсылмандар да Суньге сыйлықтар сыйлады. Ма Буфан қазақ мұсылмандарын тойға шақырды. Ма Буфан христиан миссионерлерін қабылдады, олар кейде Інжілді уағыздады. Оның ұлы Ма Цзиюань миссионерлерден күміс кесе алды. Мұсылман Ма Чжу: «Қытай діндері исламнан өзгеше, бірақ идеялары ұқсас» деп жазды. Пантай көтерілісі кезінде мұсылман басшысы Ду Вэньсиу католик священнигіне: «Мен сіздің діни еңбектеріңізді оқыдым, ешқандай дұрыс емес нәрсе таппадым. Мұсылмандар мен христиандар – бауырлар» деді.

Мешіттер

Хуй мешіттерінің сәулет стилі олардың бағытына қарай өзгеріп отырады. Қытай мәдениетінің ықпалындағы салтшыл Гедиму Ханафи сүннилері қытай ғибадатханаларын еске түсіретін мешіттер салады. Ал бастапқыда салафизмнен шабыттанған реформашыл-модернист Ихевани мешіттерін Таяу Шығыс стилінде тұрғызады.

Аяқты байлау

Хуэй әйелдері бір кезде аяқ байлауды жасаған, сол кезде бұл Қытай бойынша кең таралған әдет еді. Бұл әсіресе Ганьсуда көп кездесетін. Қытайдың солтүстік-батысынан Орталық Азияға қашқан хуэй ұрпақтары – дунган халқы да 1948 жылға дейін аяқ байлауды жасаған. Дегенмен, Оңтүстік Қытайда, Кантон қаласында Джеймс Легге аяқ байлауға қарсы шығатын жарнамасы ілінген мешітке кездесті, онда Ислам оны рұқсат етпейді, себебі ол Алланың жаратылысын өзгерткендігі айтылған.

Мәдени тәжірибелер

Француз армиясының командирі, виконт Д’Оллоне 1910 жылы Сычуань хуэйлерінің исламның ішімдікке тыйым салу, ритуалдық жуу және жұма намазын қатаң түрде сақтамайтынын хабарлады. Қытай дәстүрлері, атап айтқанда, ата-бабалардың есімдері жазылған тақташаларға құрбандық шалу және Конфуцийді құрметтеу қабылданды. Бірақ шошқа етін жеуге тыйым салу қатаң сақталды. Сунниттік Гедиму және Йихевани ғибадат еткен кезде хош иіс жақты. Бұл даосизм немесе буддизмнің әсері деп есептелді. Хуэйлер "ақ бас киімділер" деп те аталды. Хуэйлер ғибадат кезінде хош иіс қолданса, "қара бас киімділер" деп аталған салар хуэйлері мұны дінсіздік деп санап, айыптады. Юньнань провинциясында Цинь әулеті тұсында мешіттердің кіреберісіне императордың ұзақ өмір сүруі тілеген тақташалар орнатылған. Минареттер болған жоқ, сондай-ақ, намазға шақыру кезінде ән шырқау да болмады. Мешіттер будда ғибадатханаларына ұқсас болды және ішінде хош иіс жағылды. Хуэйлер әскерге шақырылып, жауынгерлік дағдылары үшін мақтау алды. Исламда сүндеттеу "хитан" деп аталады. Ислам ғалымдарының пікірінше, бұл міндетті немесе ұсынылатын амал. Дегенмен, хуэйлер арасында сүндеттеу кеңінен таралған жоқ.

Аттар

Хуйлардың Қытайда ұзақ жылдар бойы тұруы және басқа халықтармен араласуы олардың хань көршілеріне тән есімдерді қабылдауына себеп болды. Дегенмен, кейбір жиі кездесетін хуй есімдерінің түпнұсқасы – мұсылман (араб) және парсы есімдерінің қытайшаға аударылған нұсқалары. Мысалы, "Ма" тегі "Мұхаммед" есіміне сәйкес келеді. Хуй халқы көбінесе қытай және араб тіліндегі мұсылман есімдерін бірге қолданады, бірақ күнделікті өмірде қытай есімі жиірек қолданылады. Кейбір хуйлар мұсылман есімдерін ұмытып қалған. Шетелдік есімдерді қабылдаған хуйлар өздерінің мұсылман есімдерін пайдаланбауы мүмкін. Соның бір мысалы – Америкадағы хуй текті жазушы Пай Сзэн Юнг, ол Кеннет есімін қабылдады. Оның әкесі – мұсылман генерал Бай Чонси, ол балаларына батыс есімдерін қойған.

Тегі

Хуй халқының көпшілігі олардың тегі Юань немесе Мин дәуірлеріндегі шетелдік мұсылман ата-бабаларының "қытайша жұрттануына" ұшыраған формалары ретінде пайда болғанына сенеді. Көбінесе кездесетін хуй тегі: Ниңся жырлауынша, На, Су, Ла және Дин – төрт таралған хуй тегі Сейид Аджал Шамс әл Дин Омардың ұлы Насруддиннің ұрпақтарынан тараған, олар аталарының атын (қытайшада Насулидинг) өздеріне бөліп алған.

Тіл

Юньнанның хуйлары, яғни бирмалықтар пантай деп атаған тайпа, араб тілінде еркін сөйлейтін болған. Пантай көтерілісі кезінде араб тілі қытай тілінің орнына көтерілісші патшалықтың ресми тіліне айналды. 1844 жылы жарық көрген "The Chinese repository" журналының 13-томы, Қытайдың Нинбо қаласында болған бір ағылшынның әңгімесін қамтиды. Мешітті басқарған Хуэй Шаньдуннан шыққан және Арабияның Медина қаласының тұрғындарынан тегін алып келген. Ол араб тілінде оңай оқи және сөйлей білген, бірақ Қытайда туып өскенімен, қытай тілінде сауатсыз болған, бірақ қытай тілінде сөйлей білген.

Неке

Хуэйлердің некелері дәстүрлі қытайлық рәсімдер қолданылмайтынына қарамастан, әдеттегі қытайлық некелерге ұқсайды. Хуэйлер эндогамияны сақтайды, яғни көбінесе өздерінің арасынан үйленеді, басқа діндердегі мұсылмандармен емес. Дегенмен, Нинсядағы Хуй На әулеті параллель және туысқандық некелерді қабылдайды. 1972 жылы хан адамы хуэй әйеліне үйленіп, ислам дініне кіргеннен кейін хуэй болып саналды, осылайша ұлттығы өзгерді. Пекиннің Букс көшесінде Глэдни 37 хан-хуэй жұбын тапты, олардың екеуі хуэй әйелдері, ал қалған 35-і хуэй күйеулері болды. Деректер Пекиннің әртүрлі аудандарында жиналды. Ма Диандағы аралас некелердің 20%-ы хуэй әйелдерінің хан отбасыларына үйленуі болса, Тан Фанда бұл көрсеткіш 11% құрады. Тан Фандағы аралас некелердің 67,3%-ы хан әйелдерінің хуэй отбасыларына үйленуі, ал Ма Дианда 80% құрады. Ли Лудың ұлы Ли Ну, 1376 жылы Кванчжоудағы хан қытайлық Ли әулетінен Парсыдағы Хормузға сапар шекті. Ол парсы немесе араб қызына үйленіп, оны Кванчжоуға алып келді, сосын ислам дінін қабылдады. Ли Ну Мин әулетінің реформаторы Ли Чжидің атасы болды. 1800 жылдары Ганьсу провинциясында мұсылман хуэй әйел Конфуций ұрпағы Дачуанның хан қытайлық Конг әулетіне үйленді. Хан қытайлық күйеу жігіті мен оның отбасы некеден кейін мұсылман туыстарының ықпалымен ислам дініне көшті. 1715 жылы Юньнань провинциясында аз ғана хан қытайлықтары хуэй әйелдеріне үйленіп, ислам дінін қабылдады. Цзян Цзинчжоу, шекаралық сары тудың хан әскері лейтенанты, Қияньлунның соңғы жылдарында Мукденде мұсылман әйеліне үйленді. Бірақ қарапайым әйелге үйленгені үшін жазаланудан қорқып, лауазымын тастап кетті. Ол лауазымын тастағаны үшін өлім жазасына кесілді, бірақ жазасы жеңілдетіліп, өмірге қайтарылды. Дунган көтерілісі (1895-96) кезінде Топадағы 400 мұсылман көтеріліске қатыспай, Қытайға адалдықтарын жариялады. Бір хан қытайлы мен оның мұсылман әйелі арасындағы жанжал осы мұсылмандардың қырғынға ұшырауына себеп болды. Әйел Топа мұсылмандарының Танкарға шабуыл жасап, өз діндәстеріне көтеріліс беруге және төбедегі ғибадатханаларды өртеп, қақпаларды ашуға белгі беретінін айтқанда, олар қырғынға ұшырады. Күйеуі бұл туралы билікке хабарлағаннан кейін, мұсылмандардың көпшілігі қырғынға ұшырады, тек бірнеше мұсылман қыздары хан қытайлықтарына үйленді. 21-ғасырда хуэй еркектеріне үйленген хан әйелдері мен хуэй әйелдеріне үйленген хан еркектерінің білім деңгейі орташа көрсеткіштен жоғары.

Hui marriages resemble typical Chinese marriages except that traditional Chinese rituals are not used. Endogamy is practiced by Hui, who mainly marry amongst themselves rather than with Muslims from other sects. However, the Hui Na family in Ningxia is known to practice both parallel and cross cousin marriage. A case of switching nationality occurred in 1972 when a Han man married a Hui and was considered a Hui after converting. In Beijing Oxen street Gladney found 37 Han–Hui couples, two of which were had Hui wives and the other 35 had Hui husbands. Data was collected in different Beijing districts. In Ma Dian 20% of intermarriages were Hui women marrying into Han families, in Tang Fang 11% of intermarriage were Hui women marrying into Han families. 67.3% of intermarriage in Tang Fang were Han women marrying into a Hui family and in Ma Dian 80% of intermarriage were Han women marrying into Hui families. Li Nu, the son of Li Lu, from a Han Chinese Li family in Quanzhou visited Hormuz in Persia in 1376. He married a Persian or an Arab girl, and brought her back to Quanzhou. He then converted to Islam. Li Nu was the ancestor of Ming dynasty reformer Li Chih. In Gansu province in the 1800s, a Muslim Hui woman married into the Han Chinese Kong lineage of Dachuan, which was descended from Confucius. The Han Chinese groom and his family were only converted to Islam after the marriage by their Muslim relatives. In 1715 in Yunnan province, few Han Chinese married Hui women and converted to Islam. Jiang Xingzhou 姜興舟, a Han bannerman lieutenant from the Bordered Yellow Banner married a Muslim woman in Mukden during Qianlong's late reign. He fled his position due to fear of being punished for being a bannerman marrying a commoner woman. He was sentenced to death for leaving his official post but the sentence was commuted and he was not executed. In the Dungan Revolt (1895–96) 400 Muslims in Topa 多巴 did not join the revolt and proclaimed their loyalty to China. An argument between a Han Chinese and his Muslim wife led to these Muslims getting massacred, when she threatened that the Muslims from Topa would attack Tankar and give a signal to their co religionists to rise up and open the gates by burning the temples atop the hills. The husband reported this to an official and the next day the Muslims were massacred with the exception of a few Muslim girls who were married off to Han Chinese. In the 21st century, Hui men marrying Han women and Han men who marry Hui women have above average education.

Білім

Хуйлер заманауи білім беру мен реформаларды қолдады. Ху Соншань және Ма Кликасы сияқты хуйлер батыс, заманауи зайырлы білімді насихаттады. Элиталық хуэйлер мұсылмандық және конфуцийлік білім алды. Олар Құран мен Конфуцийдің "Көктем және күз" жылнамалары сияқты мәтіндерін оқыды. Хуй халқы 4 мамыр қозғалысына қосылудан бас тартты. Оның орнына, олар ғылым сияқты батыс пәндерін, сондай-ақ дәстүрлі конфуцийлік әдебиет пен классикалық қытай тілін, ислам білімін және араб тілін үйретті. Хуй әміршісі Ма Буфан Линсяда заманауи пәндерді оқытатын қыздар мектебін салды. Хуйлердің ғасырлар бойы Ну Ахонг деп аталатын әйел имамдары болған. Олар әлемдегі жалғыз әйел имамдар. Олар әйелдерге намаз оқуда көмектеседі, бірақ өздері намазға жетекшілік ете алмайды.

Әскери қызмет

Мұсылмандар Қытай тарихында ұзақ уақыт бойы Қытай әскерінде қызмет етті, лауазымды тұлғалар мен сарбаздар ретінде, көбінесе әскери лауазымдарды иеленді. Тан дәуірінде 3000 қытай сарбазы мен 3000 араб мұсылман сарбазы келісім бойынша бір-біріне сатылды. 756 жылы 3000 араб жалдамалы әскері Ан Лушан көтерілісіне қарсы қытайлықтарға қосылды. Хуй этносының мифтік фольклорында Гуо Цзы 3000 қытай сарбазын 300 "хуй" сарбазына айырбастады делінеді, содан кейін Ан Лушанға қарсы соғыстан тек 3 хуй сарбазы ғана аман қалды және Нинсяны мекендеді. Ан Лушан көтерілісі кезінде Янчжоу қырғынында (760) бұрынғы Ян көтерілісшісі генерал Тянь Шэньгун мыңдаған шетелдік араб және парсы мұсылман саудагерлері мен басқа шетелдіктерді қырғынға ұшыратты. Көтерілісші Хуан Чаоның әскері 878-879 жылдары Гуанчжоудың теңіз порты мен сауда орталығында 120 000-нан 200 000-ға дейін шетелдік араб және парсы мұсылмандары, зороастрийшілер, еврейлер және христиан саудагерлерін қырғынға ұшыратты. Мин әулеті кезінде Минге адал Хуй генералдары мен әскерлері Юньнаньды басып алу кезінде Юань әулетіне адал моңғолдармен және Хуйлермен шайқасты. Хуй сонымен қатар император үшін Миао көтерілісі кезінде Оңтүстік Қытайдағы аборигендерге қарсы шайқасты. Көптеген Хуй сарбаздары Мин әулетінен кейін Юньнань және Хунань провинцияларына қоныстанды. Цин әулеті кезінде императорлық әскердегі Хуй әскерлері Дунган көтерілісі мен Пантаи көтерілісі кезінде Хуй көтерілісшілерін басып тастауға көмектесті. Шыңжаңдағы Цин әкімшілігі Хуйлерді полиция ретінде пайдалануды жөн көрді. Шыңжаңның басқарушысы Ян Цзэньсин Ма Шаову және Ма Фусин сияқты Хуй генералдарына көп сенді. Цин мұсылман генералы Зуо Баогу (1837-1894), Шандун провинциясынан, 1894 жылы Кореяның Пинян қаласын қорғағанда жапондық артиллериядан қаза тапты, онда оған ескерткіш орнатылған. Хуй әскерлері Боксерлер көтерілісі кезінде батыс әскерлерімен алғаш рет шайқасып, Ланфан және Бейчан шайқастарында жеңіске жетті. Бұл әскерлер генерал Донг Фуксян басқаратын Кансу батырлары болды. Әскери қызмет Қытай Республикасы кезеңінде де жалғасты. Гоминьдан партиясы билікті алғаннан кейін Хуйлердің әскери қызметке қатысуы жаңа деңгейге көтерілді. Цинхай және Нинся Гансу провинциясынан бөлініп шықты, ал Гоминьдан барлық үш провинцияның әскери губернаторлары етіп Хуй генералдары тағайындады. Олар "Ма" тобы ретінде танылды. Республика дәуірінде көптеген мұсылман Саларлар әскерге қосылды; оларға және әскерге қосылған Донгсянға "тамақ рационы" берілді, яғни әскери қызмет. Қытай үкіметі Ма Фуцзянды Суйюань әскери губернаторы етіп тағайындады. Ма Фуцзян Хуй халқының шайқаста шейіт болуға дайындығы туралы былай деді: Олар хан қытайларының білім беру және саяси артықшылықтарынан ләззат алған жоқ және олар көптеген жағынан примитивті. Бірақ олар адалдықтың мәнін біледі, егер мен "бұл істі жаса, тіпті өлімді білдірсе де" десем, олар қуана-қуана орындайды. Хуй генералдары мен сарбаздары Қытай-Тибет соғысында Тибетке қарсы, Кумул көтерілісінде ұйғыр көтерілісшілеріне қарсы, Синьцзянға кеңес шабуылында Кеңес Одағына қарсы және Екінші Қытай-Жапон соғысында Жапонияға қарсы күресті. Жапондықтар 1939 жылы Суйюаньдан Нинсяға басып кіруді және Хуй қуыршақ мемлекетін құруды жоспарлады. Келесі жылы, 1940 жылы жапондықтар Гоминьданның мұсылман генералы Ма Хунбиннің әскери жеңісіне ұшырады. Ма Хунбиннің Хуй мұсылман әскерлері Батыс Суйюань шайқасында Жапонияға қарсы жаңа шабуылдар жасады. Қытай Ислам қауымдастығы 1940 жылы Рамазан айында Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде "Ұлттық құтқару үшін Қытай Ислам қауымдастығынан Қытайдағы барлық мұсылмандарға хабарлама" жариялады. Біз Мұхаммед пайғамбардың "Отанға деген сүйіспеншілік - сенім" ілімін жүзеге асырып, Қытайдағы Хуйдің даңқты тарихын мұра етуіміз керек. Сонымен қатар, біз бірлігімізді нығайтайық және екі есе қиын міндетке - қорғаныс соғысын қолдауға және дінді насихаттауға қатысайық. Біз ахонгтар мен элита Рамазан айында дұға қозғалысын бастайды және Исламға деген сезімдерімізді нығайту үшін топтық дұғаларды орындайды деп үміттенеміз. Жапонияны қуып шығу үшін мұсылмандардың шыншыл бірлігі қалыптасуы керек. "Ахонг" - қытай тіліндегі "имам" деген сөз. Жапонияға қарсы соғыс кезінде имамдар мұсылмандық қарсылықты қолдап, мұсылмандарды Жапонияға қарсы күреске қатысуға шақырды, шейіт болғандар шахидтер болады деді. Ма Чжаншань жапондықтарға қарсы Хуй партизандық күшін басқарды. Хуй күштері коммунистерге қарсы көзқарастарымен белгілі болды және Қытай азаматтық соғысында Гоминьдан үшін, ал Или көтерілісі кезінде көтерілісшілерге қарсы күресті. Бай Чунси, Хуй генералы, Қытай Республикасының қорғаныс министрі лауазымына тағайындалды, бұл Республиканың ең жоғары әскери лауазымы болды. Коммунистер жеңгеннен кейін және Гоминьдан Тайваньға көшірілгеннен кейін Хуй халқы Коммунистік басшылықтағы Қытай Халық Республикасы емес, Республиканың әскерінде қызмет етуді жалғастырды. Ма Буфан Қытай Республикасының (Тайвань) Сауд Арабиясы елшісі болды. Оның інісі Ма Буцин Тайваньда әскери генерал болып қалды. Бай Чунси және Ма Чинчиан Тайваньта әскери генералдар ретінде қызмет еткен басқа Хуйлер болды. ҚХА Ма Буфанның бұрынғы қолбасшылығында қызмет еткен Хуй сарбаздарын, сондай-ақ салафи сарбаздарын 1959 жылғы Тибет көтерілісі кезінде Амдодағы Тибет көтерілісін басу үшін жұмылдырды.

Muslims have served extensively in the Chinese military for a long time in Chinese history, as both officials and soldiers, often filling the more distinguished military positions. During the Tang dynasty, 3,000 Chinese soldiers and Arab 3,000 Muslim soldiers were traded to each other in an agreement. In 756, 3,000 Arab mercenaries joined the Chinese against the An Lushan rebellion. A mythical Hui legendary folklore account claims 3000 Chinese soldiers were swapped by Guo Ziyi with the Muslims for 300 "Hui" soldiers, and said that only 3 Hui survived the war against An Lushan and populated Ningxia. A massacre of thousands of foreign Arab and Persian Muslim merchants and other foreigners by former Yan rebel general Tian Shengong happened during the An Lushan rebellion in the Yangzhou massacre (760), The rebel Huang Chao's army in southern China committed the Guangzhou massacre against over 120,000 to 200,000 foreign Arab and Persian Muslim, Zoroastrian, Jewish and Christian merchants in 878–879 at the seaport and trading entrepot of Guangzhou. During the Ming dynasty, Hui generals and troops loyal to Ming fought against Mongols and Hui loyal to the Yuan dynasty in the Ming conquest of Yunnan. Hui also fought for the emperor against aboriginal tribes in southern China during the Miao Rebellions. Many Hui soldiers of the Ming dynasty then settled in Yunnan and Hunan provinces. During the Qing dynasty, Hui troops in the Imperial army helped crush Hui rebels during the Dungan revolt and Panthay Rebellion. The Qing administration in Xinjiang also preferred to use Hui as police. Yang Zengxin, the Han Chinese governor of Xinjiang, extensively relied on Hui generals like Ma Shaowu and Ma Fuxing. Qing Muslim general Zuo Baogui (1837–1894), from Shandong province, was killed in Pingyang in Korea by Japanese cannon fire in 1894 while defending the city, where a memorial to him stands. Hui troops also fought western armies for the first time in the Boxer Rebellion, winning battles including the Battle of Langfang and Battle of Beicang. These troops were the Kansu Braves led by General Dong Fuxiang. Military service continued into the Republic of China period. After the Kuomintang party took power, Hui participation in the military reached new levels. Qinghai and Ningxia were created out of Gansu province, and the Kuomintang appointed Hui generals as military governors of all three provinces. They became known as the Ma Clique. Many Muslim Salar joined the army in the Republic era; they and Dongxiang who have joined the army are described as being given "eating rations" meaning military service. The Chinese government appointed Ma Fuxiang as military governor of Suiyuan. Ma Fuxiang commented on the willingness for Hui people to become martyrs in battle (see Martyrdom in Islam), saying:

They have not enjoyed the educational and political privileges of the Han Chinese, and they are in many respects primitive. But they know the meaning of fidelity, and if I say "do this, although it means death," they cheerfully obey. Hui generals and soldiers fought for the Republic against Tibet in the Sino Tibetan War, against Uyghur rebels in the Kumul Rebellion, the Soviet Union in the Soviet Invasion of Xinjiang and against Japan in the Second Sino Japanese War. The Japanese planned to invade Ningxia from Suiyuan in 1939 and create a Hui puppet state. The next year in 1940, the Japanese were defeated militarily by Kuomintang Muslim general Ma Hongbin. Ma Hongbin's Hui Muslim troops launched further attacks against Japan in the Battle of West Suiyuan. The Chinese Islamic Association issued "A message to all Muslims in China from the Chinese Islamic Association for National Salvation" in Ramadan of 1940 during the Second Sino Japanese War. We have to implement the teaching "the love of the fatherland is an article of faith" by the Prophet Muhammad and to inherit the Hui's glorious history in China. In addition, let us reinforce our unity and participate in the twice more difficult task of supporting a defensive war and promoting religion We hope that ahongs and the elite will initiate a movement of prayer during Ramadan and implement group prayer to support our intimate feeling toward Islam. A sincere unity of Muslims should be developed to contribute power towards the expulsion of Japan. "Ahong" is the Mandarin Chinese word for "imam". During the war against Japan, the imams supported Muslim resistance, calling for Muslims to participate in the fight against Japan, claiming that casualties would become shaheeds (martyrs). Ma Zhanshan was a Hui guerilla fighter against the Japanese. Hui forces were known for their anti communist sentiment, and fought for the Kuomintang against the CCP in the Chinese Civil War, and against rebels during the Ili Rebellion. Bai Chongxi, a Hui general, was appointed to the post of Minister of National Defence, the highest military position in the Republic of China. After the Communist victory and evacuation of the Kuomintang to Taiwan, Hui people continued to serve in the military of the Republic as opposed to the Communist led People's Republic. Ma Bufang became the ambassador of the Republic of China (Taiwan) to Saudi Arabia. His brother, Ma Buqing, remained a military general on Taiwan. Bai Chongxi and Ma Ching chiang were other Hui who served in Taiwan as military generals. The PLA recruited Hui soldiers who formally had served under Ma Bufang, as well as Salafi soldiers, to crush the Tibetan revolt in Amdo during the 1959 Tibetan uprising.

Саясат

Хуй мұсылман Ма Кликасының генералдарының көпшілігі Гоминьдан партиясының мүшелері болды және өз провинцияларында қытай ұлтшылдығын қолдады. Гоминьдан мүшелері Ма Ци, Ма Лин (соғыс әміршісі) және Ма Буфан Циңхайдың әскери губернаторлары, Ма Хуньбин Ганьсудың әскери губернаторы, ал Ма Хунькуй Нинсяның әскери губернаторы болды. Генерал Ма Фуцзянь Аньхой губернаторы болып тағайындалды және Моңғолия және Тибет істері жөніндегі төраға болды. Ма Буфан, Ма Фуцзянь және Бай Чонси Қытайды бір партиялық мемлекет ретінде басқарған Гоминьданның Орталық атқару комитетінің мүшелері болды. Бай Чонси Тайваньдағы Тайбэйдің үлкен мешітінің құрылысына көмектесті. Хуй Ма тобының көптеген мүшелері Гоминьдан партиясының мүшелері болды. Хуйлар өздерінің халал мейрамханалары мен дүкендеріне Гоминьданның "Көк аспанмен ақ күн" партиясының белгілерін орналастырды. 1935 жылы христиан миссионері Ханкоудағы араб және қытай әріптері бар мұсылмандық ет ресторанының суретін түсірді, ол Халал (мұсылмандарға арналған) екенін көрсететін. Онда Гоминьданның екі партиялық белгісі болды.

Қытайда дінге деген құлшыныстың өсуі

Калифорниядағы Помона колледжінің профессоры және Хуэй халқының жетекші зерттеушісі Дрю Глэднидің айтуынша, Хуэй мұсылмандары Қытайда діни сенімдерінің жаңаруын басынан өткізіп жатыр. Хуэй халқының арасында дін ұстанатын мұсылмандардың саны артып келеді, сонымен қатар хиджаб киетін Хуэй әйелдерінің саны мен Хажға баратын Хуэйлердің саны да "қатты өсті". Қытайда 1950 жылға қарағанда екі есе көп мешіт бар деген есеп бар, олардың көпшілігі Хуэй мұсылмандарының күшімен салынған. Қытайдағы осы тенденцияның себебі Хуэй мұсылмандары Таяу Шығыс пен Қытай арасындағы саудада маңызды делдалдық рөл атқарады, ал Қытай мен Таяу Шығыстың арасындағы сауда ел үшін маңыздырақ болып келеді. Осының салдарынан, үкімет Хуэй мұсылмандарының ірі орталықтарының бірі – Инчуань қаласында 3,7 миллиард долларлық "Дүниежүзілік мұсылман қаласы" деп аталатын исламдық саябақты салуға кірісті. Бұған қоса, діни бостандықтарына ұйғырларға қарағанда әлдеқайда көп шектеулер қойылғаннан өзгеше, Хуэй мұсылмандары әдетте Қытайдан тәуелсіздік алмайды, хан тайпасына мәдени жақындықтары бар және қытай қоғамына жақсы сіңіп кеткен. "Бұл дін бостандығының мәселесі емес", - дейді Глэдни, - "Қытайда діни көзқарастарды білдірудің көптеген жолдары бар екені анық, бірақ мемлекет саяси деп санайтын бұл көбінесе тұманды және өзгермелі шекараны кесіп өтсеңіз, сіз қауіпті аймаққа енесіз. Бұл, әрине, Шыңжаң мен Тибетте де байқалады".

Қытайдан тыс жерлерде

Оңтүстік-Шығыс Азиядағы хуэй мұсылмандарының тарихы 700 жылға дейін соқталады, бұл Чжэн Хэнің, хуэй болған кезімен байланысты. Хуэйлер 1875-1912 жылдар аралығындағы қытайлық көші-қон толқынына қосылды. Олар Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Пенанг, Сабах, Сингапур және Пангкорда қоныстанды. Көбінесе Фуцзянь провинциясынан келген хоккиан тілінде сөйлейтін жұмысшылар мен саудагерлер еді. Британдық колониялық әлеуметтік жүйе тілдік топтар бойынша құрылғандықтан, хуэйлер хоккиандықтар ретінде жіктеліпті. Хуэйлердің бір бөлігі қытай қоғамының бағытына және жергілікті мұсылман қауымдарына сіңіп кеткен болуы мүмкін. 1949 жылдан кейін Сауд Арабиясына Ма Чэнсян басшылығымен жүздеген хуэй мұсылман әскерлері қоныстанды. Хуэй генералы Ма Буфан 1961 жылы Меккеде тұрақты қоныс тепті. Ма Буканг пен Ма Буфан бір кезде Сауд Арабиясында болғанда, Каирде тұрған. 2012 жылдың 27 ақпанында Джиддада Ма Цзиюаньның қазасы Қытай консулдығында қайғымен қабылданды. Мьянмадағы пантайлар мен Таиландтағы кейбір Чин-Хоу тайпалары – хуэй мұсылмандары, ал Орталық Азия мен Ресейдегі хуэйлер дунган деп аталады. Хуэй халқы Цинхай және Гансуда, тибеттіктер Амдо деп атап жүрген аймақта ұзақ жылдар бойы тұрған, бірақ тарихи тұрғысынан тибеттіктер жергілікті саясатта үстемдік құрған. 1931 жылы Хуэй генералы Ма Буфан Цинхай губернаторының қызметіне мұрагерлік еткен кезде жағдай өзгерді. Ма Цинхайдың солтүстік-шығысындағы Хайдун префектурасындағы билік орталығында көптеген тибеттіктерді ислам дініне өтуге және мәдениетке бейімделуге мәжбүр етті. 1990 жылдары хуэйлер Лхасаға көшіп келе бастағанда жағдай шиеленісті болды. 2003 жылдың ақпан айында тибеттіктер хуэйлерге қарсы көтеріліс ұйымдастырып, хуэйлерге тиесілі дүкендер мен мейрамханаларды қиратты. Жергілікті тибет буддасының дінбасылары тибеттіктерді хуэй дүкендеріне бойкот жариялауға шақырған аймақтық бойкот қозғалысын жетекшілік етті. Цин және Республикалық Қытай билігі ұйғырларды басып ұстау және ұйғыр көтерілістерін жаншу үшін хуэй әскерлері мен шенеуніктерді пайдаланғандықтан, ұйғырлармен шиеленіс туды. 1940 жылдан 1982 жылға дейін Синьцзянның хуэй халқы 520 пайызға өсті, орташа жылдық өсім 4,4 пайызды құрады, ал ұйғыр халқының саны 1,7 пайызға ғана өсті. Хуэй халқының осы күрт өсуі хуэй және ұйғыр халықтары арасындағы айқын шиеленістерге әкеп соқты. 1933 жылғы Кизил қырғынында көптеген хуэй мұсылман азаматтары ұйғыр көтерілісшілерінің қолынан қаза тапты. Кейбір ұйғырлар 1934 жылғы Қашғар шайқасында хуэй әскері 2000-8000 ұйғырды өлтіргенін еске алады, бұл Қашғарға басқа аймақтардан көшіп келген хуэйлердің санының артуына себеп болды. Кейбір хуэйлер ұйғыр сепаратизмін сынап, басқа елдердегі қақтығыстарға араласпауды қалайды. Хуэйлер мен ұйғырлар бөлек тұрады, әрқайсысы өз мешітіне барады. 2009 жылы Синьцзянда болған қақтығыстарда 200-ге жуық адам қаза тапқанда, экстремистік ұйғырлар арасында әлеуметтік желілерде "Хандарды өлтіріңдер, хуэйлерді өлтіріңдер" деген ұран жиі айтылды.

In Southeast Asia, presence of Hui Muslims may date back 700 years to the time of Zheng He, who was a Hui. Hui also joined the wave of Chinese migrants that peaked between 1875 and 1912. They inhabited Penang, Sabah, Singapore and Pangkor prior to World War II. Most were Hokkien speaking coolies and merchants from Fujian. The colonial British welfare system was commissioned according to language groups, so the Hui were classed as Hokkien. A small number of Hui may have become assimilated into mainstream Chinese society and local Muslim populations. Saudi Arabia was settled by hundreds of Hui Muslim soldiers under Ma Chengxiang after 1949. The Hui General Ma Bufang settled permanently in Mecca in 1961. For a while Cairo was the dwelling place of Ma Bukang and Ma Bufang in between the time they were in Saudi Arabia. The death of Ma Jiyuan in Jeddah on 27 February 2012 was greeted with sorrow by the Chinese consulate. The Panthays in Myanmar and some of the Chin Haw in Thailand are Hui Muslims, while Hui in Central Asia and Russia are called Dungans. The Hui people have had a long presence in Qinghai and Gansu, or what Tibetans call Amdo, although Tibetans have historically dominated local politics. The situation was reversed in 1931 when the Hui general Ma Bufang inherited the governorship of Qinghai, stacking his government with Hui and Salar and excluding Tibetans. In his power base in Qinghai's northeastern Haidong Prefecture, Ma compelled many Tibetans to convert to Islam and acculturate. Tensions also mounted when Hui started migrating into Lhasa in the 1990s. In February 2003, Tibetans rioted against Hui, destroying Hui owned shops and restaurants. Local Tibetan Buddhist religious leaders led a regional boycott movement that encouraged Tibetans to boycott Hui owned shops. Tensions with Uyghurs arose because Qing and Republican Chinese authorities used Hui troops and officials to dominate the Uyghurs and crush Uyghur revolts. Xinjiang's Hui population increased by over 520 percent between 1940 and 1982, an average annual growth of 4.4 percent, while the Uyghur population only grew at 1.7 percent. This dramatic increase in Hui population led inevitably to significant tensions between the Hui and Uyghur populations. Many Hui Muslim civilians were killed by Uyghur rebel troops in the Kizil massacre (1933). Some Uyghurs in Kashgar remember that the Hui army at the 1934 Battle of Kashgar massacred 2,000 to 8,000 Uyghurs, which caused tension as more Hui moved into Kashgar from other parts of China. Some Hui criticize Uyghur separatism and generally do not want to get involved in conflict in other countries. Hui and Uyghur live separately, attending different mosques. During the 2009 rioting in Xinjiang that killed around 200 people, "Kill the Han, kill the Hui" was the recurring cry spread across social media among extremist Uyghurs.