Мұсылман әлемі: географиясы, тарихы мен экономикасы

Кіріспе

Мұсылман көпшілігі бар елдер, штаттар, аудандар немесе қалалар

Мұсылман әлемі және ислам әлемі терминдері көбінесе ислам қауымдастығын білдіреді, ол Ұмма деп те аталады. Бұл исламның діни наным-сенімдерін, саясатын және заңдарын ұстанатындардың немесе исламды практикалайтын қоғамдардың барлығын қамтиды. Қазіргі геосаяси мағынада бұл терминдер ислам кең таралған елдерді білдіреді, бірақ оларды қосу үшін келісілген критерийлер жоқ. Мұсылман әлемінің тарихы шамамен 1400 жылды қамтиды және әртүрлі әлеуметтік-саяси дамуды, сондай-ақ Исламның алтын ғасыры кезінде өнер, ғылым, медицина, философия, құқық, экономика және технология саласындағы жетістіктерді қамтиды. Мұсылмандар Құраннан басшылық іздеп, Мұхаммед пайғамбардың пайғамбарлық миссиясына сенеді, бірақ басқа мәселелер бойынша келіспеушіліктер ислам ішінде әртүрлі діни мектептер мен секталардың пайда болуына әкелді. Исламдық жаулап алулар, үш құрлықта (Азия, Африка және Еуропа) араб империясының құрылуымен аяқталды, мұсылман әлемін байытты және исламдық ілімдерге берілген мәнге байланысты осы институттың пайда болуының экономикалық алғышарттарын қамтамасыз етті. Қазіргі заманда мұсылман әлемінің көп бөлігі еуропалық отаршылдық үстемдікке түсті. Колониалды кезеңнен кейін пайда болған ұлттық мемлекеттер әртүрлі саяси және экономикалық модельдерді қабылдады және оларға діни үрдістермен қатар секулярлық үрдістер де әсер етті. 2013 жылы 60 мұсылман көпшілігі бар елдің жалпы ішкі өнімі (номиналды) 5,7 триллион АҚШ долларын құрады. 2016 жылы олардың үлесі әлемдік жалпы өнімнің 8%-ын құрады. 2020 жылы 57 мүше елден тұратын Ислам ынтымақтастық ұйымының экономикасының жалпы ішкі өнімі 24 триллион АҚШ долларына тең болды, бұл әлемдік ЖІӨ-нің шамамен 18%-ына тең, ал 5 Ислам ынтымақтастық ұйымының бақылаушы мемлекеттерімен бірге 30 триллион АҚШ долларын құрады, бұл әлемдік ЖІӨ-нің шамамен 22%-ына тең. 2020 жылы әлем халқының 1,8 миллиарды немесе 25%-дан астамы мұсылмандарды құрады. Аймақтағы жалпы халықтың өзін мұсылман деп санайтындардың пайыздық үлесі: Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада – 91%, Орталық Азияда – 89%, Оңтүстік-Шығыс Азияда – 40%, Оңтүстік Азияда – 31%, Сахарадан оңтүстікке қарай Африкада – 30%, Азияда – 25%, Океанияда – 1,4%, Еуропада – 6% және Америкада – 1%. Мұсылмандардың көпшілігі екі конфессияның біріне жатады: сунниттік ислам (87–90%) және шииттік ислам (10–13%). Дегенмен, басқа да конфессиялар бар, мысалы, Ибади (негізінен Оманда). Исламның белгілі бір бағыттарымен және салаларымен байланыстырмайтын, өзін олармен бірдейлендірмейтін немесе оларды анықтау қиын мұсылмандар діни емес мұсылмандар деп аталады. Мұсылмандардың 13%-ы Индонезияда, мұсылман көпшілігі бар ең үлкен елде тұрады; мұсылмандардың белгілі бір пайызы Оңтүстік Азияда, мұсылмандардың ең көп саны бар аймақта тұрады; белгілі бір пайызы Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада, онда ол басым дін; және 15%-ы Сахарадан оңтүстікке қарай Африкада және Батыс Африкада (негізінен Нигерияда) тұрады. Мұсылмандар Орталық Азияда басым көпшілік құрайды, Кавказда басым, ал Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған. Үндістанда мұсылман халқының саны мұсылман елдерінен тыс ең көп. Пәкістан, Бангладеш, Иран және Мысыр әлемдегі мұсылман халқының саны бойынша екінші, төртінші, алтыншы және жетінші орында тұр. Америка, Ресей, Үндістан, Қытай және Еуропа елдерінде де мұсылман қауымдастығы бар. Ислам діні әлемдегі ең жылдам өсіп келе жатқан негізгі дін болып табылады, оның бір себебі – жоғары туу деңгейі. Осы зерттеуге сәйкес, дін ауыстыру мұсылман халқына әсер етпейді, өйткені исламды қабылдағандар мен исламнан кеткендердің саны шамамен тең. Қытайда мұсылман көпшілігі бар елдерден тыс мұсылман халқының саны бойынша үшінші орында тұр, ал Ресейде мұсылман халқының саны бойынша бесінші орында тұр. Нигерияда Африкадағы ең көп мұсылман халқы бар, ал Индонезияда Азиядағы ең көп мұсылман халқы бар.

The terms Muslim world and Islamic world commonly refer to the Islamic community, which is also known as the Ummah. This consists of all those who adhere to the religious beliefs, politics, and laws of Islam or to societies in which Islam is practiced. In a modern geopolitical sense, these terms refer to countries in which Islam is widespread, although there are no agreed criteria for inclusion. The history of the Muslim world spans about 1,400 years and includes a variety of socio political developments, as well as advances in the arts, science, medicine, philosophy, law, economics and technology during the Islamic Golden Age. Muslims look for guidance to the Quran and believe in the prophetic mission of the Islamic prophet Muhammad, but disagreements on other matters have led to the appearance of different religious schools of thought and sects within Islam. The Islamic conquests, which culminated in the Arab empire being established across three continents (Asia, Africa, and Europe), enriched the Muslim world, achieving the economic preconditions for the emergence of this institution owing to the emphasis attached to Islamic teachings. In the modern era, most of the Muslim world came under European colonial domination. The nation states that emerged in the post colonial era have adopted a variety of political and economic models, and they have been affected by secular as well as religious trends. as of 2013, the combined GDP (nominal) of 60 Muslim majority countries was US$5.7 trillion. as of 2016, they contributed 8% of the world's total. In 2020, the Economy of the Organisation of Islamic Cooperation which consists of 57 member states had a combined GDP(PPP) of US$ 24 trillion which is equal to about 18% of world's GDP or US$ 30 trillion with 5 OIC observer states which is equal to about 22% of the world's GDP. As of 2020, 1.8 billion or more than 25% of the world population are Muslims. By the percentage of the total population in a region considering themselves Muslim, 91% in the Middle East North Africa (MENA), 89% in Central Asia, 40% in Southeast Asia, 31% in South Asia, 30% in Sub Saharan Africa, 25% in Asia, 1.4% in Oceania, 6% in Europe, and 1% in the Americas. Most Muslims are of one of two denominations: Sunni Islam (87–90%) and Shia (10–13%). However, other denominations exist in pockets, such as Ibadi (primarily in Oman). Muslims who do not belong to, do not self identify with, or cannot be readily classified under one of the identifiable Islamic schools and branches are known as non denominational Muslims. About 13% of Muslims live in Indonesia, the largest Muslim majority country; % of Muslims live in South Asia, the largest population of Muslims in the world; % in the Middle East–North Africa, where it is the dominant religion; and 15% in Sub Saharan Africa and West Africa (primarily in Nigeria). Muslims are the overwhelming majority in Central Asia, the majority in the Caucasus, and widespread in Southeast Asia. India has the largest Muslim population outside Muslim majority countries. Pakistan, Bangladesh, Iran, and Egypt are home to the world’s second, fourth, sixth and seventh largest Muslim populations respectively. Sizeable Muslim communities are also found in the Americas, Russia, India, China, and Europe. Islam is the fastest growing major religion in the world partially due to their high birth rate, according to the same study, religious switching has no impact on Muslim population, since the number of people who embrace Islam and those who leave Islam are roughly equal. China has the third largest Muslim population outside Muslim majority countries, while Russia has the fifth largest Muslim population. Nigeria has the largest Muslim population in Africa, while Indonesia has the largest Muslim population in Asia.

Терминология

Бұл термин 1912 жылы пан-исламдық пропаганданың ықпалын қамтитын құжат ретінде тіркелген. "Таймс" газеті панисламизмді түркілер, арабтар мен парсылар жиналған Париж қаласында туған, күшті, маңызды және біртұтас қозғалыс ретінде сипаттады. Хабаршының назары Үндістанға аударды: мұсылман әлемінің түрлі аймақтарындағы жетістіктерді қарастыруға тым көп уақыт кетпек. Мақалада Әмірдің мәртебесі, Триполи жорығының әсері, Персиядағы ағылшын-орыс әрекеттері және "Афғандық талаптары" талданды. Қазіргі геосаяси тұрғыдан алғанда, "мұсылман әлемі" және "ислам әлемі" терминдері ислам діні кең таралған елдерді білдіреді, бірақ оларды кіргізу үшін келісілген критерийлер жоқ. Сондықтан әдебиетте "мұсылман көпшілігі бар елдер" термині жиі қолданылады. 622 жылы Меккеде қарсылыққа тап болған ол және оның ізбасарлары Ясрибке (қазіргі Медина) көшіп, қала үшін оның басшылығымен жаңа конституция құруға шақырылды. Содан кейін болған Бірінші, Екінші және Үшінші фитналар, сондай-ақ Аббасидтер төңкерісі (746–750) мұсылмандардың саяси бірлігін толығымен жойды, олар содан бері көптеген мемлекеттерде қоныстанды. Газнавилердің билігінен кейін Мұхаммед Гор мен Гият әл-Дин Мұхаммедтің басшылығымен Гуридтер империясы келді, олардың Мұхаммед Бахтияр Халджи билігіндегі үкімділігі Бенгалияға дейін созылды, онда үндістандық ислам миссионерлері дауа және исламға өткендердің саны бойынша ең үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1206 жылы Құтбұддин Айбек Делиді жаулап алып, Дели сұлтандарының билігін бастады, бұл Үндістан өркениетін Африка мен Еуразияның кең сауда және мәдени желілерімен үйлестірген, Үндістанда демографиялық және экономикалық өсімді арттырған және моңғолдардың гүлденген Индо-Ганг жазығына басып кіруіне кедері келтірген және аздаған әйел мұсылман билеушісі Разия Сұлтанды таққа отырғызған династиялар тізбегі болды. Аббасидтер, Фатимидтер, Альморавидтер, Гао империясы, Сәлжұқыдтар, Сахельдегі ең үлкен жалғасқан Сонгхай империясы (15-16 ғасырлар), Батыс Африка, Солтүстік Африканың оңтүстігі және Орталық Африканың батысы, ислам білімінің орталықтары Тимбукту, Дженне, Оуалата және Гао, Ажуран, Сомалидегі Адал және Варсангали, Үндістан субконтинентіндегі (Үндістан, Бангладеш, Пәкістан т.б.) Моғолдар, Парсыдағы Сафавидтер және Анатолиядағы Османдықтар, Массина империясы, Солтүстік Нигерияның Сокото халифаты, Тукулер империясы сияқты мұсылмандардың үстемдігінде болған маңызды империялар әлемдегі ықпалды және ерекше күштердің қатарында болды. 19 ғасырдың отаршылдығы мен 20 ғасырдың отаршылдықтан құтылуы әлемде мұсылман көпшілігі бар бірнеше тәуелсіз мемлекеттердің құрылуына әкелді, олар исламға қатысты әртүрлі көзқарастар мен саяси ықпалға ие болды. Бұл исламның секуляризм, ұлтшылдық (әсіресе араб ұлтшылдығы мен пан-арабизм, пан-исламшылдыққа қарсы), социализм (араб социализмі мен Ирандағы социализмті де қараңыз), демократия (ислам демократиясын қараңыз), республикашылдық (ислам республикасын қараңыз), либерализм және прогрессивизм, феминизм, капитализм және т.б. сияқты басқа да идеологиялық ұғымдармен үйлесімділігі туралы сұрақтарды қамтиды.

The term has been documented as early as 1912 to encompass the influence of perceived pan Islamic propaganda. The Times described Pan Islamism as a movement with power, importance, and cohesion born in Paris, where Turks, Arabs and Persians congregated. The correspondent's focus was on India: it would take too long to consider the progress made in various parts of the Muslim world. The article considered the position of the Amir, the effect of the Tripoli Campaign, Anglo Russian action in Persia, and "Afghan Ambitions". In a modern geopolitical sense, the terms 'Muslim world' and 'Islamic world' refer to countries in which Islam is widespread, although there are no agreed criteria for inclusion. Hence, the term 'Muslim majority countries' is often preferred in literature. In 622 CE, facing opposition in Mecca, he and his followers migrated to Yathrib (now Medina), where he was invited to establish a new constitution for the city under his leadership. The following First, Second and Third Fitnas and finally the Abbasid Revolution (746–750) also definitively destroyed the political unity of the Muslims, who have been inhabiting multiple states ever since. Ghaznavids' rule was succeeded by the Ghurid Empire of Muhammad of Ghor and Ghiyath al Din Muhammad, whose reigns under the leadership of Muhammad Bakhtiyar Khalji extended until the Bengal, where Indian Islamic missionaries achieved their greatest success in terms of dawah and number of converts to Islam. Qutb ud Din Aibak conquered Delhi in 1206 and began the reign of the Delhi Sultanate, a successive series of dynasties that synthesized Indian civilization with the wider commercial and cultural networks of Africa and Eurasia, greatly increased demographic and economic growth in India and deterred Mongol incursion into the prosperous Indo Gangetic Plain and enthroned one of the few female Muslim rulers, Razia Sultana. Notable major empires dominated by Muslims, such as those of the Abbasids, Fatimids, Almoravids, Gao Empire, Seljukids, largest contiguous Songhai Empire (15th 16th centuries) of Sahel, West Africa, southern North Africa and western Central Africa which dominated the centers of Islamic knowledge of Timbuktu, Djenne, Oualata and Gao, Ajuran, Adal and Warsangali in Somalia, Mughals in the Indian subcontinent (India, Bangladesh, Pakistan e. t. c), Safavids in Persia and Ottomans in Anatolia, Massina Empire, Sokoto Caliphate of northern Nigeria, Toucouleur Empire, were among the influential and distinguished powers in the world. 19th century colonialism and 20th century decolonisation have resulted in several independent Muslim majority states around the world, with vastly differing attitudes towards and political influences granted to, or restricted for, Islam from country to country. These have revolved around the question of Islam's compatibility with other ideological concepts such as secularism, nationalism (especially Arab nationalism and Pan Arabism, as opposed to Pan Islamism), socialism (see also Arab socialism and socialism in Iran), democracy (see Islamic democracy), republicanism (see also Islamic republic), liberalism and progressivism, feminism, capitalism and more.

Батырма империясы

Ғалымдар Сафави, Осман және Моғол мемлекеттерінің дәуірін сипаттау үшін көбінесе "Исламдық оқ-дәрі дәуірі" деген терминді қолданады. Осы үш империяның әрқайсысы жаңадан дамытылған атыс қаруын, әсіресе пушкалар мен жеке қаруды пайдаланып, империяларын құруда үлкен әскери табыстарға қол жеткізді. Олар негізінен XIV ғасырдан XVII ғасырдың соңына дейін өмір сүрді. 17-18 ғасырларда, Үндістан субконтиненті Мұғол империясының алтыншы билеушісі Мұхаммед Аурангзебтің шариғат және ислам экономикасы арқылы басқарылған кезде, Үндістан әлемдегі ең ірі экономикаға айналды, ол әлемдік ЖІӨ-нің 25% құрады.

Үлкен айырмашылық

Ұлы айырмашылық еуропалық отаршылдық державалардың Мұғол империясы сияқты бұрыннан бар болған шығыс державаларын әскери тұрғысынан жеңуіне себеп болды. Бұл бай Бенгалия Субасынан бастап, Типу Сұлтанның Майсур мемлекеті, Осман империясы және алдыңғы замандағы Үлкен Орта Шығыстағы көптеген кіші мемлекеттерді қамтыды, соның нәтижесінде ‘отаршылдық’ деп аталатын кезең басталды. Көптеген мұсылман көпшілігі бар қоғамдар батыс державаларына ынта-жігермен жауап берді, осылайша Панисламизмнің көтерілуіне ықпал етті; немесе дәстүрлі және кең көлемді мәдени идеалдарды бекітті; ал сирек жағдайларда отаршылдық державалар әкелген жаңашылдықты қабылдады. (Осман сұлтандығының жойылғандығына қараңыз). Террористік ұйым Аль-Қаиданың АҚШ-қа қарсы әрекеттерін зерттеу барысында ғалымдар мұсылман тәжірибесін секулярлық Ағартушылық принциптері арқылы түсінудің салдары туралы ойларға келді. 11 қыркүйектегі теракттердің жасаушыларының бірі Мұхаммед Атта, қорқынышын басу үшін Құраннан аяттар келтірген: "Олармен күресіңдер, әрі Алла сілердің қолыңыздан оларды жазалайды, оларды жоқ қылады және сіздерге оларға қарсы көмектеседі, сондай-ақ сенушілердің кеуделеріне шипа сыйлайды", – деп, үмметке, мұсылман сенушілер қауымына сілтеме жасап, жахилияның қараңғылығынан адалдарды жетектеген Исламның ерте жауынгерлерінің бейнесін еске түсірді. Сәйід Құтбтың Ислам туралы анықтамасы бойынша, дін – "жахилиядан толық үзіліс". Ол американдық шіркеулердің "әдемілік пен көңіл көтеру орындарынан ажырату қиын" әлеуметтік өмірдің орталықтары ретінде танылғанына наразылық білдірді. Құтб үшін батыс қоғамы – қазіргі заманғы жахилия. Оның "мұсылман әлемі" және оның "әлеуметтік тәртібі" туралы түсінігі, ислами ұстанымдарды ұстанудың нәтижесі ретінде батыс әлеміне ұсынылғанда, "нағыз ислами идеологияның сұлулығы мен тартымдылығымен" таң қалдыратынын айтты. Ол Ағартушылық дәуірінің құндылықтары мен оның алдын баққан ғылыми революцияның "Алланың жер бетіндегі билігін жоққа шығаратынын немесе тоқтататынын" және "жахили өмірінің теріс әсерлерін жою үшін" "ислами сипатты" нығайту қажеттігін мәлімдеді. Түркия Мустафа Кемал Ататүктің реформаларынан бері секулярлық мемлекет ретінде басқарылуда. Керісінше, 1979 жылғы Иран революциясы монархиялық, жартылай секулярлық режимді аятолла Рухолла Хомейни басқаратын ислам республикасымен алмастырды. Кейбір елдер исламды мемлекеттік дін деп жариялады. Мұндай елдерде заңдық кодекс көбінесе секулярлық болып табылады. Мұрагерлік және некеге қатысты жеке мәселелер ғана шариғат заңдарымен реттеледі. Кейбір жерлерде мұсылмандар ислам заңын, араб тілінде шариғат деп аталатынын қолданады. Ислам заңының заңгерлік мектептер деп аталатын бірнеше нұсқалары бар. 2005 жылы әлемдегі көрнекті ислам ғалымдары қолдаған Амман хабары төрт сунниттік мектепті (Ханафи, Малики, Шафии, Ханбали), екі шииттік мектепті (Жафари, Заиди), Ибади мектебін және Захири мектебін мойындады.

The Great Divergence was the reason why European colonial powers militarily defeated preexisting Oriental powers like the Mughal Empire, starting from the wealthy Bengal Subah, Tipu Sultan's Kingdom of Mysore, the Ottoman Empire and many smaller states in the pre modern Greater Middle East, and initiated a period known as 'colonialism'. A number of Muslim majority societies reacted to Western powers with zealotry and thus initiating the rise of Pan Islamism; or affirmed more traditionalist and inclusive cultural ideals; and in rare cases adopted modernity that was ushered by the colonial powers. (see Abolition of the Ottoman sultanate). terrorist group Al Qaeda against the United States, scholars considered the ramifications of seeking to understand Muslim experience through the framework of secular Enlightenment principles. Muhammad Atta, one of the 11 September hijackers, reportedly quoted from the Quran to allay his fears: "Fight them, and God will chastise them at your hands/And degrade them, and He will help you/Against them, and bring healing to the breasts of a people who believe", referring to the ummah, the community of Muslim believers, and invoking the imagery of the early warriors of Islam who lead the faithful from the darkness of jahiliyyah. By Sayyid Qutb's definition of Islam, the faith is "a complete divorce from jahiliyyah". He complained that American churches served as centers of community social life that were "very hard [to] distinguish from places of fun and amusement". For Qutb, Western society was the modern jahliliyyah. His understanding of the "Muslim world" and its "social order" was that, presented to the Western world as the result of practicing Islamic teachings, would impress "by the beauty and charm of true Islamic ideology". He argued that the values of the Enlightenment and its related precursor, the Scientific Revolution, "denies or suspends God's sovereignty on earth" and argued that strengthening "Islamic character"
was needed "to abolish the negative influences of jahili life." Turkey has been governed as a secular state since the reforms of Mustafa Kemal Atatürk. By contrast, the 1979 Iranian Revolution replaced a monarchial semi secular regime with an Islamic republic led by the Ayatollah, Ruhollah Khomeini. Some countries have declared Islam as the official state religion. In those countries, the legal code is largely secular. Only personal status matters pertaining to inheritance and marriage are governed by Sharia law. In some places, Muslims implement Islamic law, called sharia in Arabic. The Islamic law exists in a number of variations, called schools of jurisprudence. The Amman Message, which was endorsed in 2005 by prominent Islamic scholars around the world, recognized four Sunni schools (Hanafi, Maliki, Shafi'i, Hanbali), two Shia schools (Ja'fari, Zaidi), the Ibadi school, and the Zahiri school.

Ислам мемлекеттері

Сегіз ислам мемлекеті мемлекеттік және конституциялық идеологияның негізі ретінде исламды қабылдады.

Саясат

20 ғасырдың көп бөлігінде исламдық сана мен исламның саяси мәселелердегі ықпалы 21 ғасырдың басында күшейген деуге болады. Батыс әлемінің ислам аймақтарына қызығушылығының жылдам өсуі, халықаралық қақтығыстар және жаһандану исламның қазіргі заманғы тарихта әлемге тигізетін әсерін өзгертіп жіберді.

Демография

Әлем халқының 24,1 пайызынан астамы мұсылман, олардың жалпы саны шамамен 1,9 миллиардқа жетеді. Мұсылмандар 49 елде көпшілік құрайды, олар жүздеген тілде сөйлейді және әртүрлі этникалық топтардан шыққан. Әлемдегі ең ірі мұсылман халқы Қарачи қаласында шоғырланған.

География

"Мұсылман әлемі" және "Ислам әлемі" терминдері даулы, себебі ешбір ел толығымен мұсылман дінін ұстанбайды, сондай-ақ, елдегі мұсылман азшылығын "маңызды" деп санаудың нақты өлшемі жоқ. Сондықтан, мұсылман әлемін географиялық тұрғыдан қалай анықтауға келісім жоқ. Әлемдегі мұсылмандардың басым көпшілігі, 87-ден 90%-ға дейін, сүнниттерді құрайды. Шииттер және басқа топтар қалған 10-13%-ды құрайды. Шииттердің ең көп шоғырланған елдері: Иран – 89%, Әзірбайжан – 65%, Ирак – 60%, Бахрейн – 60%, Йемен – 35%, Түркия – 10%, Ливан – 27%, Сирия – 13%, Ауғанстан – 10%, Пәкістан – 10% және Үндістан – 10%. Дінге жатпайтын мұсылмандар жеті елде мұсылмандардың көпшілігін құрайды (ал тағы үш елде басым бөлігін құрайды): Албания (65%), Қырғызстан (64%), Косово (58%), Индонезия (56%), Мали (55%), Босния және Герцеговина (54%), Өзбекстан (54%), Әзірбайжан (45%), Ресей (45%) және Нигерия (42%). Олар негізінен Орталық Азияда таралған.

Ислам мектептері мен салалары

Исламның алғашқы ғасырлары үш негізгі бағытқа – сунниттерге, шииттерге және хариджиттерге – бастау берді. Әр бағыт өзінің ерекше заңгерлік мектептерін (мадхаб) қалыптастырды, олар заңнама әдістемесінің (фиқһ) әртүрлі тәсілдерін көрсетеді. Басты сунниттік мазхабтар – Ханафи, Малики, Шафии және Ханбали. Шииттік бағыттардың негізгілері – он екілік (Имами), исмаилилік (жетілік) және заидилік (бестік). Кейін исмаилизм Низари исмаили және Мустали исмаили болып екіге бөлінді, ал Мустали Хафизи және Тайяби исмаилилеріне жіктелді. Бұл Кармат қозғалысы мен друздар дінінің пайда болуына да себеп болды, бірақ друздар өздерін мұсылмандар деп санамайды. Он екі шиитік Джафари заңнамасын дамытты, оның тармақтары – Ахбаризм және Усулизм, сондай-ақ алавиттер, шейкизм және алевизм сияқты басқа да қозғалыстар. Хариджиттер де бастапқыда бес негізгі тармаққа бөлінді: Суфрилер, Азариқа, Наждат, Аджариттер және Ибадилер. Осы көптеген тармақтардың ішінде тек Ханафи, Малики, Шафии, Ханбали, Имами Жафари Усули, Низари Исмаили, Алеви, Заиди, Ибади, Захири, Алавит, Друз және Тайяби қауымдастықтары бүгінге дейін сақталған. Сонымен қатар, кейіннен Құран мұсылмандары және Ахмади мұсылмандары сияқты жаңа ойлау мектептері мен қозғалыстар дербес түрде пайда болды.

Басқа діндер

Мұсылман көпшілігіндегі көптеген елдерде мұсылман емес азшылықтар бар, олардың ішінде христиандар, яһудилер, индустар, буддистер, бахайлар, друздар, езидтер, мандайлар, ярсанилер және зороастрийлер бар. Мұсылман әлемінде әлемдегі ең көне христиан қауымдастықтары және христиан әлемінің ең маңызды қалалары орналасқан, соның ішінде оның бес үлкен патриархаты (Александрия, Антиохия және Константинополь). Ғалымдар мен зиялылар христиан дінінің исламның таралуынан бері араб және ислам өркениеттеріне маңызды үлес қосқанына және Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және басқа да аймақтардың мәдениетіне елеулі әсер еткеніне келіседі. Pew Research Center бағалауынша, 2010 жылы 64 миллионнан астам христиан мұсылман көпшілігі бар елдерде (Нигерияны қоспағанда) өмір сүрді. Pew Forum зерттеуі бойынша, Индонезияда (21,1 миллион) мұсылман әлеміндегі ең көп христиан халқы тұрады, одан кейін Мысыр, Чад және Қазақстан. 2004 жылы Адли А. Юсеф пен Мартин Томас мәлімдегендей, мұсылман көпшілігі бар елдерде шамамен 30 миллион христиан өмір сүрді, олардың ең көп саны Индонезияда, одан кейін Мысырда шоғырланған. Нигерия мұсылмандар мен христиандар арасында шамамен тең бөлінген, онда 80 миллионнан астам христиан және мұсылман бар. 2018 жылы еврей агенттігі араб және мұсылман елдерінде шамамен 27 000 яһуди өмір сүретінін бағалады. Яһуди қауымдастықтары исламның пайда болуынан бері Таяу Шығыс және Солтүстік Африкада өмір сүріп келеді. Бүгінде мұсылман елдеріндегі яһудилердің саны бұрынғы деңгейінен айтарлықтай төмендеді, мұсылман елдеріндегі ең ірі яһуди қауымдастықтары араб емес Иранда (9 500) және Түркияда (14 500) орналасқан; алайда, екеуі де тарихи тұрғыдан қарағанда әлдеқайда кішкентай. Араб елдерінде ең ірі яһуди қауымы қазір Мароккода (шамамен 2 000 яһуди) және Тунисте (шамамен 1 000 адам) өмір сүреді. Әлемдегі друздардың саны 800 000 мен 1 миллион арасында, олардың көп бөлігі Левант аймағында (негізінен Сирия мен Ливанда) тұрады. 2010 жылы Pew Forum зерттеуі Бангладеште (13,5 миллион), Индонезияда (4 миллион), Пәкістанда (3,3 миллион) және Малайзияда (1,7 миллион) елеулі индуист азшылықтары бар екенін көрсетті. Малайзияда (5 миллион) мұсылман әлеміндегі ең көп буддист халқы тұрады.

There are sizeable non Muslim minorities in many Muslim majority countries, includes, Christians, Jews, Hindus, Buddhists, Bahai's, Druzes, Yazidis, Mandaeans, Yarsanis and Zoroastrians. The Muslim world is home to some of the world's most ancient Christian communities, and some of the most important cities of the Christian world—including three of its five great patriarchates (Alexandria, Antioch, and Constantinople). Scholars and intellectuals agree Christians have made significant contributions to Arab and Islamic civilization since the introduction of Islam, and they have had a significant impact contributing the culture of the Middle East and North Africa and other areas. Pew Research Center estimates indicate that in 2010, more than 64 million Christians lived in countries with Muslim majorities (excluding Nigeria). The Pew Forum study finds that Indonesia (21.1 million) has the largest Christian population in the Muslim world, followed by Egypt, Chad and Kazakhstan. While according to Adly A. Youssef and Martyn Thomas, in 2004, there were around 30 million Christians who lived in countries with Muslim majorities, with the largest Christian population number lived in Indonesia, followed by Egypt. Nigeria is divided almost evenly between Muslims and Christians, with more than 80 million Christians and Muslims. In 2018, the Jewish Agency estimated that around 27,000 Jews live in Arab and Muslim countries. Jewish communities have existed across the Middle East and North Africa since the rise of Islam. Today, Jews residing in Muslim countries have been reduced to a small fraction of their former sizes, with the largest communities of Jews in Muslim countries exist in the non Arab countries of Iran (9,500) and Turkey (14,500); both, however, are much smaller than they historically have been. Among Arab countries, the largest Jewish community now exists in Morocco with about 2,000 Jews and in Tunisia with about 1,000. The number of Druze worldwide is between 800,000 and one million, with the vast majority residing in the Levant (primarily in Syria and Lebanon). In 2010, the Pew Forum study finds that Bangladesh (13.5 million), Indonesia (4 million), Pakistan (3.3 million) and Malaysia (1.7 million) has a sizeable Hindu minorities. Malaysia (5 million) has the largest Buddhist population in the Muslim world.

Сауаттылық және білім беру

Мұсылман әлеміндегі сауаттылық деңгейі әртүрлі. Әзірбайжан әлем елдерінің сауаттылық индексі бойынша екінші орында тұр. Иран, Кувейт, Қазақстан, Тәжікстан және Түрікменстан сияқты бірқатар елдерде сауаттылық деңгейі 97%-дан жоғары, ал Мали, Ауғанстан, Чад және Африканың басқа да аймақтарында сауаттылық деңгейі ең төмен. Түркия, Иран және Мысыр сияқты мұсылман халқы басым елдерде ғылыми жарияланымдардың көрсеткіші жоғары. 2015 жылы Халықаралық ислам жаңалықтар агенттігі мұсылман әлемінің шамамен 37%-ы оқу мен жазуды білмейтінін хабарлады, бұл көрсеткіштер Ислам ынтымақтастық ұйымы мен Ислам білім беру, ғылыми және мәдени ұйымының мәліметтеріне негізделген. Мысырда, мұсылман халқы басым ең ірі араб елінде, жас әйелдердің сауаттылық деңгейі еркектерден асып түседі. Сауаттылықтың төмен деңгейі Оңтүстік Азия елдерінде, атап айтқанда Ауғанстан мен Пәкістанда кең таралған, бірақ қарқынды түрде өсіп келеді. Шығыс Таяу Шығыста Иранның жастар сауаттылығы 98%-ды құрайды, ал Ирактағы жастар сауаттылығы АҚШ бастаған соғыс және одан кейінгі оккупация кезеңінде 85%-дан 57%-ға дейін күрт төмендеді. Әлемдегі мұсылман халқы басым ең ірі ел – Индонезияда жастар сауаттылығы 99%-ды құрайды. 2011 жылғы Pew Research Center жүргізген зерттеу көрсеткендей, сол кезде барлық мұсылмандардың 36%-ында формальды білім болмаған, ал жоғары және жоғары оқудан кейінгі білімі барлардың үлесі тек 8% болды. Мұсылман халқы басым елдер арасында білім берудің ең жоғары деңгейі Өзбекстанда (11,5 жыл), Кувейтте (11,0 жыл) және Қазақстанда (10,7 жыл) байқалды. 2013 жылдың шілдесінде БҰҰ Сириядан келген босқындардың саны 1,8 миллионнан асып кеткенін мәлімдеді. Азияда 2017 жылдың тамыз айынан бері Мьянманың Рахин аймағынан шамамен 625 000 босқын, олардың көп бөлігі мұсылман, Бангладешке өтіп кетті.

Мәдениет

Тарих бойы мұсылман мәдениеттері этникалық, тілдік және аймақтық жағынан әртүрлі болды. М. М. Найттің сөзіне қарағанда, бұл әртүрлілік сенімдердің, түсіндірулердің және амалдардың, сондай-ақ қауымдар мен мүдделердің алуандығын қамтиды. Найт мұсылман емес адамдардың арасындағы мұсылман әлемі туралы түсінік көбінесе исламға кіріспе ретінде жазылған әдебиеттер арқылы қалыптасатынын айтады. Бұл әдебиеттер көбінесе жазбалардағы көзқарастарға сүйенеді, соның ішінде авторлардың жеке пікірлеріне сай тарихи тұжырымдар мен нұсқаулықтар да болады. Мұндай көзқарасқа көптеген мұсылмандар да келісе алады, бірақ ол "нағыз адамдардың өмірлік тәжірибесіндегі" исламды толыққанды бейнелемейді.

Классикалық мәдениет

"Исламның алтын ғасыры" термині тарихта ғылым, экономикалық даму және мұсылмандық әлемнің көп бөлігінде мәдени өркендеген кезеңді білдіреді. Бұл дәуір әдетте ғабасид халифасы Харун әл-Рашидтің (786–809) билігі тұсында Бағдадтағы "Даналық үйінің" ашылуымен басталды деп есептеледі. Онда әлемнің түрлі аймақтарынан келген ғалымдар әлемдегі барлық белгілі білімді араб тіліне аударып, жинақтауға тырысты. Ал 1258 жылы моңғол шапқыншылығы мен Бағдадты қоршауына байланысты ғабасид халифатының құлауымен аяқталды. Ғабасидтер Құран аяттары мен хадистердің, мысалы, "ғалымның қаламы шейіттің қанынан да қасиетті" дегендей, білімнің маңыздылығын баса көрген үкімдеріне бас сұқты. Бағдад, Қайыр және Кордова сияқты ірі ислам астаналары ғылым, философия, медицина және білім берудің маңызды орталықтарына айналды. Осы кезеңде мұсылман әлемі түрлі мәдениеттердің қосындысы болды; олар ежелгі грек, рим, парсы, қытай, веда, египеттік және финикиялық өркениеттерден алған білімді біріктіріп, дамытты.

Керамика

8-18 ғасырлар аралығында ислам өнерінде керамикалық глазурьдің қолданылуы кең таралған, көбінесе ол әсем қыш ыдыстар түрінде болды. Қалайымен қоюланған глазурь исламдық қыш өнеркәсіпшілерінің дамытқан алғашқы жаңа технологияларының бірі еді. Алғашқы исламдық мөлдір емес глазурьді 8 ғасырдың шамасында Басрада көк түспен боялған ыдыстар ретінде табуға болады. Тағы бір үлес – 9 ғасырдағы Иракта пайда болған фриттерлік қыш ыдыстарды жасау болды. Ежелгі әлемдегі инновациялық керамикалық өндірістің басқа орталықтарына Фустат (975-1075 жылдар), Дамаск (1100-1600 жылдарға дейін) және Тәбриз (1470-1550 жылдар) кірді.

Философия

"Ислам философиясының" жиі кездесетін анықтамаларының бірі – "Ислам мәдениеті шеңберінде туындаған философия стилі". Осы анықтама бойынша, Ислам философиясы міндетті түрде діни мәселелермен айналыспайды және оны тек мұсылмандар ғана жасамайды. Ол сондай-ақ "болмыстың мәні алдында" деген тұжырымды дамытты. Исламның алтын ғасырындағы тағы бір тұлға – Авиценна өзінің Авиценналық философия мектебін құрды, ол Ислам және христиан елдерінде зор ықпалға ие болды. Ол Аристотельдік логиканы сынап, Авиценналық логиканың негізін қалады, эмпиризм және табула раса тұжырымдамаларын жетілдірді, сонымен қатар мән мен болмыс арасындағы айырмашылықты анықтады. Қазіргі заманғы философияға әсер еткен тағы бір философ – Ибн Туфаил. Оның "Хай ибн Яхдан" философиялық романы 1671 жылы латын тіліне "Philosophus Autodidactus" деп аударылды, ол эмпиризм, табула раса, табиғат пен тәрбие, мүмкіндік шарттары, материализм және Молиноның мәселесі сияқты тақырыптарды дамытты. Бұл романнан әсер алған еуропалық ғалымдар мен жазушылар: Джон Локк, Готфрид Лейбниц, Джордж Кит, Роберт Барклей, квакерлер және Сэмюэл Хартлиб. Ислам философтары 17 ғасырға дейін философияны дамытуды жалғастырды, ол кезде Мулла Садра өзінің трансценденттік теософия мектебін құрып, экзистенциализм тұжырымдамасын жасады. Басқа да ықпалды мұсылман философтары: эволюциялық ойдың алға басушысы әл-Жахиз; феноменология мен ғылым философиясының алға басушысы, Аристотельдің табиғаттану философиясын және оның орын (топос) туралы түсінігін сынаған Ибн әл-Хайтам (Альхазен); Аристотельдің табиғаттану философиясын сынаған Аль-Бируни; философиялық романның алға басушылары Ибн Туфаил мен Ибн әл-Нафис; Иллюминациялық философияның негізін қалаушы Шахаб әл-Дин Сухраварди; Аристотельдік логиканы сынап, индуктивті логиканың алға басушысы Фахр әл-Дин әл-Рази; және тарих философиясының алға басушысы Ибн Халдун.

Технология

Технология саласында мұсылман әлемі Қытайдан қағаз жасауды қабылдады, онда таза калий нитратының формуласы жасалды. Суару және егіншілікте жаңа технологияларды, мысалы жел диірмендерін пайдалану арқылы жетістіктерге қол жеткізілді. Алмаз, цитрус жемістері сияқты егістер ал-Андалус арқылы Еуропаға әкелінді, ал еуропалықтар қант өсіруді біртіндеп қабылдады. 16 ғасырда португалдар келгенге дейін Үнді мұхитында араб саудагерлері үстемдік құрды. Ормуз осы сауданың маңызды орталығы болды. Жерорта теңізінде де тығыз сауда жолдары желісі болды, мұсылман көпшілік елдері бір-бірімен және Венеция, Генуя және Каталония сияқты еуропалық державалармен сауда жасады. Жібек жолы Орталық Азияны кесіп өтіп, Қытай мен Еуропа арасындағы ислам мемлекеттерінен өтті. Тимурдың (Тамерлан) жаулап алуларынан кейін технологиялық ресурстары бар ірі экономикалық империялар пайда болды, Тимуридтердің қайта жандануымен бірге, әсіресе Мали империясы мен Үндістанның Бенгал сұлтандығы ірі жаһандық сауда елдеріне айналды, еуропалықтар оларды "сауда жасау үшін ең бай ел" деп сипаттады. Ислам әлеміндегі мұсылман инженерлері гидроэнергияны өнеркәсіптік мақсатта инновациялық түрде пайдаланды, сондай-ақ толқын және жел энергиясын өнеркәсіптік тұрғыда қолдануды дамытты. Ислам әлемінде су диірмендерін өнеркәсіптік мақсатта пайдалану 7 ғасырға дейін жетеді, ал көлденең және тік дөңгелекті су диірмендері кем дегенде 9 ғасырдан бері кеңінен қолданылып келеді. Ислам әлемінде ерте толтыру диірмендері, астық шабу диірмендері, қағаз диірмендері, шүмектер, пилорамалар, кеме құрастыру диірмендері, мөр диірмендері, болат қорыту диірмендері, қант диірмендері, толқын және жел диірмендері сияқты әртүрлі өнеркәсіптік диірмендер қолданылды. 11 ғасырға қарай, Аль-Андалус пен Солтүстік Африкадан бастап Таяу Шығыс пен Орталық Азияға дейін Ислам әлемінің барлық провинцияларында осы өнеркәсіптік диірмендер жұмыс істеді. Мұсылман инженерлері сонымен қатар кривошиптер мен су турбиналарын ойлап тапты, диірмендер мен су көтеру машиналарында тісті дөңгелектерді қолданды және су диірмендері мен су көтеру машиналарына қосымша қуат беру үшін су қоймаларын су қуатының көзі ретінде пайдалануды дамытты. Мұндай жетістіктер бұрынғы заманда қол еңбегімен орындалатын өнеркәсіптік тапсырмаларды ортағасырлық ислам әлемінде механикаландырып, машиналармен орындауға мүмкіндік берді. Бұл технологиялардың ортағасырлық Еуропаға ауысуы өнеркәсіптік революцияға әсер етті, әсіресе Шығыс Үндістан компаниясының жаулап алулары арқылы протоөнеркәсіптік Моғол Бенгалиясы мен Типу Сұлтанның мемлекетінен.

In technology, the Muslim world adopted papermaking from China. where formulas for pure potassium nitrate were developed. Advances were made in irrigation and farming, using new technology such as the windmill. Crops such as almonds and citrus fruit were brought to Europe through al Andalus, and sugar cultivation was gradually adopted by the Europeans. Arab merchants dominated trade in the Indian Ocean until the arrival of the Portuguese in the 16th century. Hormuz was an important center for this trade. There was also a dense network of trade routes in the Mediterranean, along which Muslim majority countries traded with each other and with European powers such as Venice, Genoa and Catalonia. The Silk Road crossing Central Asia passed through Islamic states between China and Europe. The emergence of major economic empires with technological resources after the conquests of Timur (Tamerlane) and the resurgence of the Timurid Renaissance include the Mali Empire and the India's Bengal Sultanate in particular, a major global trading nation in the world, described by the Europeans to be the "richest country to trade with". Muslim engineers in the Islamic world made a number of innovative industrial uses of hydropower, and early industrial uses of tidal power and wind power. The industrial uses of watermills in the Islamic world date back to the 7th century, while horizontal wheeled and vertical wheeled water mills were both in widespread use since at least the 9th century. A variety of industrial mills were being employed in the Islamic world, including early fulling mills, gristmills, paper mills, hullers, sawmills, ship mills, stamp mills, steel mills, sugar mills, tide mills and windmills. By the 11th century, every province throughout the Islamic world had these industrial mills in operation, from al Andalus and North Africa to the Middle East and Central Asia. Muslim engineers also invented crankshafts and water turbines, employed gears in mills and water raising machines, and pioneered the use of dams as a source of water power, used to provide additional power to watermills and water raising machines. Such advances made it possible for industrial tasks that were previously driven by manual labour in ancient times to be mechanized and driven by machinery instead in the medieval Islamic world. The transfer of these technologies to medieval Europe had an influence on the Industrial Revolution, particularly from the proto industrialised Mughal Bengal and Tipu Sultan's Kingdom, through the conquests of the East India Company.

Өнер

"Ислам өнері мен сәулеті" термині 7 ғасырдан бастап, мәдени тұрғысынан ислам дінін ұстанған халықтар қоныстанған аймақтарда өмір сүрген адамдардың жасаған өнер мен сәулет еңбектерін көрсетеді.

Аникониялық

Исламда Алланың немесе оның бейнесінің суреттері жасалмайды, себебі мұндай көркем бейнелеулер құдайға табынуға алып келуі мүмкін деп саналады. Мұсылмандар Алланы Исламда оның жаратылысына ашқан есімдері мен қасиеттері арқылы сипаттайды. Құранның бір сүресінен басқа барлық сүрелері "Алланың атымен, мейірімді, рақымды" деген сөздермен басталады. Мұхаммедтің (ﷺ) суреті де тыйым салынған. Мұндай бейне жасаудан бас тарту мен бейнелерді жою яһуди және кейбір христиан дінтануларында да кездеседі.

Арабеск

Ислам өнері көбінесе геометриялық гүлдер немесе өсімдіктер үлгілерін арабеск деп аталатын қайталау түрінде қолданады. Мұндай өрнектер бейнелеуден мүлдем алыс, себебі Ислам, Исламға дейінгі бұтқа табынушылық діндеріндегідей, бейнелі суреттер салуға тыйым салады. Дегенмен, кейбір мұсылман елдерінде бейнелеу өнері кездеседі, әсіресе Персияда және Осман империясында танымал болған миниатюра стилінде, онда адамдар мен жануарлардың суреттері, сондай-ақ Құран аяттары мен исламдық дәстүрлі әңгімелердің бейнелері бейнеленген. Ислам өнерінің көбінесе абстрактты болуының тағы бір себебі – Алланың жоғары тұруын, бөлінбеуін және шексіздігін көрнекті ету, және осы мақсатқа арабеск көмектеседі. Ислам каллиграфиясы ислам өнерінде кең таралған әшекейлеу элементі болып табылады және көбінесе Құран аяттары арқылы білдіріледі. Екі негізгі шрифт – мешіттердің қабырғалары мен күмбездерін, минабарлардың жақтарын және басқаларын әсемдеу үшін қолданылатын куфи және насх шрифттері. Ислам архитектурасында күмбездердің маңызды рөлі болды. Олардың қолданылуы ғасырлар бойына созылды, алғаш рет 691 жылы Қабырға күмбезі мешітінің құрылысымен пайда болды және Тадж-Махалмен 17 ғасырға дейін қайталанып келді. Ал 19 ғасырда ислам күмбездері еуропалық архитектураға енгізілді.

Күнтізбе

Бүкіл мұсылман әлемінде екі күнтізбе қолданылады. Бірі – мұсылмандардың көпшілігі қолданатын ай күнтізбесі. Екіншісі – Иран және Ауғанстанда ресми түрде қолданылатын күн күнтізбесі.

Әйелдер

Риада Асимович Акиолдың айтуынша, мұсылман әйелдерінің тәжірибесі географиялық орналасуына және отбасылық тәрбие, әлеуметтік жағдай және білім сияқты жеке жағдайларға байланысты өте әртүрлі болады; көптеген мұсылман көпшілік елдеріндегі қоғамдық және мемлекеттік басшылар мәдениет пен дін арасындағы айырмашылықты көбінесе назарға алмайды. Мұсылман әлемінде гендерлік мәселелерге қатысты басты мәселе – жоғары патриархалды ортада құрылған және биологиялық негізділікке (эссенциализмге) ден қойған діни мәтіндер исламда әлі де жоғары бағаланады; сондықтан гендерлік теңсіздікте ерлердің басымдығын көрсететін көзқарастар көптеген консервативті мұсылмандар (ерлер мен әйелдер) арасында кең таралған. Ортодоксалды мұсылмандар әйелдердің құқықтары мен міндеттері Исламда еркектерден өзгеше және Құдай тарапынан белгіленгендіктен қасиетті деп санайды. Асма Барлас мұсылмандар арасындағы патриархалды мінез-құлық, жыныстық және биологиялық айырмашылықтарды гендерлік дуализмдермен және теңсіздікпен ұштастыратын идеологияға негізделгенін айтады. Ислам феминизмі сияқты либералды-прогрессивті қозғалыстардың модернистік дискурсы мұсылман әйелдерінің өмірі мен құқықтарына құрмет көрсету тұрғысынан исламдағы феминизмнің түсіндірмесін (герменевтикасын) қайта қарастырды. Риада Асимович Акиол мұсылман әйелдерінің теңдігіне өзін-өзі сындау арқылы қол жеткізуге болатынын айтады.