Кіріспе

Францияда ислам дінінің рөліне шолу

Францияда ислам діні азшылықты құрайды. Statista және Le Monde деректері бойынша, мұсылмандар ел халқының шамамен 4% құрайды, бірақ Insee метрополиялық Францияда бұл көрсеткіш 10%-ға жете алатынын мәлімдейді. Иберия түбегінің көп бөлігін басып алғаннан кейін, Омейяд мұсылман әскерлері қазіргі Францияның оңтүстігіне шабуыл жасады, бірақ 732 жылы Тур шайқасында Карл Мартель басқарған франк христиан әскерінен жеңіліске ұшырады, осылайша Батыс Еуропаның исламдану мүмкіндігіне тосқауыл қойды. Кейінгі шабуыл кезінде мұсылмандар Фраксинетум бекінісін салған. Франциядағы мұсылман халқының саны 20 ғасырдың екінші жартысынан бастап Африка және Таяу Шығыстағы бұрынғы француз колониялары мен протектораттарынан көшіп келгендердің арқасында өсті. Франциядағы мұсылмандардың көп бөлігі сүнни мәзхабына жатады және шетелдік тегін сақтайды. Шиа, Ахмадия және дінге жатпайтын мұсылмандардың да айтарлықтай саны бар. Францияның теңізден тыс Майотта аймағында мұсылмандар көпшілікті құрайды. 536 мұсылман қатысқан сауалнама бойынша, 2008 жылы Франциядағы сауалнамаға қатысқан мұсылмандардың 39%-ы күнделікті бес уақыт намаз оқитынын айтқан. Бұл көрсеткіш 1994 жылы 31% болған еді. 2008 жылы мешіттерде жұма намазына қатысу 23%-ға жетті, ал 1994 жылы 16% болған. Рамазан айын ұстау көрсеткіші 2008 жылы 70%-ға жетті, бұл 1994 жылы 60% болған. Сондай-ақ, алкоголь тұтыну 39%-дан 34%-ға төмендеді. Рона өзені бойындағы шабуылдардан кейін Камаргтағы қамалдың салынуы шабуылшыларды шығысқа қарайғы жерлерді сынауға итермелеген болуы мүмкін, нәтижесінде Фраксинетумдағы тұрақты операциялық база құрылды. 887 жылы Аль-Андалустан келген мұсылман әскерлері Франциядағы бірнеше базаны басып алып, Фраксинет әмірлігін құрды. Олар 975 жылы жеңіліп, елден қуылды. 1543-1544 жылдардың қысында Ницца қаласын қоршаудан кейін Тулон қаласы адмирал Хайреддин Барбаросса басқаратын Осман флотының әскери базасы ретінде пайдаланылды. Христиан халқы уақытша эвакуацияланды, ал Тулон соборы Осман әскері кеткенге дейін қысқа мерзімге мешітке айналдырылды. Анри Лапейрдің зерттеулеріне сәйкес, 1609-1614 жылдары Испаниядан қуылған мористердің шамамен 50 000-ы Францияға кірді.

1960-1970 жылдардағы еңбек иммиграциясы

Мұсылман иммиграциясы, көбінесе ерлерден тұратын, 1960 және 1970 жылдардың соңында өте жоғары деңгейде болды. Осы иммигранттардың көпшілігі Алжирден және Солтүстік Африкадағы басқа бұрынғы француз колонияларынан келді. Алайда, Исламның Францияда тарихы бұрыннан бар, себебі 1922 жылы Париждегі Ұлы мешіт Франция Республикасының, әсіресе Верден шайқасы мен Дуамон бекінісін басып алу кезінде ерлікпен қаза болған, негізінен Алжирден келген мұсылман әскерлерін (тирайлерлерді) құрметтеу белгісі ретінде салынды.

Француз мұсылман діндері кеңесі

Франция мемлекеті дінсіз болғанымен, соңғы жылдары үкімет француз мұсылмандарының өкілдігін ұйымдастыруға тырысты. 2002 жылы сол кездегі ішкі істер министрі Николя Саркози «Француз мұсылмандық сенім кеңесін» (Conseil Français du Culte Musulman – CFCM) құруды бастады, бірақ бұл тек қауымдық белсенділікті күшейтеді деп көптеген сын айтылды. CFCM ұлттық үкімет тарапынан ресми мойындалмаса да, ол ешқандай арнайы құқықтық статусы жоқ жеке коммерциялық емес ұйым болып табылады. 2004 жылдан бері оны Париж мешітінің ректоры Далиль Бубакюр басқарады, ол 2005 жылғы тәртіпсіздіктер кезінде саяси мәселелерге араласқаны үшін Францияның Ислам ұйымдары одағын (UOIF) қатаң сынады. Саркозидің лаицизмге қатысты көзқарастары парламенттің оң және сол қанат мүшелері тарапынан кеңінен сынға іріккен, әсіресе CFCM құрылған кезде Кеңестегі мұсылмандық өкілдіктің, атап айтқанда UOIF-тің радикалды топтарын қолдады деген айыптамалар таралды.

Екінші буын иммигранттары

Қазіргі кезде зейнеткерлікке шыққан мұсылман иммигранттарының бірінші буыны өздерінің отбасылары тұратын елдерімен берік байланыста болды. 1976 жылы үкімет осы иммигранттардың отбасыларына Францияда қоныстануға рұқсат беретін заң қабылдады. Осылайша, олардың жұбайлары, балалары және басқа да туыстары Францияға келді. Көптеген иммигранттар өз Отанына қайта орала алмайтынын немесе қайта оралуға ниеті жоқ екенін түсініп, зейнеткерлікке шығар алдында француз азаматтығын сұрады. Дегенмен, көптегендері енді өз елдеріндегі туыстары мен достарынан қол үзген күйде, тұрғын үйлерде жалғыз өмір сүреді. Оливье Руа атап көрсетеді, бірінші буын иммигранттар үшін мұсылмандығы – олардың өзіндік ерекшеліктерінің бірі ғана. Олардың туған елімен байланысы одан да мықты: олар алдымен өз тегі арқылы өзін таниды (алжирліктер, мароккалықтар, тунистер және т.б.). Францияда туған нәрестелердің үштен бірінің мұсылман ата-анасы бар деген жалған мәлімдеме америкалық иммиграциялық әңгімелерде қозғалады.

Діни рәсімдер

Мұсылмандардың басым көпшілігі өз дінін француздық "лаицизм" қағидасы аясында сақтайды, себебі діни мінез-құлық ережелері қоғамдық кеңістікке кедері келтірмеуі тиіс. 2008 жылы жасалған зерттеу көрсеткендей, 39% күніне бес уақыт намаз оқиды, 23% жұма күні мешітке қатысады, 70% Рамазан айында ораза ұстайды және 66% алкоголь ішпейді. Сарапшы Франк Фрегозидің пікірінше: "Рамазан айында ораза ұстау – ең көп таралған амал болғанымен, ол діншілдікке қарағанда мұсылмандық идентитісінің белгісі ретінде қарастырылады, және бұл мәдениет пен қауымдастыққа жататындықтың көрсеткіші".

Білім

Францияда мемлекеттік қаржыландырылатын мектептер 1905 жылы шіркеу мен мемлекеттің бөлінуіне байланысты зайырлы болуға тиіс болғандықтан, балаларын діни мектепте оқытуды қалайтын мұсылман ата-аналар көбінесе жеке (сондықтан ақы төленетін, бірақ үлкен субсидия алатын) католик мектептерін таңдайды, мұндай мектептер көптеп табылады. Арнайы мұсылман мектептері азаматтық құрылды. Ла-Реюньонда (Мадагаскардың шығысындағы француз аралы) бір мұсылман мектебі бар, ал алғашқы мұсылман колледжі (он бірден он бес жасқа дейінгі оқушыларға арналған мектеп) 2001 жылы Аубервильерде (Париждің солтүстік-шығысындағы қала маңы) он бір оқушымен есігін ашты. АҚШ және Ұлыбританиядағы көптеген жеке мектептерден өзгеше, бұл діни мектептер көптеген ата-аналарға қолжетімді, себебі олар мемлекеттік субсидияны көптеп алуы мүмкін (әсіресе мұғалімдердің жалақысын мемлекет төлейді).

Радикалдылық

2015 жылдың қарашасында Париж шабуылдарынан кейін француз билігі экстремистік қызметтер мен радикализмді себеп ретінде келтіріп, үш мешітті алғаш рет жапты. Бұл мешіттер Ланни-сюр-Марн, Лион және Генневильерде орналасқан. Мұсылман қауымдарының басшылары Париж шабуылдарын көпшілік алдындағы мәлімдемелерінде айыптады және ислами экстремизмге қарсы тұру үшін француз үкіметінің әрекеттерін қолдайтындарын білдірді. 2015 жылы Францияда болған қайғылы шабуылдарға байланысты исламшыл радикализм қауіпсіздікке қауіп емес, қоғамдық проблема ретінде қарастырыла бастады. Президент Франсуа Олланд пен премьер-министр Мануэль Валс француз республикасының негізгі құндылықтарына сын айтылып жатқанын көріп, оларды зайырлылық, ағартушылық және демократиялық құндылықтарға, сондай-ақ "бізді біз қылатын нәрсеге" жасалған шабуыл деп атады. 2016 жылы француз билігі 2500 ислам намазханасының 120-сы салафиттік идеяларды таратып жатыр және 20 мешіт жек көруге ұлтас сөздері анықталғандықтан жабылғанын хабарлады. 2016 жылы француз билігі қауіпсіздікке қауіп төндіретін 20000 адамның 15000-і исламшыл қозғалыстарға қатысты екенін мәлімдеді. 2018 жылы Еуроодақтың терроризмге қарсы координаторы Жиль де Кершов Францияда 17000 радикалданған мұсылман мен джихадист өмір сүретінін бағалады. 2018 жылы француз барлау қызметі радикалды исламизммен байланысы бар күдікпен қаралатын 11000 адамды бақылады. Франция терроризмге қатысты қылмыстар үшін көптеген адамдарды соттады, бұл түрмедегі тұтқындар санын арттырды. Бұл өз кезегінде француз түрмелерінде радикализм мәселесін тудырды. 2019 жылдың қараша айында француз билігі саяси ислам мен қауымдық идеяларды таратуына байланысты шамамен 15 аудандағы кафелерді, мектептерді және мешіттерді жапты. 2020 жылдың қазан айында президент Эммануэль Макрон Франциядағы мұсылман қауымдарындағы "исламдық сепаратизмге" қарсы күресті жариялады және осы мақсаттағы заң жобасы "2021 жылдың басында" парламентке жіберілетінін айтты. Бұл шаралардың ішінде шетелдік имамдарға тыйым салу, үйде оқытуға шектеу қою және ислам фундаментализмімен күресу үшін "Исламтану институтын" құру қарастырылды. Оның үкіметі дәстүрлі, діни некелерге куәлік беруші кез келген дәрігерді түрмеге қамап, айыппұл салу туралы заң жобасын ұсынды. ANCIC үкіметтің "қыздығын тексеруге" қарсы ұстанымын қолдады, бірақ кейбір жағдайларда әйелдер "нағыз қауіпке" ұшырайтынын ескертті және "тыйым мұндай қауымдық тәжірибелердің бар екенін жоққа шығармай, оларды жоймайды" деді. Бұл қауымдастық мәселені "әйелдер мен еркектердің өздерін босатуы және [ондай] дәстүрлердің салмағынан құтылуы үшін мүлдем басқаша қарастыруды" ұсынды. 2021 жылдың 16 ақпанында заң төменгі палатада 347 дауысқа қарсы 151 дауыспен, 65 дауыс тартылған күйінде қабылданды.

Әйел имамдар

2019 жылы Кахина Бахлул, Ева Джанадин және Энн Софи Монсинай Францияда мұсылман намазын басқарған алғашқы әйел имамдар болды.

Саяси исламның ықпалын зерттеу

2024 жылдың мамырында Франция үкіметі Франциядағы саяси ислам мен «Мұсылман бауырластығы» ұйымының ықпалын бағалау мақсатында тергеу бастады. Үкімет бұл жұмысты екі жоғары лауазымды шенеунік – дипломат Франсуа Гуйетте мен префект Паскаль Кортадеға жүктеді. Олардың еңбегі 2024 жылдың күзіне дейін жан-жақты есеп беруге әкелуі күтілуде. Ішкі істер министрлігінің мәлімдемесіне сәйкес, бұл күш-жігер Эммануэль Макронның 2020 жылы сепаратизм тақырыбында Лес-Мюро (Ивелин) қаласында жасаған сөйлесімінің аясында жүзеге асырылуда, ол кейіннен 2021 жылғы Республиканың негізгі қағидалары мен құндылықтары туралы заң қабылдануына себеп болды.

Қабылданған француз азаматтары

Францияда ислами экстремистердің террористік шабуылдарына қарамастан, оның ішінде "Шарли Эбдо" және Ниццадағы теракттерге дейін, кейбір зерттеулер Францияның мұсылмандардың ең жақсы интеграцияланатын және өз еліне ең шын көңілмен байланысты болатын еуропалық ел екенін көрсетті, сондай-ақ француз мұсылмандарының басқа діндегі азаматтарына қатысты ең оңтайлы пікірлері бар екенін де анықтады. 2006 жылғы Pew Research Center-дің интеграция жөніндегі зерттеуі осы зерттеулердің бірі. Париж және оны қоршаған Иль-де-Франс аймағында, француз мұсылмандары көбінесе білімді және діни сенімді болса, көпшілігі зорлық-зомбылықты жобамайды және Францияға адал екендерін айтады, Euro Islam желісінің зерттеулеріне сәйкес. Бұл зерттеулерді GSRL Paris/CNRS Франция және Гарвард университеті қолдады, бұл Ислам және Батыстағы мұсылмандар жөніндегі салыстырмалы зерттеулер желісі. Алайда, 2013 жылғы IPSOS сауалнамасы, француздық Le Monde газетінде жарияланған деректерге сәйкес, француз жауап берушілердің 26% ғана исламның француз қоғамымен үйлесімді екенін сендірді (католицизмді үйлесімді деп санағандардың 89% және иудаизмді үйлесімді деп санағандардың 75% болғанмен). 2014 жылғы Pew Research Center сауалнамасы көрсеткендей, еуропалықтардың арасында француздар мұсылман азшылықтарына ең жағымды көзқараспен қарады, олардың 72% жағымды пікір білдірді. Басқа зерттеулер бұл оң көзқарастардың әрдайым халық пікірінде көрінбейтінін көрсетті, сондықтан Францияда мұсылмандардың интеграциясы тақырыбы өте күрделі және көп қырлы.

Діндарлық

Institut français d'opinion publique 2020 жылы жүргізген сауалнама бойынша, мұсылмандардың 46 пайызы өз діни сенімдерінің Франция Республикасының құндылықтары мен заңдарынан артық екенін білдірді, бұл көрсеткіш француз халқының арасындағы көрсеткіштен екі есе жоғары (17%). 25 жасқа дейінгі мұсылмандардың көп бөлігі (74%) өз дінін француз заңдары мен құндылықтарынан маңыздырақ деп есептейді.

ЛГБТ қабылдау

2009 жылғы Gallup сауалнамасы көрсеткендей, француз мұсылмандарының 35% гомосексуализмді моральдық жағынан дұрыс деп есептейді.

Жұмыссыздық

2020 жылдың қазан айында мұсылмандар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 14% болды, бұл жалпы халықтың көрсеткішінен (8%) едәуір жоғары.

Білім

2016 жылы Монтень институты жүргізген сауалнама бойынша, Франциядағы мұсылмандардың 15%-ы мүлдем академиялық білімі жоқ, ал 25%-ы орта білімнен (бакалавриаттан) төмен білім алған. 12%-ы 2 жылдан астам жоғары білім алған, тағы 20%-ы 2 жылдан астам білім алған. Француз католик мектептеріндегі студенттердің 10%-дан астамы мұсылмандар деп есептеледі.

Азық-түлік

2010 жылы «Француз мұсылмандары өз елінде кемсітіліп жүр ме?» деген тақырыпта зерттеу жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде, «жұмысқа орналасу мақсатында өтініш берген мұсылмандардың өтініштеріне жауап беру мүмкіндігі, ұқсас білімі бар христиандарға қарағанда 2,5 есе төмен» болды. Тағы бір мысал – 2004 жылғы Франциядағы хиджапқа тыйым салу, ол жас қыздарды мемлекеттік мектептерден шығаруға мәжбүр етті және 10 жылдық жұмыссыздыққа алып келді (бұл кемсітушілік діни және әлеуметтік-экономикалық сипатта). Мұсылмандарға қарсы дискриминацияның басқа мысалдарына Арас маңындағы 148 француз мұсылманының қабірлерін қорлау кіреді. Кейбір қабірлерге шошқаның басын іліп, ислам мен мұсылмандарды ұяттау үшін жазулар жазылған. Еуропалық расизм мен ксенофобияны бақылау орталығының баяндамасында Францияда мұсылман қабірлерін қирату және вандализм исламофобия актісі деп танылды. Францияда бірнеше мешіттер де зардап шекті. 2015 жылдың 14 қаңтарында Парижде «Шарли Эбдо» журналына жасалған шабуылдан кейін Францияда 26 мешітке шабуыл жасалғаны хабарланды. 2017 жылдың 29 маусымында Париждегі Крейтель қаласының шетінде мешіттен шығып келе жатқан адамдарға қарсы көлікпен шабуыл жасауға тырысқан, шизофрениямен ауыратын адам ұсталды, бірақ ешкім зардап шекпеді. «Le Parisien» газетінің хабарлауынша, армян тегіндес күдікті «Батаклан мен Елисей даласындағы шабуылдардан кек алуды» көздеген. 2019 жылы Франциялық қоғамдық зерттеу институты (IFOP) 15 және одан жоғары жастағы 1007 мұсылманның қатысуымен 29 тамыздан 18 қыркүйекке дейін зерттеу жүргізді. Зерттеуге сәйкес, Франциядағы мұсылмандардың 40%-ы кемсітушілікке ұшырағанын сезінеді. Осы жағдайлардың үштен бірінен астамы соңғы бес жылда тіркелді, бұл Францияда мұсылмандарға қатысты жағдайдың нашарлап бара жатқанын көрсетеді. Сауалнама нәтижесінде, бас киім киетін әйелдердің 60%-ы кемсітушілікке ұшырағаны анықталды. Франциядағы мұсылмандардың 37%-ы сөздік шабуылға немесе қаралап сөйлеуге ұшыраған.

Қоғамдық пікір

2017 жылдың ақпан айында Чатэм Хаус институты 10 еуропалық елде 10 000 адамды қамтыған сауалнама жүргізіп, нәтижесінде көпшілік (55%) мұсылман иммиграциясына қарсы екенін анықтады, бұл қарсылық Австрия, Польша, Венгрия, Франция және Бельгияда ерекше байқалды. Польшаны есептемегенде, осы елдердің барлығы жақында джихадистік терроризм шабуылына ұшыраған немесе босқындар дағдарысының орталығында болған. 2019 жылы Pew Research Center жариялаған сауалнамаға сәйкес, француз жауап берушілердің 72% өз еліндегі мұсылмандарға жағымды пікір білдірсе, 22% жағымсыз пікір білдірген.

Салдары

2005 жылғы француз тәртіпсіздіктері Францияда мұсылмандарды интеграциялаудың қиындығын көрсететін мысал ретінде әртүрлі интерпретацияланды. 1980 және 1990 жылдары осыған ұқсас, бірақ кішкентай масштабтағы тәртіпсіздіктер болды, алғаш рет 1979 жылы Волькс-ан-Велинде, ал 1981, 1983, 1990 және 1999 жылдары Венисьоде орын алды. Бұған қоса, ішкі істер министрі Николя Саркози тәртіпсіздікке қатысушылардың көпшілігі иммигранттар екенін және бұрыннан полицияға белгілі болғанын мәлімдегенімен, шындығында көпшілігі полицияға бұрын белгісіз болды. 2014 жылы The Washington Post жүргізген талдау Франциядағы түрмедегі тұрғындардың 60-70% мұсылман немесе мұсылман отбасынан шыққан, ал мұсылмандар Франция халқының 12% құрайтынын көрсетті. Аталған мақаладағы мәлімдемелер жоққа шығарылды: профессор Фархад Хосровхавардың 188 түрме ішіндегі 4 Париж және солтүстік аймақтардағы зерттеулеріне сүйенген бастапқы көрсеткіш кейіннен оның ең жақсы бағасы 40-50% құрайтынын көрсетті, бірақ француз билігі мұндай деректерді жинамайды. Францияда этникалық және діни статистиканы жүргізуге тыйым салынған.

Хиджаб

Францияда хиджаб кию мәселесі 1989 жылдан бері қатты дау тудырып келеді. Бұл мәселе, негізінен, мұсылман қыздары мемлекеттік мектептерде хиджап киюге құқылы ма, жоқ па деген сұраққа байланысты. Екінші маңызды мәселе – діні таңдау еркінен айырылғысы келмейтін, бірақ отбасылары мен консервативті адамдардың қысымына ұшырайтын жас мұсылман әйелдерінің құқықтарын қорғау. Осыған ұқсас мәселелер мемлекеттік қызметкерлердің киімін және медициналық ұйымдарда мұсылман дәрігерлердің жұмыс істеуін де қамтиды. 1994 жылы Францияның Білім министрлігі мектептерде хиджап киюге тыйым салу туралы ұсынымдарды мұғалімдер мен директорларға жіберді. 2019 жылғы Еңбек экономикасы институтының зерттеуіне сәйкес, 1980 жылдан кейін туған мұсылман отбасынан шыққан қыздардың жоғары білім алу көрсеткіші 1994 жылғы шектеулер енгізілгеннен кейін артқан. Дін бостандығын шектеуші секуляризм сынға ұшыраса да, зерттеу көрсеткендей, «мемлекеттік мектептер ең әлсіз оқушы қыздардың білім алуына мүмкіндік берді». Лейла Бабес өзінің «The Veil Demystified» кітабында хиджап киюдің мұсылман дінінің міндетті талабы емес екенін айтады. Француз үкіметі және көпшілік пікір, діни көріністің көзге түсетін белгілерін (киім немесе символ) кез келген дінге қарамастан, француздық секуляризм жүйесімен үйлеспейді деп санайды. 2003 жылдың желтоқсанында президент Жак Ширак бұл заң шіркеу мен мемлекеттің ажыратылу принципін бұзады және Францияның көпмәдени қоғамындағы шиеленісті күшейтеді деп мәлімдеді, онда мұсылман және еврей халықтары Батыс Еуропадағы ең ірі болып табылады. 1989 жылдан бері бірнеше қыздар сыныпта бас киімін шешуден бас тартқаннан кейін мұсылман хиджабтары мәселесі дау тудырды. 1989 жылдың қазан айында үш мұсылман мектеп оқушысы исламдық бас киімін кигені үшін Париждің солтүстігіндегі Крейльдегі Габриэль Хавес колледжінен қуылды. Қараша айында Бірінші Мемлекеттік Кеңес исламдық бас киімді діни бостандықтың символы ретінде мемлекеттік мектептерде француз мектеп жүйесімен және секуляризм жүйесімен үйлеспейтінін растады. Желтоқсан айында бірінші министрлік бұйрығы (circulaire Jospin) жарияланды, онда мұғалімдер исламдық бас киім киюге тыйым салуға немесе тыйым салуға қатысты жағдай бойынша шешім қабылдауы керек екені айтылды. 1990 жылдың қаңтарында Париждің солтүстігіндегі Нойон қаласындағы Пастер колледжінен үш оқушы қыз қуылды. Бір қуылған оқушының ата-анасы Крейльдегі Габриэль Хавес колледжінің директорына қарсы қорлау ісін қозғады. Нәтижесінде, Нантуадағы (Францияның шығыс бөлігі, Женеваның батысында, Швейцарияда) колледж мұғалімдері мектепте исламдық бас киім киюге наразылық білдіру үшін ереуілге шықты. Қазан айында екінші министрлік бұйрығы жарияланды, онда мемлекеттік мектептерде секуляризм принципін сақтау қажеттігі қайтадан еске салынды. 1994 жылдың қыркүйегінде үшінші министрлік бұйрығы (circulaire Bayrou) жарияланды, онда мемлекеттік мектептерде «жай» символдарға төзімділік таныту және исламдық бас киімді қоса алғанда, «көзге түсетін» символдарға тыйым салу туралы ережелер енгізілді. Қазан айында кейбір студенттер Мани-ла-Жолидегі (Париждің солтүстік-батысында) Сент-Экзюпери лицейінде мектепте исламдық бас киім кию еркіндігін қолдау үшін демонстрация өткізді. Қараша айында шамамен жиырма төрт хиджап киген оқушы қыздар Манте-ла-Жолидегі Сент-Экзюпери лицейінен және Лилльдегі Файдербе лицейінен қуылды. 2003 жылдың желтоқсанында президент Ширак мектептерде діни белгілерді көрсетуге тыйым салатын заң қабылдауды шешті. Заң 2004 жылдың наурызында парламенттен мақұлданды. Бұл заңмен хиджабтар, яһудилердің бас киімдері немесе үлкен христиан кресттеріне тыйым салынды. Кішкентай кресттер, Дәуіт жұлдыздары немесе Фатима қолы сияқты қарапайым діни символдарды киюге рұқсат етіледі. Иракта жұмыс істейтін екі француз журналисі Кристиан Чесно және Жорж Мальбруно «Ирактағы ислам армиясы» (ирактық қарсылық қозғалысы) тарапынан тыңшылық жасады деген айыппен тұтқынға алынды. Егер бас киімге қатысты заң күштен шығарылмаса, екі журналисті өлтіретіні туралы қауіп-қатерлерді «Ирактағы ислам армиясы» деп таныстырған топтар интернетте жариялады. Кейін екі журналист те аман-есен босатылды. Бұл мәселе 2009 жылдың 22 маусымында Версаль конгресінде президент Николя Саркози исламдық бурканы Францияда қабылдамайтынын мәлімдеген кезде қайта жанданды. Ол бурканың әйелдердің жеке басын жауып, оларды «көрменің артындағы тұтқынға» айналдыратынын айтты. Парламенттік комиссия, Андре Жериннің (PCF) басшылығымен, бурка немесе ниқапты қоғамдық жерлерде киюге тыйым салу мүмкіндігін зерттеу үшін құрылды. Алайда, Саркози «экономикалық қиындықтар мен әлеуметтік алаңдаушылық кезінде саясат ойнап отыр» деген күдік туды. Мұсылмандық топтың өкілі ұсынылып жатқан заңға қатысты өте алаңдаушылық білдірді, тіпті «буркаға тыйым салса да, бұл сонда тоқтамайды» деп мәлімдеді, сондай-ақ «мұсылмандарға қарсы заң шығаруға үнемі талпыныс бар. Бұл жағдай нашарлап кетсе қорықпаймын. Бізді қысымға алып отырғандай сезінемін» деді. 2019 жылдың ақпанында Еуропаның ең ірі спорт тауарлары сатушысы Decathlon Франциядағы дүкендерінде спорттық хиджап сатуды жоспарлап отырғанын хабарлады. Decathlon бұрынғы аптада Мароккода осы өнімді сатуды бастаған еді, бірақ бұл жоспар әлеуметтік желілерде сынға ұшырады, бірнеше саясаткерлер өнімнің сатылуына наразылық білдірді. Decathlon бастапқыда өз позициясында тұрып, спортты «демократияландыруға» бағытталғанын мәлімдеді. Компания «оларға қолайлы спорт өнімін ұсынуды, ешкімді бағаламастан» мақсаты бар екенін айтты. Nike Францияда бұрыннан хиджап сатса да, Decathlon көптеген сынға ұшырады. Дүкендерде бірнеше сатушылар физикалық қауіп-қатерге ұшырады. Компания өнімге қатысты жүздеген қоңыраулар мен электрондық хаттар алды. Decathlon спорттық хиджапты сату жоспарынан бас тартуға мәжбүр болды. Францияның көптеген адамдары Decathlon компаниясының позициясына наразылық білдірді, спорттық хиджапты сату туралы ойламаған бір мұсылман кәсіпкері «Decathlon компаниясының өз позициясында тұруына өкінемін» деді.

Саясат

Ресми және бейресми мұсылман ұйымдары жаңа француз азаматтарының интеграциясына көмектеседі. Қазіргі кезде «Теңдік және Әділет» партиясы сияқты бірнеше саяси партиялар пайда болды. Олардың ең көп кездесетін қызметтері – араб тілінде үй жұмысына көмектесу және тіл сабақтары, пинг-понг, мұсылмандық талқылау топтары сияқты іс-шаралар. Дегенмен, көші-қон процесіне көмектесуде ең белсенді қауымдастықтар секулярлық (мысалы, GISTI) немесе экуменистік (мысалы, протестанттар құрған Cimade) болып табылады. Ең маңызды ұлттық институт – CFCM (Франциялық мұсылман діни кеңесі), бұл институт «Франциялық еврейлер кеңесі» және «Франциялық протестант федерациясы» үлгісінде құрылған, екеуі де Наполеон заманында пайда болған. CFCM-нің мақсаты (оның еврей және протестант әріптестері сияқты) мемлекетпен діни мәселелерді талқылау, белгілі бір мемлекеттік институттарға қатысу және француз мұсылмандарының діни өмірін ұйымдастыру. CFCM француз мұсылмандарымен жергілікті сайлаулар арқылы сайланады. Бұл француз мұсылмандарының жалғыз ресми өкілі. 2003 жылы CFCM-ге төрт ұйым сайланды: GMP (Париж Ұлы мешіті), UOIF (Франциялық ислам ұйымдары одағы), FNMF (Франциялық мұсылмандар ұлттық федерациясы), CCMTF (Франциялық түрік мұсылмандары координациялық комитеті). 2008 жылы жаңа кеңес сайланды. «Франциялық мұсылмандар жиналысы» (RMF) көп дауыспен жеңіске жетті, одан кейін UOIF және CCMTF орналасты. Бұл өте кең және жас ұйым, маңызды мәселелер бойынша келісімге келудің бастамасы бар. Содан бері тағы да сайлаулар өтті, соңғысы 2019 жылы өтуі тиіс еді, бірақ оны әлі күтіп жатыр. Басқа ұйымдар да бар, мысалы, PCM (Мұсылмандық қатысу және руханият), олар саяси жұмылдыруды (расизмге, сексизмге және т.б. қарсы) және рухани жиналыстарды біріктіреді, сондай-ақ француз қоғамына қатысу қажеттілігіне баса назар аударады – ұйымдарға қосылу, дауыс беруге тіркелу, балаларыңыздың мектептерімен жұмыс істеу және т.б. Олардың нақты саяси позициялары жоқ, бірақ белсенді азаматтықты қолдайды. Іс жүзінде олар солшыл бағытта. Үкімет әзірге интеграцияны жеңілдету бойынша ресми саясатты қалыптастырмады. Жоғарыда айтылғандай, Францияда кімді мұсылман деп санау қиын. Франциядағы кейбір мұсылмандар өздерін «дінге қатыспайтын» деп сипаттайды. Көбі Рамазан және басқа да негізгі ережелерді сақтайды, бірақ әйтпесе дінсіз болып табылады.

Статистика

1872 жылдан бері қабылданған заңға сәйкес, Франция Республикасы өз азаматтарын нәсіліне немесе сенімдеріне қарай айырып санақ жүргізуге тыйым салады. Дегенмен, бұл заң сауалнамалар мен дауыс алуларға қатысты емес, олар қаласа, осы сұрақтарды қоюға құқылы. Заң сонымен қатар, INED немесе INSEE сияқты мемлекеттік мекемелерге де ерекшелік жасайды, олардың міндеті демографиялық мәліметтер, әлеуметтік тенденциялар және осыған ұқсас тақырыптар бойынша деректерді жинау болып табылады, егер мұндай деректерді жинау CNIL және Ұлттық статистикалық ақпарат кеңесі (Conseil national de l'information statistique [fr]) тарапынан рұқсат етілген болса.

Іскер адамдар

Мохед Альтрад, бизнесмен, регби клубының төрағасы және жазушы. Морад Буджеллал, кәсіпкер, Soleil Productions комикс баспасын құрған және спорт менеджері. Рафик Смати, бизнесмен, Objectif France оңшыл саяси партиясын құрған және басшысы.