Кіріспе

Америка Құрама Штаттарында ислам дінінің таралғандығы

Ислам АҚШ-та үшінші ең ірі дін болып табылады (1%), христиандықтан (63%) және иудаизмнен (2%) кейін, буддизм мен индуизмнің үлесімен шамалас. 2017 жылғы зерттеуге сәйкес, АҚШ халқының 1,1%-ы (немесе 3,45 миллион америкалық) мұсылман. 2017 жылы жиырма штат, көбінесе Оңтүстік және Орта Батыс штаттары, исламды христиан емес ең ірі дін деп хабарлады. 2020 жылы АҚШ-тың дін санағы 4,45 миллион американдық мұсылманды, яғни халықтың шамамен 1,3%-ын анықтады. Америкаға алғаш келген мұсылмандар Батыс Африкадан құл ретінде әкелінген адамдар болды (мысалы, Омар ибн Саид және Аюба Сулейман Диалло). Атлантикалық құл саудасы кезінде Батыс Африкадан Америкаға әкелінген құлдардың шамамен 10-20 пайызы мұсылмандар болған, бірақ плантацияларда ислам діні қысымға ұшырады. Американдық мұсылмандардың 72 пайызы иммигранттар немесе "екінші буын" өкілдері. 2005 жылы мұсылман көпшілігі бар елдерден келген адамдардың саны 96 000-ға жуықтап, АҚШ-тың тұрақты тұрғындары болып тіркелді – бұл соңғы екі онжылдықтағы ең жоғары көрсеткіш. 2009 жылы 115 мыңнан астам мұсылман АҚШ-тың заңды тұрғыны атанды. Американдық мұсылмандар әртүрлі әлеуметтік ортадан шыққан және 2009 жылғы Gallup сауалнамасы бойынша, АҚШ-тағы ең көп ұлтты діни топтардың бірі болып табылады. 2017 жылы Әлеуметтік саясат институты жүргізген зерттеуге сәйкес, "американдық мұсылмандар зерттелген дін өкілдерінің арасында басымдылық құрамайтын жалғыз діни қауымдастық. Олардың 26 пайызы ақ нәсілді, 18 пайызы азиялық, 18 пайызы араб, 9 пайызы қара нәсілді, 7 пайызы аралас нәсілді және 5 пайызы латын американдықтарын құрайды". Pew Research Center бағалауынша, американдық мұсылмандардың 73 пайызы сунниттер, ал 16 пайызы шииттер; қалғандары ешбір топқа жатпайды және Ислам Ұлты, Ахмадия немесе конфессиялық емес мұсылмандар сияқты қозғалыстарды қамтиды. Ірі қалаларда ислам дініне кіру де жылдар бойы оның өсуіне үлкен үлес қосты.

Тарихи шолу

Жаңа әлемдегі мұсылмандардың ерте тарихы пікірталас тудырып отыр. Тарихшылар мұсылмандардың алғаш рет Америкаға 16 ғасырдың басында, қазіргі Нью-Мексико және Аризона штаттарына келгенін айтады. Барлық сарапшылар мұсылмандардың алғашқы ірі тобы африкалық құлдардан тұрғанына келіседі. Құлдыққа түскендердің көпшілігі Ислам дінін сақтауға тырысқандары үшін күштеп христиан дініне ауыстырылды. 17 ғасырдың ортасында Осман мұсылмандары басқа еуропалық иммигранттармен бірге, мысалы, Мароккодан шыққан аралас текті саудагер Антони Янссон ван Сале сияқты адамдармен бірге көшіп келгені құжатталған. 1878 жылдан 1924 жылға дейін иммиграция күрт өсті, осы кезеңде Балқан және Сириядан келген мұсылмандар қазіргі Иллинойс, Огайо, Мичиган, Айова, Солтүстік Дакота және Оңтүстік Дакота штаттарына қоныстанды. Сол дәуірде Форд компаниясы мұсылмандарды, сондай-ақ афроамерикандықтарды жұмысқа алды, себебі олар қатал жағдайлардағы зауыттарда жұмыс істеуге көбірек бейімді болды. 1930 және 1940 жылдары АҚШ-тағы мұсылмандар діни обрядтарды өткізу үшін мешіттер салды. Қазіргі уақытта АҚШ-тағы мұсылмандардың саны 3-4 миллионға дейін бағаланады және Ислам дінінің АҚШ-та екінші ірі дінге айналуы күтілуде.

Американдық революция және одан кейінгі кезең

Америка Тәуелсіздік соғысына қатысты мәліметтер, кем дегенде бірнеше мұсылманның американдық жақтан соғысқа қатысқанын көрсетеді. Американдық сарбаздардың тізімінде «Юсуф бен Али» (Оңтүстік Каролинадағы түріктер қауымының мүшесі), «Бампетт Мухамед» және, мүмкін, Питер Салем есімдері бар. АҚШ-ты тәуелсіз мемлекет ретінде алғаш мойындаған ел – 1777 жылы оның билеушісі Мохаммед бен Абдалла басқарған Марокко сұлтандығы болды. Ол президент Джордж Вашингтонмен бірнеше хат алмасты. 1805 жылдың 9 желтоқсанында президент Томас Джефферсон Ақ үйde Тунис елшісі Сиди Солиман Мелимеллиге кеш ұйымдастырды. Билали «Бен Али» Мұхаммед 1803 жылы Сапело аралына келген, қазіргі Гвинея Конакридегі Тимбо, Фута Джалон аймалынан шыққан фула мұсылманы болды. Құлдыққа түскен кезде ол өзінің плантациясында тұратын шамамен сексен мұсылман еркек құлдан құралған қауымның діни басшысы және имамы болды. 1812 жылғы соғыс кезінде Мұхаммед және оның басшылығымен болған сексен мұсылман еркек, өз қожайынының Сапело аралындағы мүлкін британдық шабуылдан қорғады. Ол Рамазан айында ораза ұстаған, феске және кафтан киген, мұсылман мейрамдарын сақтаған, сондай-ақ бес уақыт намазды үнемі оқыған. 1829 жылы Билали ислам нанымы және тазарну, таңғы намаз бен намазға шақыру ережелері туралы он үш беттік арабша «Рисала» жазды. «Билали құжаты» деп аталатын бұл қолжаз қазір Афинадағы Грузия университетінде сақтаулы. 1785 жыл мен 1815 жыл аралығында Алжирде жүзден астам американдық теңізшілер кепілдікке алынды. Олардың бірнешеуі тұтқындық өмірі туралы естеліктер жазып, көптеген американдықтарға араб әлемі мен мұсылмандық дәстүрлерді таныстырды, ал газеттер олар туралы жиі пікір білдірді. Көбінесе пікірлер теріс болды. Ройалл Тайлер 1797 жылы «Алжирлік тұтқын» атты роман жазды, онда құл саудасымен айналысатын американдық дәрігердің өмірі мен оның барбарийлік қарақшыларға түсіп, құлдыққа түсуі суреттелген. Соңында президенттер Джефферсон мен Мэдисон американдық флотты пираттарға қарсы күреске жіберді және 1815 жылы Бірінші Барбарий соғысы кезінде олардың қаупін жойды.

XIX ғасыр

1865 жылғы 5 сәуірде таңертең, Америка Азамат соғысының соңына жақын, полковник Томас М. Джонстон басқаратын Одақ әскерлері Алабама университетін өртеп жіберді; университет қызметкерлерінің бірі «Коран: Көбінесе Алькоран деп аталады» деген белгілі Коранның бір данасын сақтап қалды. Америка Азамат соғысы кезінде Одақ әскерінде оннан екі жүз тоқсан екіге дейін мұсылман қызмет еткен, оның ішінде Персияда туып, Ауғанстанда өскен және АҚШ-қа көшіп келген жеке Мохаммед Кан болды. Одақ армиясындағы ең жоғары шенді мұсылман офицері капитан Моза Осман еді. Азамат соғысындағы тағы бір мұсылман сарбазы – Макс Хассан, әскерилерде жүкті тасушы болып жұмыс істеген африкалық еді. Грек-сириялық, ислам дінін қабылдаған, Смирнада туған Филипп Тедро (кейін өмірінде бұл есімін қайта қолданды), өзін Хадж Али деп атады, «Меккеге қажылық жасаған Әли» (көбінесе «Hi Jolly» деп жазылады), 1856 жылы Аризона мен Калифорнияда түйелерді бағу үшін АҚШ атқыштар армиясына жұмысқа алынды. Кейіннен Аризонада алтын іздеуші болып жұмыс істеді. Хадж Али 1903 жылы қайтыс болды. Александр Расселл Уэбб тарихшылар тарапынан 1888 жылы ислам дінін қабылдаған алғашқы көрнекті ағылшын-американдық болып саналады. 1893 жылы ол әлемдік діндердің бірінші парламентінде исламды жалғыз өкілдік етті. Ресейде туған мұсылман ғалымы және жазушысы Ахмет Абдулла (1881–1945) – ертедегі американдық мұсылмандардың тағы бір көрнекті тұлғасы еді. 1891 жылғы Жоғарғы Соттың «In re Ross» ісінде сот «мұсылман дінін ұстанатын адамдардың барлық басқа діндерге, әсіресе христиандарға деген қатыгездігіне» тоқталды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында АҚШ порттарында көптеген мұсылман иммигранттары кері қайтарылды. Мұсылмандығын жасырған христиан иммигранттары да рұқсат алмай қалды.

Құлдар

Африкадан Америкаға әкелінген құлдардың көп бөлігі Батыс Африканың мұсылмандық басым аймағынан келген мұсылмандар еді. 1701-1800 жылдар аралығында болашақ АҚШ-қа шамамен 500 мың африкалық келді. Тарихшылардың бағалауынша, құл болған африкалық ерлердің 15-30 пайызы және құл болған африкалық әйелдердің 15 пайызынан аспайтын бөлігі мұсылман болған. 21-ші ғасыр зерттеушілері Донна Мейгс Жакус және Р. Кевин Жакус атап көрсеткендей, "[бұл құл болған мұсылмандар қарсылық таныту, нығайып тұру және білімдерімен өзгелерінен ерекшеленді]". Солтүстік Америкаға тасымалданған құлдардың 50 пайызынан астамы ислам дінін кеміндегісінде аз ғана бөлігі ұстанған аймақтардан келген деп есептеледі. Осылайша, кемінде 200 мың адам исламның ықпалындағы аймақтардан келді. Олардың көп бөлігі 11-ші ғасырға дейін мұсылман халқының қалыптасқан қауымы бар Сенегамбиядан шыққан. Фулани джихад мемлекеттерімен болған бірқатар қақтығыстар нәтижесінде Сенегамбиялық мандинкалардың шамамен жартысы ислам дініне көшті, ал үштен бірі соғыстағы тұтқын ретінде Америкаға құлдыққа сатылды. Майкл А. Гомес мұсылман құлдарының саны "мыңдаған, тіпті он мыңдаған" болуы мүмкін деп болжады, бірақ нақты санды көрсетпейді. Ол сондай-ақ, мұсылман емес құлдардың көптегені мұсылман саудасы мен насихаттаушылық әрекеттерінің нәтижесінде исламның кейбір негізгі қағидаларымен таныс болғанын айтады. Тарихи деректерге сәйкес, көптеген құл болған мұсылмандар араб тілінде сөйлескен. Кейбіреулері тіпті әдеби шығармалар (мысалы, автобиографиялар) және Құранға түсіндірмелер жазған. Жаңадан келген мұсылман құлдарының бір бөлігі қауымдық намаз (салат) оқыған. Кейбіреулеріне иелері жеке дұға оқитын орын берген. Ең жақсы құжатталған мұсылман құлдары – Аюба Сулейман Диалло мен Омар Ибн Саид. Сүлеймен 1731 жылы Америкаға әкелінді, ал 1734 жылы Африкаға қайта оралды.

Дін еркіндігі

Америкадағы ислам туралы пікірлер 1776 жылы Пенсильвания штатының конституциясын жазу кезінде дін бостандығы жөніндегі пікірталастарға әсер етті. Конституционалистер діни төзімділікті қолдады, ал антиконституционалистер мемлекеттік республикалық үкімет құруда протестанттық құндылықтарға ден қоюды қалады. Бірінші топ жеңіске жетіп, жаңа штат конституциясына діни бостандық туралы ережені енгізді. Американдықтардың исламға деген көзқарасына Еуропадан келген ағартушылық жазбалар мен исламның христиандық пен республикалық идеалдарға қауіп төндіретінін ұзақ жылдар бойы ескерткен еуропалықтардың ықпалы тиді. 1776 жылы Джон Адамс «Үкімет туралы ойлар» деген еңбегін жариялады, онда ол ислам пайғамбары Мұхаммедті Конфуций, Зороастр, Сократ және басқа да ойшылдармен бірге «ақиқатты іздеген адал адам» деп атады. 1785 жылы Джордж Вашингтон егер олар «жақсы жұмысшылар» болса, кез келген ұлттың немесе діннің өкілдерін, соның ішінде «магометандарды» да Вернон тауындағы жеке меншігіне жұмысқа алуға дайын екенін мәлімдеді. 1790 жылы Оңтүстік Каролина заң шығару органы марокколықтардың бір қауымына ерекше құқықтық мәртебе берді. 1797 жылы президент Джон Адамс Триполи шартына қол қойып, АҚШ-тың «мұсылмандардың заңдарына, дініне немесе тыныштығына қарсы емес» екенін жариялады. 1791 жылы жарық көрген Бенджамин Франклиннің өмірбаяндық еңбегінде Пенсильванияда барлық діннің уағыздаушыларын қабылдайтын жиналыс орны болғанына «қарсы емеспін» деп жазылған. Франклин «егер Константинополь муфтиі бізге мохаммадизмді уағыздау үшін миссионер жіберсе де, ол өзіне сөз сөйлейтін орын табады» деп жазды. Президент Томас Джефферсон Америкадағы діни бостандықты, оның ішінде мұсылмандардың бостандығын қорғады. Джефферсон Вирджиниядағы діни бостандық қозғалысы туралы жазғанда мұсылмандарды атап көрсетті. Өзінің өмірбаяндық еңбегінде Джефферсон былай деп жазды: «Діни бостандық туралы [Вирджиния] заң жобасы ақыры қабылданған кезде, оның пікірді қорғауының жалпыға бірдей болуын көрсететін бір ерекше ұсыныс болды. Преамбулада мәжбүрлеу дініміздің қасиетті авторының жоспарынан бас тарту болып табылады делінген жерде, «Иса Мәсіх» деген сөзді қосып түзету ұсынылды, сонда ол «Дініміздің қасиетті авторы Иса Мәсіхтің жоспарынан бас тарту» деп оқылатын болар еді. Бұл түзету көпшілік тарапынан қабылданбады, олар еврейлерді де, жұртшылықты да, христиандарды да, мохамедистерді де, индуистерді де және кез келген діннің өкілдерін қорғауға тырысқандықтарын көрсетті». Президенттік лауазымда болған кезде Джефферсон 1809 жылы Тунис елшісімен бірге ифтарға қатысты. Дегенмен, барлық саясаткерлер Конституцияның дінге бейтараптығына, кез келген діни талаптарға тыйым салғанына риза болған жоқ. 1788 жылғы Солтүстік Каролинадағы ратификациялық конвентте антифедералистер жаңа конституцияға қарсы болды, себебі бір күні католиктер немесе мұсылмандар президент болып сайлануы мүмкін деген қорқыныш болды. Уильям Ланкастер былай деді: «Біз әлі дүниеге келмеген миллиондаған адамдар үшін үкімет құрамыз. Келесі төрт-бес жүз жылда бұл қалай жүзеге асатынын білмеймін. Бірақ мынаны анық айтуға болады, папистер осы лауазымды иеленуі мүмкін, ал мохамедистер оны басып алуы мүмкін. Мен оған қарсы ештеңе таппаймын». 1788 жылы американдықтар мұсылман әлемі туралы дұрыс емес және көбінесе қарама-қайшы пікірлерге ие болды және оларды саяси пікірталастарда пайдаланды. Мысалы, антифедералистер күшті орталық үкіметті Осман империясының сұлтанымен, ал американдық армияны түрік янычарларымен салыстырды, күшті орталық үкіметке қарсы шықты. Екінші жағынан, Александр Гамильтон Таяу Шығыстағы деспотизмдің себебі сұлтанның халқын зорлық-зомбылыққа ұшыратып, жергілікті билеушілерден қорғау үшін жеткілікті билікке ие болмауы екенін айтты, сондықтан ол күшті орталық үкіметті жақтады.

Қазіргі мұсылмандар

АҚШ-қа мұсылмандардың шағын көші-қоны 1840 жылы Йемен мен Түркиядан келгендермен басталды. 2017 жылы олар құрылғанына 110 жыл толуын атап өтті. 1915: Америкадағы алғашқы мешіт Мэн штатының Биддфорд қаласында албан мұсылмандарымен салынды. Әлі күнге дейін сол жерде мұсылман зираты бар. 1920: Ахмадия мұсылман қауымы Үндістандық Ахмадия миссионері Мұфти Мұхаммед Садық келгеннен кейін құрылды. Ол кейіннен Чикагоның оңтүстігінде ғимарат сатып алып, оны бүгінде Әл-Садық мешіті деп белгілі болған жерге айналдырды, ол 1990 жылдары мақсатқа сәйкес салынған мешітке қайта жаңартылды. 1921: Мичиган штатының Хайленд Паркінде Хайленд Парк мешіті салынды, бірақ бірнеше жылдан кейін жабылды. 1929: Солтүстік Дакотадағы Росс мешітін сириялық мұсылмандар құрды, жанында әлі күнге дейін зират бар. 1934: Айова штатының Сидар-Рапидс қаласында мешіт ретінде салынған ең көне ғимарат пайда болды. Сол мешітте көрнекті мұсылман ардагері Абдулла Играм Құранды оқытқан. Абдулла Играм кейіннен президент Эйзенхауэрге хат жазып, оны әскери таңбаларда (dog tags) М әрпін (мұсылмандар үшін) қосуға көндірді. 1935: Мұхаммед пайғамбардың мүсіні АҚШ Жоғарғы сотының ғимаратының солтүстік қабырғасына салынды. Сондай-ақ, Мұхаммед пайғамбардың мүсінінің айналасында тарихтың он сегіз ұлы заң шығарушысының бірі ретінде Шарльман мен Юстинианның мүсіндері орналасқан. 1945: АҚШ-тағы ең ірі араб-американдық халқының мекені – Мичиган штатының Дирборн қаласында мешіт болды. "1950-жылдардан бері" американдық мұсылман қауымынан көптеген белгілі саяси белсенділер мен саясаткерлерге ықпалы бар қоғамдық тұлғалар шықты. Президент Линдон Б. Джонсон 1965 жылғы Иммиграция және ұлттықтар туралы заңға қол қойғаннан кейін АҚШ-тың мұсылман халқы күрт өсті. Ұйымның негізін қалаушы олар исламның "Ескі уақыт дінін" ұстанатынын, бірақ сонымен қатар мохамедизм, буддизм, христиандық, гностицизм және даосизмнен шабыт алғанын мәлімдеді. Оның басты ағымнан айтарлықтай ерекшеленуі оның исламдық ағым ретінде жіктелуі мұсылмандар мен дін ғалымдары арасында пікірталас тудырады. Олардың негізгі сенімі – олар Африканың солтүстік-батыс және оңтүстік-батыс жағалауларын мекендеген ежелгі моабиттіктер деген сенім. Ұйымның пікірінше, олардың ұрпақтары Испанияда жаулап алынғаннан кейін 1779 жылдан 1865 жылға дейін құл иелерімен тұтқындалып, құлдықта ұсталған. Американың Мавр ғылым ғибадатханасының жақтастары "азиялықтар" деп аталатын адамдар Батыс жарты шарда тұңғыш рет қоныстанғанын сендіреді. Дін мәтіндерінде мүшелер өздерін "азиялықтар" деп атайды, ал Нобель Дрю Алидің үйретуі бойынша, мүшелерге адам негр, түрлі-түсті адам, қара адам, эфиопиялық бола алмайды деп үйретіледі, өйткені бұл есімдер 1779 жылы құл иелерімен құлдарға берілген және құлдық кезеңінде 1865 жылға дейін сақталған. Американың Мавр ғылым ғибадатханасының қазіргі басшысы – Р. Джонс Бей.

Ислам елі

Ислам ұлтын (NOI) 1930 жылы Уоллес Фард Мұхаммед құрды. Фард, NOI діни тұжырымдамаларына Тимоти Дрюдің Американың мавр ғылымы ғибадатханасынан шабыттанды. Ол NOI-дың негізі болып табылатын үш маңызды принципті ұсынды: «Алла – Құдай, ақ адам – шайтан, ал «негр» деп аталатын қара нәсілділер – Азиялық қара нәсілділер, жер шарының ең таңдаулылары». 1934 жылы Илия Мухаммад NOI-дың басшысы болды, ол Фардты Құдайдың өзі деп жариялады, оның Құдайдың Фард түріндегі елшісі екенін және Құдайдан тікелей білім алғанын үйретті. NOI-ға қосылған ең танымал есімдердің екеуі – Малкольм Х, ол бұқаралық ақпарат құралдарында NOI-дың бет-бейнесіне айналды, және Мұхаммед Али, ол бастапқыда қабылданбаса да, ауыр салмақтағы әлем чемпионатындағы алғашқы жеңісінен кейін жақын арада ұйымға қабылданды. Малкольм Х пен Али екеуі де кейіннен сүннит мұсылмандары болды. Малкольм Х – NOI-дың ең ықпалды көшбасшыларының бірі болды және ұйымның діни тұжырымдамасына сәйкес, қара нәсілділердің ақ нәсілділерден толық оқшалануын жақтады. Ол 90 күн үнсіздікке мәжбүр болғаннан кейін (Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандыққа қатысты даулы пікір айтқаннан кейін) NOI-дан шығып, Меккеге қажылық жасау және сүннит исламын қабылдау алдында «Мұсылман мешіті» қоры мен «Афроамерикалықтардың бірлігі» ұйымын құрды. Ол африкалық американдықтар арасында сүннит исламын таратуды бастаған алғашқы адам ретінде танылады. 2006 жылы ұйымда кем дегенде 20 000 мүше болды деп есептелді. Алайда, бүгінде бұл ұйым афроамерикалық қоғамда кең таралған ықпалға ие. Бірінші «Миллион адам шеруі» 1995 жылы Вашингтонда өтті, ал 2000 жылы одан кішірек, бірақ көбірек ашық шеру өтті, ол тек афроамерикалық ер адамдар ғана емес, барлық қатысушыларды қабылдады. Ұйым мәдени және академиялық білім беруді, экономикалық тәуелсіздікті, жеке және әлеуметтік жауапкершілікті қолдайды. Ислам ұлты ақ нәсілділерге, христиандарға және антисемитизмге қарсы тұжырымдары үшін көп сынға ұшырады және «Оңтүстік кедейлік құқығы орталығы» тарапынан жек көруші ұйым ретінде тізілген.

Бес пайыздық ұлт

Бес пайыздық ұлт, кейде NGE немесе NOGE, Құдайлар мен жерлер ұлысы немесе бес пайыздықтар деп аталады, 1964 жылы Нью-Йорк қаласындағы Манхэттен ауданының Гарлем бөлімінде Ислам ұлтының бұрынғы мүшесі Кларенс 13X (туған Кларенс Эдвард Смит, кейіннен "Ата Алла" деп аталды) құрған американдық ұйым. Кларенс 13X, Малкольм Х-тің бұрынғы шәкірті, Құдайдың мәні мен кімдігі туралы Ислам ұлтының басшыларымен болған діни даудан кейін Ислам ұлтынан шығып кетті. Атап айтқанда, Кларенс 13X Ислам ұлтының екі нәсілдік негізін қалаушы Уоллес Фард Мұхаммедті Алла деп мойындамады, керісінше қара нәсілді адамның Құдайдың өзінің тұлғасы екенін үйретті.

Біріккен Ислам Ұлты

Біріккен Ислам Ұлты (БІҰҰ) – Канзас штатының Канзас қаласындағы ұйым. Ол шамамен 1978 жылы Ройалл Дженкинс құрған, ол әлі де ұйымның басшысы болып табылады және өзін "Ройалл, Алланың өзі" деп есептейді.

Православтық сунниттік исламға көшу

Ілияс Мұхаммед қайтыс болғаннан кейін оның орнын ұлы Уәрит Дин Мұхаммед иеленді. Мұхаммед әкесінің көптеген ұстанымдарын, мысалы, Фард Мұхаммедтің құдай екендігін қабылдамады және ақ адамды да Аллаға құлшынып, сенетін адам деп қарады. Ұйымды басқаруға келген соң ол дереу жаңа реформалар енгізді. Ол ұйымның атын Батыстағы Ислам әлемдік қауымдастығы деп өзгертті, кейін ол Америка мұсылмандары қоғамы аталды. Сол кезде У.Д. Мохаммедтің 200 мың жақтасы болған деп есептеледі. У.Д. Мохаммед дәстүрлі сунниттік Ислам негізіндегі ұстанымдарды ұсынды. Ол ұйымның ғибадатханаларындағы орындықтарды жойды және "ғибадатхана" түсінігін дәстүрлі мұсылман ғибадат үйі – мешітке алмастырды, сондай-ақ намазды қалай оқуға, Рамазан айында ораза ұстауға және Меккеге қажылыққа қалай баруға үйретті. Бірақ, қара мұсылмандардың бір бөлігі имам Мұхаммедтің осы жаңа реформаларын қабылдамады. Ұйымнан бөлініп шыққан Луи Фаррахан бастапқы Фардиандық ұстанымдар бойынша Ислам ұлтын қайта құрды және оның басшысы болып қала берді.

Шиит діні

АҚШ-та шамамен 386 000-нан 900 000-ға дейін шиит мұсылмандары тұрады. Олар Оңтүстік Азия, Еуропа, Таяу Шығыс және Шығыс Африкадан келген, көбінесе Пәкістан Ислам Республикасы, Үндістан, Иран Ислам Республикасы, Ливан, Ирак, Ауғанстан, Сирия, Йемен және Шығыс Африка елдерінен шыққан. АҚШ-тағы шииттер елдің барлық мұсылман халқының шамамен 16 пайызын құрайды. «АҚШ-тағы шиитшіліктің ортасы» – Американың Ислам орталығы орналасқан Дирборн қаласы. Солтүстік Америка шиит Ітна Ашери (Он екі имамдық шиит) мұсылман қауымдастықтары ұйымы (NASIMCO) Солтүстік Америка шииттерінің ең ірі бас ұйымы болып табылады және нео-дәстүрлі ой-пікірмен байланысты.

Құрандық қозғалысы

Америка Құрама Штаттарындағы ең ірі Құраншыл қозғалысы – "United Submitters International" (Біріккен Бағынышшылар Халықаралық ұйымы). Бұл қозғалысты Рашад Халифа құрды. Оның қозғалысы «Құран, толық Құран және Құран ғана» деген ұранымен танымал болды. Ол бастапқыда көптеген адамдардың қолдауын алғанмен, кейіннен өзінің құдайдан уахи алғаны туралы мәлімдемелері оның басқалармен арасында шиеленіс тудырды және ол 1990 жылы қанымен өлтірілді. Рашад Халифаның ықпалында болған белгілі американдықтардың қатарында оның ұлы, зейнеткер кәсіби бейсболшы Сам Халифа, және спорт комментаторы, зейнеткер футболшы Ахмад Рашад бар.

Конфессиялық емес мұсылмандар

2011 жылы Pew Research Center жүргізген зерттеулерде американдық мұсылмандардың шамамен жетіден бірі, яғни 15 пайызы діни ағымға жатпайтын мұсылмандар екені анықталды. Динге жатпайтын мұсылмандардың ешқандай нақты діни ұйымға жатақтылығы жоқ және олар көбінесе өздерін «жай ғана мұсылманмын» деп сипаттайды. АҚШ-та туған мұсылмандардың діни ағымға жатпауы, иммигрант мұсылмандарға қарағанда жоғары. АҚШ-та туған мұсылмандардың 24 пайызы немесе төрттен бірі діни ағымға жатпайды, ал иммигрант мұсылмандардың арасында бұл көрсеткіш 10 пайызды құрайды.

Ахмадия

Ахмадия қауымы 1920 жылы АҚШ-та құрылған. Ахмади мұсылмандары Америкадағы ең алғашқы мұсылман миссионерлерінің бірі болды, алғашқысы Мұфти Мұхаммед Садық есімді адам, ол 1920 жылдың 15 ақпанында Америкаға келді. 1921 және 1925 жылдар аралығында олар 1000-нан астам адамды ислам дініне өткізді. Бастапқыда олардың күш-жігері түрлі нәсілдік және этникалық топтарға бағытталған болса, кейіннен терең тамырланған нәсілдік шиеленістер мен кемсітушіліктердің күшеюіне байланысты Ахмади миссионерлері африкалық американдықтар мен мұсылман иммигранттар қауымына көбірек назар аударды және азаматтық құқықтар қозғалысының белсенді жақтаушылары болды. 1948 жылы Иллинойс штатында «Ахмадия Ислам қозғалысы, Inc.» деп ресми тіркелді, ал 2006 жылдан бері «Ахмадия мұсылман қауымы» деп аталады. Соңғы жылдары қуғын-сүргінге ұшырағандықтан көптеген Ахмади мұсылмандары Пәкістан сияқты елдерден қашып кетті.

Басқа мұсылмандар

Мешітке баратын кейбір адамдар өте аз ғана топты құрайтын секталар мен діни ағымдарды ұстанады. Мұндай шағын бағыттардың мысалдарына прогрессивті мұсылмандар, Махдави мұсылмандары, Ибади мұсылмандары және Исмаили мұсылмандары жатады.

Ислам дінін қабылдауы

Алғашқы ислам миссионерлік қызметтерінің бірін Александр Рассел Вебб 1893 жылы Манхэттенде миссия құру арқылы жүзеге асырды, бірақ қаржы тапшылығынан ол тоқтап қалды. 1910 жылдан 1912 жылға дейін Инайат Хан Американың ірі қалаларында исламды уағыздап сапарлады; ол көп көрермен жинады, бірақ көп адам дінге кірген жоқ. Одан кейін афроамерикалық мұсылмандық ұйымдар құрыла бастады: 1925 жылы Чикагода Мавританиялық ғылым ғибадатханасы, ал 1930 жылы Ислам ұлты құрылды. Соңғы жылдары АҚШ-тың штаттық, федералдық және жергілікті түрмелерінде исламды қабылдағандардың саны көбейді. Дж. Майкл Уоллердің мәліметінше, түрмедегі тұтқындардың 15-20% мұсылман, яғни 2003 жылы шамамен 350 000 тұтқын. Уоллер бұл тұтқындардың көп бөлігі түрмеге мұсылман емес күйде келгенін айтады. Оның сөзіне қарағанда, түрмеде "сенім тапқан" тұтқындардың 80% исламды қабылдаған. Осылай дінге келгендердің көп бөлігі афроамерикалықтар, ал испаноязылдылар аз, бірақ өсіп келе жатқан топ.

Демография

АҚШ халық санағы бюросы діни идентификация бойынша мәліметтерді жинамайды. Әртүрлі мекемелер мен ұйымдар АҚШ-тағы мұсылман халқының санын әртүрлі бағалады. "АҚШ-тағы мұсылман халқының бағалауы" атты кітаптың авторы Том В. Смит 2001 жылға дейінгі бес жыл ішінде қараған жиырма бағалаудың ешқайсысы "ғылыми тұрғыдан негізделген немесе нақты әдістемеге сүйенбегенін" айтты. Олардың барлығын болжамдар немесе тұжырымдар деп сипаттауға болады. Тоғызы Солтүстік Американың Ислам қоғамы, Мұсылман студенттер қауымдастығы, Американың ислам қатынастары жөніндегі кеңесі, Америка мұсылман кеңесі және Гарвард ислам қоғамы сияқты мұсылман ұйымдарынан немесе белгісіз "мұсылман көздерінен" алынған. Бұл көздердің ешқайсысы сандарының негізін көрсеткен жоқ. 2005 жылы The New York Times газетінің мәліметінше, мұсылман елдерінен келгеннен кейін 96 000-нан астам адам АҚШ-тың тұрақты тұрғыны болды, бұл соңғы екі онжылдықтағы кез келген жылдан көп. CAIR мәлімдемесіне сәйкес, АҚШ-тағы мұсылмандардың ғылыми санағы жүргізілмеген, сондықтан үлкен сандар дұрыс деп есептелуі керек. Кейбір журналистер жоғары сандардың саяси мақсаттармен көбейтілгенін айтты. Pew Forum бағалауынша, 2017 жылы 3,45 миллион мұсылман болды, бұл АҚШ халқының шамамен 1,1% құрайды. Pew Forum американдық дін туралы есебінде мұсылмандар 2014 жылы американдық ересектердің 0,9% құрағанын, бұл 2007 жылғы 0,4% көрсеткіштен жоғары, көбінесе көші-қонға байланысты екенін көрсетті. Оларды сақтап қалу деңгейі жоғары болды – 77%, индустар (80%) және яһудилер (75%) сияқты; осы діндерден бас тартқандардың көпшілігі дінсіз болып қалады, бірақ бұрынғы мұсылмандар бұрынғы индустар мен яһудилерге қарағанда христиан болуға бейім. Керісінше, американдық мұсылмандардың 23% дінге жаңадан келгендер, оның ішінде 8% тарихи афроамерикандық протестанттық дәстүрлерден, 6% дінсіздерден, 4% католиктерден және 3% либералдық немесе евангелисттік протестанттық діннен. 2014 жылы нәсілдік құрамында 38% испандық емес ақтар (арабтар мен ирандықтарды қоса алғанда, 2007 жылғы 32% көрсеткіштен жоғары), 28% азиялықтар (көбінесе үндістер, пакистандықтар және бангладештіктер, 2007 жылғы 20% көрсеткіштен жоғары), 28% қаралар (32% көрсеткіштен төмен), 4% испандықтар (7% көрсеткіштен төмен) және 3% аралас немесе басқа нәсілдік топтар (7% көрсеткіштен төмен) құрады. 2007 жылдан бері қара нәсілділердің үлесі азайды, ал ақ және азиялық нәсілділердің үлесі көбейді, негізінен көші-қонның нәтижесінде, өйткені көптеген қара мұсылмандар АҚШ-та туған. Басқа жағынан, АҚШ-тағы Жалпы әлеуметтік сауалнама деректеріне сәйкес, "мұсылман болып өскендердің 32% ересекте мұсылмандықты қабылдамайды, ал 18% дінге жатпайды". Pew Research зерттеуі бойынша, АҚШ-та исламды қабылдағандардың саны исламнан бас тартқан мұсылмандардың санымен шамалас.

Жарыс

2001 жылы Кентукки университетінің исламтану профессоры Ихсан Багби жазған зерттеуге сәйкес, ислам дініне кірген американдықтардың 64%-ы афроамерикандықтар, 27%-ы ақ нәсілділер, 6%-ы – кез келген нәсілді испандықтар, ал 3%-ы – басқалар. Сол кезде американдық испандықтардың исламды қабылдауы арта түсті. Хьюстон қаласындағы испандық мұсылмандардың көптегені діндеріне байланысты өздерін пакистандықтар немесе Таяу Шығыс елдерінен келгендер деп қате түсінгендерін айтты. Көптеген испандық мұсылмандар бұрын христиан болған. 1990 жылдары Оңтүстік Азия және араб қауымдастықтарының келуі нәсілдік және мәдени айырмашылықтарға байланысты афроамерикандықтармен арада жік тудырды; алайда, 2001 жылдың 11 қыркүйегінен кейін, иммигранттар азаматтық құқықтар мәселесінде кеңес алу үшін афроамерикандықтарға жүгінді, соның нәтижесінде екі топ бірікті.

Дін

2014 жылғы діни сауалнама бойынша, американдық мұсылмандардың 64%-ы дін өте маңызды деп санайды, ал американдық католиктердің 58%-ы осылай ойлайды. Мұсылмандардың дұғаларына жауап алу жиілігі – аптасына кем дегенде бір рет 31%, ал айына бір немесе екі рет 12%. Мұсылмандардың шамамен төрттен бірі ислам дініне кірген адамдар (23%), олардың көп бөлігі туған жерде өскен. Дініне кіргендердің 59%-ы афроамерикалықтар, ал 34%-ы ақ нәсілділер. Бұрынғы діндері: протестантизм (67%), рим-католицизмі (10%), ал 15%-ы дінсіз болған. Мешіттер көбінесе сүнни немесе шиит болып бөлінеді, бірақ 55-тен астам Ахмадия мешіттері де бар. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ-та 2769 мешіт бар, ал елдегі ең ірі мешіт – Мичиган штатының Дирборн қаласындағы Американың Ислам орталығы. Ол негізінен шиит мұсылмандарына арналған, алайда кез келген мұсылман бұл мешітке бара алады. 2005 жылы аймақтағы мұсылман халқының өсуіне байланысты 3000-нан астам адамды қабылдау үшін қайта салынды. Мұсылмандардың діни көзқарастарының жартысынан астамы (55%) – сүнниттер, 16% – шииттер, 22% – дінге жатпайтындар және 16% – басқалары/жауап бермегендер. Араб тегіндес мұсылмандардың көп бөлігі сүнниттер (56%), ал аз бөлігі шииттер (19%). Оңтүстік Азиядан шыққан мұсылмандар, оның ішінде бангладештіктер (90%), үндістер (82%) және пәкістандықтар (72%) көбінесе сүнниттер, ал ирандықтар сияқты басқа топтар көбінесе шииттер (91%).

Білім және табыс

Америкалық мұсылмандардың отбасылық табысы жалпы американдықтардың табысымен салыстырғанда шамамен бірдей деңгейде таралған. Білім беруге келетін болсақ, 2017 жылы Әлеуметтік саясат және түсіністік институты американдық мұсылмандардың, протестанттардың және католиктердің білім деңгейінің шамамен бірдей екенін хабарлады. Сондай-ақ, мұсылман әйелдерінің (73%) жоғары білім алуға, яғни жоғары оқу орнынан кейін оқуды жалғастыруға мұсылман еркектерге (57%) қарағанда көбірек бейім екені анықталды, сонымен қатар олардың орта тапқа жататындарын айтуға болады. Елдегі оңтүстік азиялықтардың арасындағы үлкен пакистандық қауым ерекше білімді және жақсы жағдайдағы болып табылады, олардың білім деңгейі мен табысы АҚШ-та туған ақ нәсілділерден асып түседі. Олардың көпшілігі мамандық иелері, әсіресе медицина саласында (Америка дәрігерлерінің 2,75% осы қауымнан), ғалымдар, инженерлер және қаржы сарапшылары, сондай-ақ көптеген кәсіпкерлер де бар. АҚШ-та тек пакистандықтар болып табылатын 15 000-нан астам дәрігер медициналық практикамен айналысады, ал пакистандық-американдық миллионерлердің саны мыңдағанға жетеді деп хабарланды. Шахид Хан – Пәкістанда туған американдық мультимиллиардер бизнесмен және Ұлттық футбол лигасының (NFL) «Джексонвилл Ягуарс» командасының иесі, ол этникалық азшылық өкілі ретінде командаға иелік ететін бірінші және жалғыз адам. Ол сонымен қатар Англия Премьер-лигасының «Фулхэм Ф.К.» командасы мен Иллинойс штатының Урбана қаласындағы автомобиль бөлшектері өндірушісі «Flex N Gate» компаниясына да ие. Иммигрант мұсылмандардың 45 пайызының жылдық отбасылық табысы 50 000 АҚШ долларынан жоғары екенін көрсетеді. Бұл көрсеткіш ұлттық орташа көрсеткіштен (44%) сәл жоғары. Иммигрант мұсылмандары жоғары табысқа ие адамдардың арасында жақсы өкілдік етілген, олардың 19 пайызының жылдық отбасылық табысы 100 000 АҚШ долларынан жоғары (мұсылман халқының жалпы көрсеткіші 16%, ал АҚШ бойынша орташа көрсеткіш 17%). Бұл, әсіресе ақпараттық технология, білім беру, медицина, құқық және корпоративтік салалардағы кәсіби, басқарушылық және техникалық мамандықтарда мұсылмандардың көп болуына байланысты болуы мүмкін.

Мешіттер

2020 жылы АҚШ мешіттерін зерттеу АҚШ-та 2796 исламдық ғибадат орны бар екенін анықтады, бұл "2010 жылғы санақтан 31%-ға артық". Мешіттер саны ең көп штаттар: Нью-Йорк (343), Калифорния (304), Техас (224), Флорида (157) және Нью-Джерси (141). Нью-Йорк штаты 2011 жылмен салыстырғанда мешіттер саны бойынша ең көп өсімді көрсетті (86 мешіт қосылды). АҚШ мешіттерін зерттеу тобының мәліметінше, сауалнамаға қатысқан мешіттердің 6%-ы шииттік мешіттер екенін өздері анықтады. Pew Research Center мәліметінше, сауалнамаға жауап бергендердің 61%-ы "соңғы бес жыл ішінде әйелдердің басқарма мүшесі ретінде қызмет еткенін" айтты. Алдыңғы 2011 жылы АҚШ-тағы мешіттердің саны 2106 болған. Ол кезде мешіттер саны ең көп алты штат: Нью-Йорк (257), Калифорния (246), Техас (166), Флорида (118), Иллинойс (109) және Нью-Джерси (109). Әсіресе, АҚШ-тағы Әлеуметтік саясат және түсіністік институты жүргізген зерттеуде, мешітке үнемі баратын мұсылман американдықтарының қоғамдық мәселелерді шешу үшін көршілерімен бірлесіп жұмыс істеуі (49%-ға қарсы 30%), сайлауға тіркелуі (74%-ға қарсы 49%) және сайлауға қатысуды жоспарлауы (92%-ға қарсы 81%) ықтимал екені көрсетілді. Зерттеу сондай-ақ "мұсылмандық көзқарастар мен зорлық-зомбылыққа және мешітке бару жиілігі арасында байланыс жоқ" екенін көрсетеді.

Мешітке баруға қатысты мәліметтерге сәйкес, американдық мұсылман әйелдері мен американдық мұсылман еркектері мешітке шамамен бірдей жиілікпен барады (еркектердің 45%-ы және әйелдердің 35%-ы). Сонымен қатар, жалпы халықпен салыстырғанда, жас мұсылман американдықтары егде жастағы мұсылман американдықтарына қарағанда мешітке көбірек барады.

Мәдениет

АҚШ-тағы мұсылман қауымдастығында түрлі дәстүрлер кездеседі. Әлемнің басқа бөліктеріндегідей, сунниттер басымдылық құрайды. Шиит мұсылмандары, әсіресе ирандық иммигранттар қауымдастығы, қоғамдық істерге белсенді қатысады. Ислам құқығының төрт негізгі мектебі (фикх) суннит қауымдастығының ішінде табалады. АҚШ-тағы мұсылмандар өздерінің мәдениетін жасай білді; түрлі мұсылмандық комедиялық топтар, рэп топтары, скаут отряды мен журналдар бар, сондай-ақ мұсылмандар басқа да БАҚ-тарда белсенді түрде өзін таныстыруда. Хиджаб АҚШ-тағы мұсылман әйелдері арасында кең таралған және Америкадағы мұсылмандардың ерекше мәдени белгісі болып табылады. 2011 жылғы Pew Research Center жүргізген сауалнамаға сәйкес, мұсылман американдық әйелдердің 36%-ы қоғамдық жерлерде үнемі хиджаб киетінін, тағы 24%-ы көбінесе немесе кейде киетінін, ал 40%-ы мүлде кимейтінін көрсеткен. Қоғамға бейімделу туралы қалыптасқан пікірге қарамастан, зерттеу көрсеткендей, туған жердегі мұсылман әйелдерінің арасында хиджаб киетін әйелдердің саны, алғашқы буын иммигранттармен салыстырғанда жоғары. Дегенмен, 1990-шы жылдарға дейін хиджаб АҚШ-та жиі кездеспейтін, исламды ашық түрде ұстану 21-ші ғасырда ғана көріне бастады. Франция және Нидерланды сияқты Батыс Еуропаның кейбір елдерімен салыстырғанда, хиджабқа байланысты дау-дамайлар аз, себебі дін бостандығын қолдайтын заңдар түрлі діни талаптарды қанағаттандыруға мүмкіндік береді, сондай-ақ көпмәдениеттілікке қолдау көрсетіледі. 2008 жылы жарық көрген «Аль Америка» кітабында жазушы және журналист Джонатан Куриел 9/11-дің Америкадағы ислам мәдениетіне қатысты қабылдауға тигізген әсері туралы жазды, кейбір американдықтар үшін «араб және мұсылман мәдениетін терроризм мен фундаментализмнен өзгеше қарау қиын» екенін айтты. АҚШ-тағы ислам тәжірибесі негізгі қоғамда жеткілікті зерттелмеген және танымал емес, еврей ғалымы Лиор Стернфелд былай деді: «Америкалық мұсылмандар бұрынғыдан гөрі кішкентай және шеттетілген қауымдастық болды, бірақ жағдай өзгеріп келеді». Алғашқысы 2007 жылы Миннесота штатын өкілдік еткен Кит Эллисон болды.

ЛГБТ мәселелері

2000 және 2010 жылдардың басында американдық мұсылмандар гомосексуализмге қатысты көбінесе консервативті көзқарас білдірді. Pew Research Center мәліметтері бойынша, 2007 жылы американдық мұсылмандардың бар болғаны 27% оны қоғам қабылдауы керек деді, ал 2006 жылы АҚШ халқының 51% осы пікірді қолдады. Бірақ 2011 жылы бұл көрсеткіш 39%-ға дейін өсті (АҚШ халқының 58%-ына қарағанда), ал 2017 жылы американдық мұсылмандардың көпшілігі – 52% гомосексуализмді қоғам қабылдауын мақұлдады, бұл көрсеткіш протестанттардың пікірімен бірдей болды, бірақ АҚШ халқының жалпы мақұлдауының 63%-ынан төмен болды. 2017 жылы Қоғамдық дін зерттеу институты жүргізген сауалнамаға сәйкес, мұсылмандардың 51% гомосексуалды некелерді қолдады, ал 34% қарсы болды.

Ұйымдар

Ең ірі ислам ұйымдарының бірі – Солтүстік Американың Ислам қоғамы (ISNA), ол АҚШ-тағы мешіттердің 27%-ы оған байланысты екенін мәлімдейді. ISNA – иммигрант мұсылман ұйымдары мен жеке тұлғалардың бірлестігі, исламды ұсыну үшін ортақ платформа ұсынады. Оның көп бөлігі иммигранттардан тұрады. Жақында оның мүшелерінің саны ASM-ді басып өтуі мүмкін, себебі Америка Құрама Штаттарындағы көптеген тәуелсіз мешіттер оған қосылуды қалайды. ISNA-ның жылдық конвенциясы – АҚШ-тағы мұсылмандардың ең ірі жиыны. Екінші ірі мұсылман ұйымы – У. Дин Мохаммед басшылығындағы қауымдастық немесе Мұсылмандардың Америкалық қоғамы, оның құрамындағы мешіттердің 19%-ы, көбінесе афроамерикалықтар мүшелікке ие. Бұл – бір кезде «Қара мұсылмандар» деп белгілі болған Ислам ұлтының мұрагер ұйымы. Қауымдастық Уарит Дин Мохаммедтің басшылығын мойындайды. Бұл топ 1930-1975 жылдардағы қара сепаратистік Ислам ұлтынан өркендеді. Оның көп бөлігі афроамерикалықтардан тұрады. Бұл 23 жылдық діни бағдарламаны өзгерту және ұйымдық орталықтандыру процесі болды, оның барысында топ басқа атаулармен де танылды, мысалы, Америкалық мұсылман миссиясы. У. Дин Мохаммед мүшелерін салат немесе ораза сияқты исламның негізгі амалдарына және исламның негізгі сенімі – шаһадаға үйретті. Үшінші ірі топ – Солтүстік Американың Ислам шеңбері (ICNA). ICNA өзін этникалық емес, барлығына ашық, тәуелсіз, Солтүстік Америка бойынша, халықтық ұйым деп сипаттайды. Оның көп бөлігі иммигранттар мен олардың балаларынан тұрады. АҚШ-тағы түрлі тәуелсіз мешіттер қосылған сайын бұл ұйым өсіп келеді және қазіргі уақытта ASM-ден үлкен болуы мүмкін. Оның жастар бөлімі – «Жас мұсылмандар». «Неге ислам?» – ICNA-ның қоғаммен байланыс жобасы. Ол ислам туралы нақты ақпарат беруге тырысады, сонымен қатар түрлі қызметтер мен іс-шаралар арқылы танымал стереотиптер мен жалпы қате түсініктерді жоққа шығарады. Американың Ислам Жоғарғы Кеңесі (ISCA) – суфи ілімін ұстанатын шағын ұйым, оның жақтастары исламның ішкі, мистикалық өлшемі деп санайды. ISCA-ның мақсаттарына американдық мұсылмандарға халықаралық кеңес кеңесінің дәстүрлі исламдық құқықтық шешімдеріне негізделген практикалық шешімдер ұсыну кіреді, олардың көпшілігі әлемдегі ең жоғары санаттағы ислам ғалымдары ретінде танылған. ISCA дәстүрлі білімді заманауи, зайырлы қоғамда исламдық наным-сенімдерді сақтауға әсер ететін қазіргі заманғы мәселелерді шешуде біріктіруге тырысады. 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдан кейін IANA таратылып, «Texas Dawah» және «Almaghrib Institute» сияқты түрлі ұйымдар астында қайта құрылды. Мұсылман студенттер қауымдастығы (MSA) – Канада мен АҚШ-тағы колледж кампустарындағы исламдық қоғамдарға, мұсылман студенттерінің игілігі үшін арналған ұйым. MSA түрлі кампустардағы мұсылмандарға өз діндерін ұстануға мүмкіндік беру және осындай іс-шараларды жеңілдетуге қатысады. MSA сонымен қатар Рамазан айында үйсіздерге көмектесу үшін қаражат жинау сияқты әлеуметтік іс-шараларға қатысады. MSA-ның негізін қалаушылар кейін Солтүстік Американың Ислам қоғамын және Солтүстік Американың Ислам шеңберін құрды. Ислам ақпараттық орталығы (IIC) – негізінен БАҚ арқылы халықты ислам мен мұсылмандардың шынайы бейнесімен таныстыру мақсатында құрылған «халықтық» ұйым. IIC-ге (Ходжатул Ислам) имам Сайед Рафиқ Нақви төрағалық етеді, әртүрлі комитеттер басқарады және еріктілер қолдайды. Шиит мұсылман қоры (SMF) американдық шиит мұсылмандарының азаматтық құқықтарын қолдау және әлеуметтік және саяси мәселелер бойынша адвокаттық қызмет атқарады. SMF өзінің жұмысын орындау үшін шиит қауым басшыларымен және шиит ислам ғалымдарымен және дін қызметкерлерімен жұмыс істегенімен белгілі. Ахмадия мұсылман қауымы 1921 жылы АҚШ-та, Ислам ұлтының пайда болуынан бұрын құрылған. Мұсылман Конгресі – тағы бір ұлттық мұсылман ұйымы. Ол негізінен әлеуметтік қамқорлық ұйымы болып табылады және көптеген әлеуметтік жобаларды жүргізеді, соның ішінде «Аштыққа жол жоқ» жобасы аясында баспанасыздарға азық-түлік тарату және стипендия беру. Оған ислам ғалымдары басшылық етеді.

Саяси

Мұсылман саяси ұйымдары әртүрлі мұсылман саяси мүдделері үшін лоббилік жұмыс жүргізеді. Америка мұсылман кеңесі (American Muslim Council) сияқты ұйымдар барлық американдықтардың адам және азаматтық құқықтарын қорғаумен белсенді айналысады. Америка-ислам қарым-қатынастары жөніндегі кеңес (CAIR) – Америка Құрама Штаттарында мұсылманның азаматтық құқықтары мен мүдделерін қорғау жөніндегі ең ірі ұйым. Ол Америкада ислам мен мұсылмандардың жағымды бейнесін насихаттау үшін құрылған. CAIR өзін негізгі, орташа исламды ұстанатын ретінде таныстырады, терроризм актілерін айыптайды және «қауіпсіздік және сыртқы саясат мәселелері» бойынша Ақ үймен бірлесіп жұмыс істейді. Бұл ұйым ислам терроризмімен байланысты деп айыпталып, Біріккен Араб Әмірліктері оны террористік ұйым деп таныды. Мұсылмандық қоғамдық істер кеңесі (MPAC) – Лос-Анджелесте орналасқан және Вашингтонда кеңсесі бар мұсылмандық қоғамдық қызмет және саясат ұйымы. MPAC 1988 жылы құрылған. MPAC-тың миссиясы «американдық мұсылмандық жеке басын нығайту, тиімді тамырлық ұйымдастыруды қамтамасыз ету және ерлер мен әйелдердің болашақ ұрпағын біздің көзқарасымызбен бөлісуге баулуды қамтиды. MPAC сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдары мен танымал мәдениетте ислам мен мұсылмандардың дұрыс бейнесін насихаттау, американдық жұртшылықты (мұсылман және мұсылман емес) ислам туралы біліммен қамту, әртүрлі қауымдастықтармен одақ құру және пікір көшбасшыларымен және шешім қабылдаушылармен қарым-қатынас орнату үшін жұмыс істейді». Америка ислам конгресі – «діни көптүрлілікті» қолдайтын шағын зайырлы мұсылман ұйымы. Олардың ресми қағидалар туралы мәлімдемесінде «мұсылмандар Америкамен кездесуінің нәтижесінде күшті әсерге ұшырады. Америка мұсылмандары – иммигранттар мен олардың балаларынан құралған азшылық топ, олар Американың діни төзімділік және азаматтық құқықтар атмосферасында өркендеп өсті. Біздің қоғам қабылдану мен табысқа қол жеткізудегі біздің беспрецедент тәжірибемізден алынған сабақтарды мұқият қарастыруы керек» делінген. AIC жыл сайын эссе жазу байқауын – «Кейінге шегерілген арман» эссе байқауын өткізеді, ол Таяу Шығыстағы азаматтық құқықтарға назар аударады. «Азат мұсылмандар коалициясы» ислам экстремизм мен терроризмін қолдауға кеңінен тараған қолдауды жою және ислам реформасын қолдау арқылы Таяу Шығыста және мұсылман әлемінде зайырлы демократиялық институттарды нығайту үшін құрылған деп мәлімдейді. «Буш үшін мұсылмандар» – Джордж Буш президентіне мұсылмандардың қолдауын ұйымдастыруға бағытталған жақтас топ. Оны Мұхаммед Әли Хасан және оның анасы Семе бірлесіп құрды, олар республикалық партияның белгілі қайырымдастарындары болды. 2010 жылы ұйымдастырушылардың бірі Мұхаммед Әли Хасан республикалық партиядан шығып кетті. «Буш үшін мұсылмандар» екі партиялық «Америка үшін мұсылмандар» ұйымына қайта құрылды. Американдық мұсылман саяси іс-қимыл комитеті (AMPAC) 2012 жылдың шілдесінде Бангладеште туған американдық саясаткер М.Д. Рабби Алам құрды. Бұл жаңадан құрылған ұйым – Америкадағы ең ірі мұсылман азаматтық бостандықтарын қорғау ұйымдарының бірі. Оның штаб-пәтері Канзас-Ситиде (Миссури штаты) орналасқан, ал Нью-Йорк пен Мэдисон (Висконсин штаты) қалаларында екі аймақтық кеңсесі бар. AMPAC – мұсылман американдықтарының саяси жарыстарға қатысуы үшін екі партиялық саяси платформа. AMPAC американдық жұртшылыққа маңызды мәселелер бойынша исламдық көзқарасты ұсынады және американдық мұсылман қауымдастығын күшейтуге және оның әлеуметтік және саяси белсенділігін ынталандыруға тырысады. 2013 жылдың 11 қыркүйегінде AMPAC Вашингтондағы Ұлттық алаңда өткен «Миллион мұсылман шеруін» ұйымдастырды. Пасайк округі Ислам орталығы, Америка араб азаматтық ұйымы және Америка мұсылман одағы, барлығы Нью-Джерсидің Паттерсон қаласында орналасқан, мұсылмандардың терроризмге қарсылығын білдіреді, соның ішінде 2015 жылдың қарашасында Парижде болған шабуылдар. 2022 жылдың қарашасында Набила Сайед бірінші штат заң шығарушы болып сайланды. Иллинойстың 51-ші округінде ол республикашыл үміткерді жеңді. Сонымен қатар ол 23 жасында ең жас саяси қайраткерлердің бірі және өте сирек кездесетін мұсылман әйелдерінің бірі.

Қайырымдылық

Мұсылмандық америкалық қауымдастықтың қайырымдылықтарына ішкі саяси және әлеуметтік жағдайлар әсер етеді. ISPU 2017 жылы анықтағандай, американдық мұсылмандардың 23%-ы өздерінің діни қауымдастығымен байланысты ұйымдарға қайырымдылық көлемін арттырды, ал 18%-ы 2016 жылғы ұлттық сайлау нәтижесінде алғаш рет азаматтық ұйымдарға қосылды, қайырымдылық жасады немесе ерікті болып жұмыс істеді. Жоғарыда аталған ұйымдардан өзге, АҚШ-тағы басқа мұсылман ұйымдары да нақты қажеттіліктерге қызмет етеді. Мысалы, кейбір ұйымдар тек қайырымдылық жұмысына ғана баса назар аударады. Мұсылмандық қайырымдылық ұйымдарына, мысалы, «Қасиетті жер» қорына жасалған қысымға жауап ретінде, көптеген мұсылмандар қайырымдылық қызметін АҚШ-та жүргізуге көшті. Inner City Muslim Action Network (IMAN) – АҚШ-тағы жетекші мұсылмандық қайырымдылық ұйымдарының бірі. Inner City Muslim Action Network ұйымының мәлімдемесіне сәйкес, IMAN «қаланың қиын жағдайларын жеңілдету үшін қоғамдағы барлық мүмкіндіктерді пайдаланып, сергекті және жанданды балама құруға» ұмтылады. IMAN исламды түсінуді адамзаттың игілігі үшін жұмыс істеуге жетелейтін үлкен процестің бір бөлігі деп санайды. Islamic Relief USA – Islamic Relief Worldwide халықаралық көмек және даму ұйымының американдық бөлімшесі. Оның мақсаты – «түсіне, нәсіліне, дініне қарамастан, дүниежүзіндегі азапты, аштықты, сауатсыздықты және ауруларды жеңілдету». Олар даму жобаларына, «Катрина» дауілінен зардап шеккендерге көмек көрсету сияқты төтенше жағдайларға арналған жобаларға, жетім балаларға көмек көрсету жобаларына және Рамазан айында азық-түлік тарату сияқты маусымдық жобаларға баса назар аударады. Олар АҚШ және халықаралық деңгейде көмек көрсетеді. Project Downtown – Майами, Флорида штатында құрылған коммерциялық емес ұйым. Екі адам бірнеше сэндвичпен бастаған қызмет, бүгінде АҚШ-тың түкпір-түкпіріндегі мыңдаған адамға азық-түлік, гигиеналық жиынтықтар, киім-кешек және өмірге қажетті басқа да заттарды тегін таратуға мүмкіндік беретін көптеген бөлімшелерге айналды. Project Downtown ұраны: «Біз сізді тек Алла үшін тамақтандырамыз, ешқандай сыйлықты немесе алғысты күтпейміз». (Құран, 76:9) Compassionate Care Network, Chicago (CCNchicago) 14 жыл бұрын қоғамдағы сақтандыруы жоқ адамдарға қарапайым денсаулық сақтандыруын ұсыну үшін құрылды. Ол семіздік, гипертония, қант диабеті ауруларын тексеруден және мұқтаж адамдарға денсаулық туралы ақпарат беруден тұрады. 200-ге жуық дәрігерлерден желі құрылып, мыңдаған науқастар тіркелді. 2014 жылы CCN жұмысы Иллинойс штатының губернаторы және Ақ үйдің иесі Президент Обама тарапынан құрметпен ескерілді. 2015 жылы CCN Ақ үйдің саясатты ұсыну талқылауларына, АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментінің Діни және аудандық серіктестік кеңсесіне қатыруға шақырылды. American Muslim Health Professionals – 2004 жылы құрылған коммерциялық емес ұйым. Оның мақсаты – мұсылман денсаулық сақтау мамандарын біріктіру және денсаулық туралы ақпарат беру. Олар сонымен қатар психикалық денсаулық туралы ақпарат та ұсынады. Олардың тағы бір мақсаты – мұсылман американдықтарын қолжетімді сақтандыру жүйесімен және тегін емханалармен байланыстыру.

Мәдениет

АҚШ-та және шетелде ислам мәдениетінің тарихына арналған екі мұражай бар. 2001 жылдың басында Миссисипи штатының Джексон қаласында Халықаралық мұсылман мәдениеттері мұражайы ашылды. Американың ислам мұрасы мұражайы 2011 жылғы 30 сәуірде ашылды. АҚШ-та мұсылман қауымдастығын орталыққа қоятын көптеген мәдени ұйымдар да бар.

Мұсылман жазушылар ұжымы (MWC) – 2014 жылы Нью-Йорк қаласында құрылған және ел бойынша ай сайын ашық микрофондар ұйымдастыратын АҚШ-тағы жетекші мұсылман өнері мен мәдениет ұйымдарының бірі. 2016 жылы жарық көрген "Vice" журналының мақаласында былай делінген: «Исламофобияның жаңа, қатігез және зорлық-зомбылық деңгейіне жеткен кезде, MWC жас мұсылмандарға өздерінің адамдық қадір-қасиетін сақтауға мүмкіндік береді».

Ғылыми-зерттеу және ойлау орталықтары

АҚШ-тың Дирборн (Мичиган штаты) және Вашингтон қалаларында кеңселері бар Әлеуметтік саясат және түсіністік институты – американдық мұсылман қауымының алдындағы ең маңызды мәселелерді шешу және американдық мұсылман қауымы мен жалпы қоғам арасындағы ақпараттық қабілсіздікті жоюға маманданған тәуелсіз, саяси бағыты жоқ зерттеу ұйымы.

11 қыркүйектегі шабуылдан кейінгі мұсылмандық өмір

11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін Америкада мұсылман деп саналатын адамдарға, әсіресе Таяу Шығыс және Оңтүстік Азиядан шыққандарға қарсы жасалған жек көру қылмыстарының саны артты. АҚШ Әділет министрлігі 11 қыркүйек оқиғасынан кейінгі кезеңде 20-дан астам дискриминация және зорлық-зомбылық актісін тіркеді. Кейбір әрекеттер Америкада тұратын мұсылмандарға қарсы болды. Басқалары мұсылман деп айыпталғандарға, мысалы, сикхтерге және Араб және Оңтүстік Азиялық шығу тегі бар адамдарға жасалды. Сол жылы Араб Америка институты мұсылмандарға қарсы жек көру қылмыстарының өскенін хабарлады, бұл дискриминациядан және жеке меншіктің жойылғаннан бастап, зорлық-зомбылықпен қорқыту мен шабуылға дейін, ал кейбіреулері өлімге әкелді. 2007 жылғы сауалнамада американдық мұсылмандардың 53%-ы 9/11 шабуылдарынан кейін мұсылман болудың қиынға соқтығын мәлімдеді. Ең маңызды проблеманы атауды сұрағанда, американдық мұсылмандардың оннан астам пайызы дискриминация (19%), террорист ретінде қаралу (15%), халықтың ислам туралы білімінің жетіспеуі (13%) және стереотиптер (12%) деп атады. 54% АҚШ үкіметінің терроризмге қарсы іс-қимылы мұсылмандарды бөліп қарастырады деп санайды. Сауалнамаға қатысқан американдық мұсылмандардың 76%-ы әлемдегі ислам экстремизіміне қатысты алаңдаушылық білдірсе, 61%-ы АҚШ-тағы ислам экстремизіміне қатысты осындай алаңдаушылық танытты. 2006 жылы Калифорнияда бір әйел баласын мектепке апарып бара жатқанда атып өлтірілді; ол бас киімін жамылған еді, туыстары мен мұсылман басшылары бұл өлтірудің діни себептерден туындағанын сендіреді. Американдық мұсылмандардың 51%-ы хиджаб киген әйелдерге жаман қаралатынына алаңдаса, хиджаб киетін американдық мұсылман әйелдердің 44%-ы да осындай алаңдаушылық білдірді. 9/11 оқиғасынан кейін 16 жыл өткен соң да зерттеулер көрсеткендей, американдық мұсылмандардың 42%-ы мектепте өз балаларының діні үшін қорлық көргенін хабарлады. Мұсылмандарға қатысты қысымшылықтың төртінші оқиғасының бірі мұғалім немесе басқа мектеп қызметкеріне қатысты екені анықталды. Иммиграция және әуежай қауіпсіздігіне қатысты саясат та 9/11 оқиғасынан кейін американдық мұсылмандардың өміріне әсер етті, мұсылмандар сауалнамаға қатысқан басқа діни топтарға қарағанда шекарада қосымша тексеру үшін тоқтатылуы екі есе көп. АҚШ шекарасында тоқтатылған мұсылмандардың 67%-ы өздерін діни тобының мүшесі ретінде оңай анықталатынын айтты. 2016 жылғы президенттік сайлаудың атмосферасы және одан кейін қабылданған саясат американдық мұсылмандардың өміріне және қауіпсіздігіне қатысты сезімдеріне де әсер етті. Мұсылмандар мен яһудилер 2016 жылғы сайлау нәтижесінен ақ нәсілшіл топтардан жеке және отбасылық қауіпсіздіктері үшін қорқуы мүмкін. Жалпы алғанда, ақ нәсілге жатпайтын мұсылмандардың көпшілігі өткен жылы нәсілге негізделген дискриминацияға ұшырағанын хабарлады. Діни негіздегі дискриминацияға келгенде, американдық мұсылмандар жалпы алғанда, бұл туралы ең көп хабарлаған діни топ болды.

Дау

2011 жылы Pew зерттеу орталығы жүргізген сауалнама мұсылман америкалықтары арасында экстремизмді қолдаудың жоқ деңгейде екенін көрсетті. Сауалнамаға сәйкес, мұсылман америкалықтарының барлық топтары зорлық-зомбылыққа қарсы және жанкешті шабуылдарды қолдау мен діни сенімдердің деңгейі арасындағы байланысқа қарсы. Оқиғалардың көбеюі алаңдатуы мүмкін болғанымен, Конгресс куәлігінде айтылғандай, жартысы «бір адамға қатысты», ал қалғаны «ұсақ заговорлар». Сонымен қатар, Солтүстік Каролина университетінің 2012 жылғы зерттеуі мұсылман америкалықтары жасады деген күдікпен жасалған қылмыстардың саны жыл сайын азайып бара жатқанын көрсетті. 2011 жылы терроризм бойынша 20 айыптама 2010 жылы 26-дан және 2009 жылы 47-ден төмендеді (9 қыркүйектен бері барлығы 193). Терроризмді қолдады деген айыппен сотталған мұсылман америкалықтарының саны да азайды, 2010 жылы 27 адам болса, 2011 жылы тек сегіз адам болды (9 қыркүйектен бері барлығы 462 адам). Нақты шабуылдардың саны да төмендеп бара жатыр: терроризм бойынша айыпталған 20 күдіктінің тек біреуі ғана террористік акт жасады деп айыпталды. Бұл көрсеткіш 2010 жылы шабуыл жасады деп айыпталған алты адамнан азырақ. Кертис Калуэлл орталығына жасалған шабуыл және 2015 жылғы Бостон оқиғасы сияқты әрекеттер бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланып, қоғамдық қарым-қатынастарды шиеленістірді. 2015 жылы New America Foundation АҚШ-тағы экстремистік топтар туралы ақпарат жариялады. Бостон марафонында көптеген жарақат алғанмен, топ тек 4 өлімді тіркеді, ал экстремизмнен туындаған өлімдер туралы топтың есебі 9 қыркүйектен бері 48 адамды үкіметке қарсы экстремистер өлтіргенін, ал джихадистер 28 адамды өлтіргенін көрсетті. Кейбір мұсылман америкалықтары діни сенімдері мен американдық құндылықтар арасындағы қарама-қайшылықтар үшін сынға ұшырады. Миннеаполис, Миннесота штатындағы такси жүргізушілері алкогольдік сусындар немесе иттермен келген жолаушыларды тасымалдаудан бас тартқандары үшін сынға ілікті. Миннеаполис-Сент-Пол халықаралық әуежайының басқару органы осындай кемсітушілікке қатысқан кез келген жүргізушінің жұмыс лицензиясын алумен қорқытты. Сонымен қатар, мұсылман сатушылардың клиенттеріне шошқа етін сатудан бас тартқан жағдайлар да тіркелді.

Джихадистік экстремизм

Кем дегенде бір америкалық, жақында көшіп келмеген Джон Уокер Линд, Талибанмен жұмыс істегені және американдық сарбаздарға қарсы қару қолданғаны үшін сотталды. Ол АҚШ-та ислам дінін қабылдап, араб тілін оқу үшін Йеменге көшіп, содан кейін Пакистанға барды, онда Талибан оны қатарына қосты. Тағы бір америкалық, жақында көшіп келмеген, пуэрто-риколық Хосе Падилла, радиологиялық бомба ("кір бомба") шабуылы жоспарлағаны күдігімен тұтқындалып, сотталған алғашқы испан-американдық азамат. Ол 2002 жылдың 9 маусымына дейін куәгер ретінде ұсталды, содан кейін президент Джордж Буш оны жау жауынгері деп жариялады және азаматтық сотта сотталуға құқығы жоқ деп, оны әскери түрмеге ауыстырды. Ол соңғы түрме жазасын өтеген кезде ислам дінін қабылдады және Пакистанға барып, әл-Қаидаға қосылды. 2015 жылы Теннесси штатының Чаттануга қаласында 24 жастағы Кувейт азаматы, инженерлік білімі бар, АҚШ азаматтығын алған адам төрт американдық теңізшіні өлтіріп, үшеуін жарақаттады.

Исламфобия

2011 жылғы Gallup сауалнамасы бойынша, соңғы он жылда исламофобияның күшеюі байқалды. Ол исламофобияны «Ислам мен мұсылмандарға қатысты асыра сілтеуші қорқыныш, жек көрушілік және жауыздық, теріс стереотиптерге негізделген, нәтижесінде мұсылмандардың әлеуметтік, саяси және азаматтық өмірден шеттетілуі және маргинализацияға ұшырауы» деп анықтады. 2011 жылы The Washington Post газеті Public Religion Research Institute арқылы жүргізген тағы бір сауалнамада американдықтардың 48 пайызы мұсылман әйелдерінің бурқа киюіне жалыққандарын білдірді. 2014 жылғы Pew Research Center зерттеуі көрсеткендей, мұсылмандар АҚШ-тағы ең жақтырылмаған діни топ екендігі анықталды, олардың «салқын» рейтингісі орташа есеппен 40 (100-ден) болды, бұл атеистердің 41 балдық көрсеткішінен төмен. 2015 жылдың қараша айында Public Religion Research Institute жүргізген сауалнамаға сәйкес, американдықтардың 56 пайызы исламның құндылықтары американдық құндылықтар мен өмір салтына қайшы келеді деп санайды. АҚШ-тағы мемлекеттік мекемелер де салық төлеушілердің қаражаты есебінен исламды қолдағаны үшін сынға ұшырады. Мичиган университеті – Dearborn және Миннесота штатындағы мемлекеттік колледж мұсылман студенттері үшін аяқ жуу орындарын құру арқылы ислам намазын орындауға мүмкіндік бергені үшін сынға ілікті. Сыншылар мұсылмандардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған бұл ерекше жағдайдың, шіркеу мен мемлекетті бөлу туралы Конституциялық қағидаларды бұзу болып табылатынын айтты. Сан-Диего қаласындағы мемлекеттік бастауыш мектеп американдық мұсылмандар үшін, атап айтқанда, оқу бағдарламасына араб тілін қосып, мұсылман намазына үзіліс жасау арқылы ерекше жағдай жасағаны үшін сынға ұшырады. Кейбір сыншылар бұрын ешқандай діни топқа ерекшелік жасалмағанын, мұны исламды қолдау ретінде қарастыратынын мәлімдеді. Американың алғашқы мұсылман конгрессмені Кит Эллисон 2001 жылғы 11 қыркүйекке жасалған шабуылдан кейін президент Джордж Буштың әрекеттерін нацистердің Рейхстагты өртеп жібергеннен кейінгі Адольф Гитлердің әрекеттерімен салыстырып, дау тудырды. Ол Буштың 9/11 оқиғасынан кейін саяси үлгі алуға тырысқанын, Гитлердің Рейхстаг өртін конституциялық бостандықтарды тоқтату үшін пайдаланғанын айтты. АҚШ Холокост мемориалдық мұражайы және Жамандауға қарсы лига Эллисонның бұл мәлімдемесін айыптады. Кейіннен конгрессмен бұл сөзінен бас тартып, онымен салыстырудың «орынсыз» болғанын мойындады. 2018 жылдың сәуір айында бұрынғы президент Дональд Трамп мұсылман иммиграциясына тыйым салды, оның салдары бүгінге дейін сезіліп келеді. Америка батыс елдері арасында мұсылмандардың үлесі ең төмен болды (АҚШ халқының шамамен 1,1 пайызы), ал 2018 жылғы тыйым салғаннан кейін көптеген африкалық мұсылмандардың АҚШ-қа баруына немесе одан пана табуына тыйым салынды. Тыйымның салдары ауқымды болды, бірақ 2021 жылы Джо Байден президенттік таққа отырғаннан кейін ол дереу күштен шығарылды. Алайда, мұсылман американдықтары, құқық қорғаушылар мен иммиграция сарапшылары бұл саясаттың мұсылман азаматтарына, сондай-ақ Америкадағы жақындарымен қайта қосылуға мүмкіндік таппай қалған, шетелде тұратын отбасы мүшелеріне әлі де әсер ететінін айтады.

Негізгі дереккөздер

Кертис IV, Эдвард Э., ред. АҚШ-тағы мұсылмандар туралы Колумбия дереккөздері (2007), 472 б., мазмұны.