Кіріспе

Нью-Йорк әлемінің ғимараты (сондай-ақ Пулитцер ғимараты) – Нью-Йорк қаласындағы Манхэттеннің азаматтық орталығында, Франкфорт көшесі мен Бруклин көпірі арасындағы Парк-Рой бойында орналасқан ғимарат. Бұл төменгі Манхэттеннің бұрынғы «Газеттер қатарының» бөлігі, және Джордж Б. Пост салып, Ренессанс жаңғыру стилінде 1890 жылы аяқталғаннан кейін «Нью-Йорк әлемінің» бас кеңсесі ретінде қызмет еткен. «Нью-Йорк әлемінің» ғимараты аяқталған кезде Нью-Йорк қаласындағы ең биік ғимарат болды, алғаш рет Троица шіркеуінен биік шығып, кейбір мәліметтер бойынша әлемдегі ең биік ғимараттардың біріне айналды. Ғимараттың фасады құмтас, кірпіш, терракота және қасбеттен тұрды. Ішкі құрылымында кірпіш қабырғалар, бетон едендер және темірден жасалған ішкі конструкциялар бар еді. Ғимаратта он екі толық қабат, екі жертөле және жоғарғы жағында алты қабатты күмбез болды. Күмбездің үстіндегі шыңы 107 метрге жетті. Ғимарат пайдаланылып тұрған кезде «Нью-Йорк әлемі» негізінен күмбезді, бірінші қабатты және жертөлелерді пайдаланды, ал қалған қабаттар жалға берілді. Ғимараттың дизайны көбінесе ара-жібір пікірлерге ие болды, сын көбінесе оның үлкен өлшеміне бағытталды. «Нью-Йорк әлемінің» иесі Джозеф Пулитцер 1880-ші жылдардың соңында жаңа бас кеңсе құрылысын жоспарлауды бастады және архитектуралық конкурстан кейін Посты жұмысқа алды. Құрылыс 1889 жылдың қазанынан 1990 жылдың желтоқсанына дейін жүргізілді. «Нью-Йорк әлемінің» кейінгі табысынан кейін Хорас Трумбауэр 1907-1908 жылдары «Нью-Йорк әлемі» үшін он үш қабаттан тұратын қосымша ғимарат жобалады. 1931 жылы «Нью-Йорк әлемі» жабылғаннан кейін ғимарат «The Journal of Commerce» бас кеңсесі ретінде пайдаланылды. 1955-1956 жылдары Бруклин көпіріне кіреберіс жолын кеңейту үшін «Нью-Йорк әлемінің» ғимараты бұзылды. Үлкен әйнек және ғимараттың іргетасы Колумбия университетінің журналистика мектебінде сақталды.

Сайт

Нью-Йорк әлемінің ғимараты Манхэттеннің орталық ауданында, Франкфорт көшесі мен Парк Роудың қиылысында, 53–63 Парк Роу мекенжайында, Нью-Йорк қалалық әкімшілігінің ғимаратының қарсы жағында орналасқан. Ғимарат бастапқыда Парк Роу бойында 35 метрлік және Франкфорт көшесі бойында 41 метрлік (136 фут) учаскеде, дерлік параллелограмм пішіндес жерді алып жатқан. Ол солтүстік жағынан Бруклин көпіріне, ал шығыс жағынан басқа ғимараттарға тікелей іргелес орналасқан. Бастапқыда учаскенің солтүстік-шығыс бұрышындағы бөлігі Бруклин көпірі жағынан Франкфорт көшесі жағына қарағанда қысқа болған. Ғимараттың оңтүстігінде «Нью-Йорк трибюн» ғимараты орналасқан. 1908 жылы Солтүстік Уильям көшесіне қарай салынған қосымша құрылыс аяқталғаннан кейін, ғимараттың қасбеті Солтүстік Уильям көшесі бойында 26 метр (85 фут) болды. Салынғаннан кейін ғимараттың Франкфорт көшесі бойындағы қасбеті 72 метрге дейін созылды. Қосымша құрылыс жердің бір бөлігін қамтыды, осылайша ғимараттың жалпы ауданы артты. «Дүние» газетінің иесі және ғимаратты салған жобалаушы Джозеф Пулитцер Американдық Азамат соғысы кезінде сол қонақ үйден қуылған еді. Ол сол кезде Одақ армиясының атты әскерінде ерікті болып қызмет еткен, әлдеқашан көшіп келген венгр еді. Құрылыс материалдарын жеткізуді бірнеше мердігерлер жүзеге асырды. «Дүние» ғимараты он екі қабаттан тұратын «мұнарадан» және оның үстіндегі алты қабатты күмбезден құралған. Бұл санауға бірінші қабаттың үстіндегі мезонин кірмейді, бірақ күмбездегі қарау галереясы кірді. Мезонин мен мұнараның он екінші қабатының үстіндегі пентхаус күмбездің бірінші деңгейімен бірдей биіктікте болғандықтан, мұнарада он төрт қабат болды. Жерден 58 метр биіктіктегі төбесі болды. Кейбір мәліметтерге сәйкес, мұнара есепке алынғанда ол әлемдегі ең биік ғимарат болған. «Дүние» ғимаратының нақты қабаттарының саны күмәнді болды. 1908 жылы Уильям көшесіне салынған он үш қабатты қосымша құрылысты Хорас Трумбауэр Посттың жобасымен бірдей стильде жобалаған. Бұл қосымша Франкфорт көшесіндегі алғашқы «Дүние» ғимаратына екі қабатты қосымшаны алмастырды. Үшінші қабатта үш орталық терезе Карл Биттер жасаған төрт сәндік қоладан жасалған әйел шамшыралармен шеңберленген, олар өнерді бейнелейді. Төртінші қабаттағы орталық бөліктердің екі жағында пьедесталдар орналасқан. Орталық бөліктердің бесіншіден он бірінші қабаттарына дейін екі есе биіктіктегі үш арка жиынтығына көлденең бөлінген, әр арка төрт жұп бағаналармен қолдау көрсетілген. Он бірінші қабатта әр бөлік төрт жұп шаршы тіреулермен бөлінген. Адамзатты бейнелейтін Биттердің жасаған төрт қара мыс кариатидасы он екінші қабаттағы терезелерді шеңберлеген. Солтүстік Уильям көшесінің қасбеті бастапқы ғимаратқа ұқсас болды, бірақ бірінші қабаты гранитпен қапталған, ал жоғарырақ қабаттарында терракотамен қапталған кірпіш қолданылған. Лифттер темірден жасалған және шынымен қапталған кірпіш қабырғалармен жабылған. Төрт гидравликалық лифт жолаушыларға қызмет көрсетті: үшеуі 12-ші қабаттан төменгі кеңселерде жұмыс істейтін адамдарға арналған, ал төртіншісі күмбезге дейін жүретін дөңгелек лифт болды және оны «Дүние» газетінің қызметкерлері ғана пайдаланды. Ғимараттың барлық бөлмелері бумен жылытылды және ашылған кезде 3500 электр шамдары болды. Сонымен қатар, күмбезден жер астына заттарды тасымалдауға арналған пневматикалық түтік жүйесі болды. Жертөледе су сақтау резервуары орналасқан, ол суды шатырдың арт жағындағы кіші резервуарға жіберді. Дереккөздер плиткамен қапталған, ал кіреберістерде мәрмәр қолданылған. «Дүние» ғимаратының кеңселерінің едендері бетон негіздегі Грузия қарағайларынан жасалған. Ағаш өңдеуде күйе жаңғағы қолданылды, баспа кеңсесінен басқа, онда махагон қолданылды. Ғимаратта барлығы 250 бірлік болды, оның 149-ы жалға берілді, ал 79-ы «Дүние» газетінің қызметкерлері пайдаланды.

Құрылымдық ерекшеліктері

Дүниежүзілік ғимараттың іргетасы су деңгейінен жоғары, 35 фут (11 м) тереңдікте қазылды, ал астындағы тау жынысының қабаты шамамен 100 фут (30 м) тереңдікте орналасқан. Іргетас бетоннан жасалған "қаптамадан" тұрды, оның үстіне бір-бірімен қиылыса орналасқан ірі тастардан құралған кері аркалар орнатылды. Кірпіш пен бетоннан жасалған іргетастың тіректері осы аркаларға сүйеніп, олар өз кезегінде төмендегі қиыршық тасқа түседі. Олар негізінен кең болды, ең кең бөлігі негізінде орналасқан, бірақ күмбезге қарай тарылып отырады. Парк-роу және Франкфорт-стрит көшелеріндегі сыртқы қабырға бөлімдері үлкен болды, себебі олар біртұтас қабырғаның бөлігі емес, бірнеше тіректен тұрды, ал қалалық ережелерге сәйкес, олар үздіксіз қабырғалардан қалың болуы тиіс еді. Күмбездің сырты мыстан жасалған және бірінші және үшінші қабаттарының үстінде кәрниздер орналасқан. Төртінші және бесінші қабаттар қабырғалармен он екі бөлікке бөлінген, әр қабатында кішкентай терезелер болды. Бірінші қабатта басты кіреберіс, баспа кеңсесі, жеке кеңселер, есептеу бөлмесі және үш дүкен орналасқан. Парк-роудан кіретін басты кіреберіс шығысқа қарай созылған үлкен дөңгелек вестибюльге алып шықты, оның едені мен қабырғалары ақ және қызғылт мәрмәрмен әсемделген, ал төбесінің биіктігі 6 метр, ені 5 метр болатын күмбезбен жабылған. 1908 жылы қосымша ғимарат аяқталғаннан кейін, бірінші қабаттағы вестибюль Парк-роу мен Солтүстік Уильям-стрит арасында 61 метрге дейін созылды. Франкфорт-стриттегі екі қабатты қосымша ғимараттың төменгі қабатында газет тарату бөлімі, ал жоғарғы қабатында кеңсе қызметкерлерінің бөлімдері орналасқан. 11-қабатта бастапқыда "Кешкі әлем" газетінің редакциясы орналасқан, ал 12-қабат композициялау бөлмесі ретінде пайдаланылды және корректорлар мен келушілерге арналған галереяларға ие болды. Сондай-ақ 12-қабатта түнгі редакторлар бөлімі де болды. Оның үстінде күмбездің шатыры көтерілген. Бірінші қабатта бастапқыда қалалық редакция бөлімі орналасқан, онда жүзден астам адам жұмыс істеді. Бірінші қабаттың төбесінің биіктігі 6 метр болды, ал күмбездің айналасында 15-қабаттан 3 метр биіктікте орналасқан галерея салынған. Екінші қабаттағы күмбезде вице-президенттің пәтері, редакциялық жазушылардың кеңселерi және Кеңес палатасының кеңселерi орналасқан. 1908 жылға қарай, өнер бөлімі мен Дүниежүзілік кітапхана 11-қабатта орналасқан. "Нью-Йорк Ворлд" және басқа газеттер өз штаб-пәтерлері үшін алғашқы көк үйлерді салғандардың қатарында болды. Ал баспаханалар Бекман-стритте орналасқан, ол Дүниежүзілік ғимараттан оңтүстікке қарай екі блок қашықтықта болды. "Нью-Йорк Ворлд" 1860 жылы құрылған, бастапқыда 37 Парк-роудағы екі блок оңтүстікке қарай орналасқан ғимаратты иеленді, кейіннен Поттер ғимаратының орны болды. Алғашқы Дүниежүзілік ғимарат 1882 жылы өртеніп, алты адам қаза тауып, 400 000 доллардан астам залал келтірді.

Жоспарлау және құрылыс

1887 жылдың маусым айында Пулитцер 11 Парк Роу және 5–11 Энн-стрит мекенжайларында 140 000 долларға жер сатып алды. Бұл учаске «Нью-Йорк Геральд» газетінің штаб-пәтеріне тікелей қарсы, Парк Роу, Бродвей және Энн-стрит көшелерінің қиылысында орналасқан еді. Пулитцер осы жерге биік ғимарат салуды жоспарлаған. 1888 жылдың сәуір айында Пулитцер Энн-стриттен солтүстікке қарай үш блок қашықтықта орналасқан Франкфурт-стриттегі French қонақ үйінің жерін сатып алды; бұл қонақ үйінің жері Пулитцер үшін жеткілікті үлкен және қолжетімді болып есептелді, бірақ ол оларды дамытқан жоқ. «Real Estate Record and Guide» басылымында жарияланған мәліметтерге сәйкес, 1888 жылдың тамызына дейін «шамамен алты белгілі сәулетші» өз жобаларын ұсынған, дәл сол кезде French қонақ үйі дерлік толығымен бұзылған еді. 1888 жылдың қазан айында Джордж Б. Пост ғимараттың сәулетшісі болып таңдалды. Деректерге сүйенсек, Пост жоспарларын ұсынғаннан кейін Пулитцерге қоңырау шалып, ғимаратты Бруклин көпіріне «қосылатындай» етіп жобалағанын айтқан. Ол сондай-ақ Пулитцердің 10 000 долларына қарсы 20 000 долларға тігіс жасады, жоба Пулитцер белгілеген 1 миллион долларлық бюджеттің шегінде қалады деп болжады, тіпті ғимараттың құны 2 миллион долларға жететінін ескерсе де. Пост кіреберіс аркасына ерекше мән берді, себебі оны жасау үшін арканың айналасындағы «құнды жалданатын кеңістікті» алып тастау қажет болды және бастапқыда кіреберіс «іске асырылмайтын нәрсе» сияқты көрінген. Осылайша, 1889 жылдың 20 маусымында Дүниежүзілік ғимараттың негізі салынды. Қазба жұмыстары айналасындағы тротуарлардың астына және тіпті Парк Роудың бір бөлігіне дейін созылса да, көлік қозғалысына елеулі кедеріс келтірмеді, себебі жаяу өтушілер мен материалдарды сақтау үшін уақытша көпірлер орнатылды. Жұмыс жылдам қарқынмен жүрді; негіз салынғаннан кейін үш ай өткен соң, темір конструкция тоғыз қабатқа, ал қасбеттік қабырғалар алты қабатқа жетті. Қазан айына қарай көптеген кеңселер жалдауға дайын болды.

Әлемде қолданылуы

1890-шы жылдар мен 20-шы ғасырдың басында әлем гүлденді. Алғашқы жылдары «Дүние» ғимаратының күмбезі әртүрлі мақсаттарда пайдаланылды: оның шамдары 1894 жылғы АҚШ сайлауының нәтижелерін көрсету үшін қолданылды, ал күмбездегі проектор түнгі аспанда хабарламалар көрсетуге арналды. 1900 жылы болған ыстық толқында «Дүние» газеті «жаңбыр шақырушы» деп танымал адамды жалдап, ғимараттың күмбезінен екі дюжина «жаңбыр бомбасын» жарылды. 1906 жылға қарай Хорас Трумбауэр ғимаратқа Солтүстік Уильям көшесіне қарай шығысқа қарай созылатын он үш қабатты қосымшаны жобалау үшін шақырылды. Трумбауэр 1907 жылдың қаңтарында кеңейту жоспарларын ұсынды, ал D. C. Weeks & Son мердігерлер ретінде тағайындалды. Келесі айларда кеңейту жұмыстары басталды. Отто Хайнигке салған «Еркіндік мүсіні» мен «Нью-Йорк әлемі» туын біріктіретін үлкен әйнек сурет қосымшаның Солтүстік Уильям көшесіне кіреберісіне орнатылды. Әйнек сурет 1883 жылы газеттің мүсіннің тұғырына жұрттан ақша жинауға қалай көмектескенін көрсетеді. Ғимарат кеңейтілгеніне қарамастан, 1910 және 1920 жылдары «Дүние» газетінің беделі төмендеді. 1921 жылдың қыркүйегінде «Дүние» газеті Ку-клукс-клан туралы ақпарат жариялағаннан кейін, Ку-клукс-клан ғимаратты бомбамен жарумен қорқытты, соның салдарынан полиция мен Әділет министрлігінің қарулы күзетшілері ғимараттың сыртында орналастырылды. Келесі жылы «Дүние» ғимаратының фасады 1922 жылғы Әлемдік серияның есептерін көрсету үшін пайдаланылды. 1919 және 1924 жылдары «Дүние» баспаханасына аз ғана зиян келтірген өрттер де болды. Жалпы алғанда, «Дүние» газетінің қаржылық жағдайы жақсы болмады және ол 1931 жылы жабылды.

Кейінгі пайдалану және бұзылу

1933 жылы «The Journal of Commerce» баспасы штаб-пәтері ретінде пайдалану үшін World Building-тің төрт қабатын жалға алды. Тағы бір ұзақ мерзімді арендатор, Негро лигасының бейсбол басшысы Нат Стронг, ғимаратта 1900 жылдан бастап 1935 жылы қайтыс болғанға дейін тұрды. World Building жабық тұрғаннан кейін біршама уақыт бойы Стронг оның иесі болған. 1936 жылы Манхэттенді Бруклин көпіріне дейін кеңейту жоспары аясында World Building-ті бұзу туралы ұсыныстар жасалды. Central Hanover Bank and Trust Company, Пулитцер мүлкінің қорғаншысы ретінде, 1941 жылы ғимаратты Самуэль Б. Шенкманға 50 000 долларға және салықтарға сатты. Шенкман құрылысты жөндеуді және оны инвестиция ретінде сақтауды жоспарлаған. Сату кезінде ғимараттың құны 2,375 миллион долларға бағаланса, салық салығы кейін 2,105 миллион долларға төмендетілді. 1942 жылы ғимарат аяқталғаннан бері алғаш рет фасад мұқият тазартылды. Келесі жылы ғимарат Local Draft Board 1-нің бас кеңсесіне айналды, ол сол кезде «Америка Құрама Штаттарындағы ең ірісі» деп сипатталды. Socony Mobil 1946 жылы World Building-ті жалға алып, оны 180 орындық аудиториясы, проекциялық бөлмесі және жалпыға қолжетімді көрме бөлмесі бар қызметкерлерді оқыту орталығы ретінде пайдаланды. Манхэттен округінің әкімі Роберт Ф. Вагнер 1950 жылы Бруклин көпіріне Манхэттен кіреберісіндегі көшелерді қайта жоспарлауды ұсынды, ал Нью-Йорк қалалық жоспарлау комиссиясы сол тамызда аймақ картасына сәйкес өзгеріс жасады. Жоспардың толық мәліметтері 1952 жылдың қарашасында жарияланды. Бруклин көпірінен және Парк-Роудың оңтүстік бағытынан келетін пандус, сондай-ақ солтүстік Парк-Роуды көпірге және оның айналасына шығаратын екі пандус World Building орнында салынуы тиіс болды. Жоспарлау комиссиясы Вагнердің жоспарын 1953 жылдың қаңтарында ресми мақұлдады, бірақ Нью-Йорк қалалық бағалау кеңесі көшелерді қайта жоспарлау жоспарын қарастырғанда ғимаратты бұзуды уақытша тоқтатты. Келесі айда бағалау кеңесі де Вагнердің жоспарын мақұлдады. Парк-Роудан соңғы шыққан газет болған «Коммерциялық журнал» бағалау кеңесі мақұлдағаннан кейін бір күннен кейін World Building-тен көшіп кетті. Бағалау кеңесі 1953 жылдың маусымында World Building жерін сатып алуға кірісті, ал округ әкімі Хулан Джек келесі жылы ғимаратты бұзуға келісімшарт жасады. 1954 жылдың желтоқсанында қалалық әкімдікте жөндеу жұмыстары жүргізілген кезде қазіргі әкім Вагнердің кеңсесі уақытша қалалық әкімдіктен World Building-ке көшірілді. World Building-ті бұзу жұмыстары 1955 жылдың наурыз айының ортасында басталды, ал соңғы арендаторлар 1 сәуірге дейін шығып кетуі керек болды. Әкім кеңсесі 1 мамырға дейін ғимаратта қалуды жоспарлағандықтан, әкімнің көмекшілері бұзу мердігерлеріне сол уақытқа дейін фасадты аздап бұзуды тапсырды. Жаңа пандустарды салуға дайындық барысында бұзушылар World Building-тің негізін де нығайтатын болды. 1955 жылдың 13 мамырында World Building-тің соңғы арендаторы болған әкім кеңсесі қайтадан қалалық әкімдікке көшірілді. 1956 жылдың басына қарай бұл жердің көп бөлігі тазартылды.

Мұра

"Дүниежүзілік ғимарат" аяқталғаннан кейін аралас пікірлер алды. "The World" газеті өз кеңсесі туралы былай деп жазды: "Осы тастарда уағыз бар: осы сәулеттік мәртебеде маңызды нәрсе бар." Колумбияға да іргетас беру жоспарланған, және бұзу компаниялары оны бір жылдан астам уақыт іздеді. Іргетас 1956 жылдың ақпан айында, Гейгер санағышымен сәулеленуді анықтау арқылы табылған. Сол айда Колумбия іргетасты алды. Қораптың ішінде 1889 жылғы жарияланымдар, Пулитцер отбасының суреттері, алтын және күміс монеталар, "The World" газетінің 250 мың тіражға жеткеніне арналған медаль және балауызды фонограф цилиндрлеріне жазылған арнау сөздері болды. Ғимарат 1890 жылдан 1934 жылға дейін "World Almanac" журналының мұқабасында да көрсетілген.