Кіріспе
Платонның «Тимей» мен «Крития» кітабында баяндалған Атлантида туралы ойдан шығарылған хикаясына түрткі болған нақты оқиғалар туралы бірнеше гипотеза бар. Платонның хикаясы грек мифологиялық дәстүрінің бір бөлігі болмаған және оның диалогтарында ол тек мақтандықтың аллегориясы ретінде қолданылса да, зерттеушілер оған шабыттандырған болуы мүмкін нақты табиғи апаттар туралы болжамдар жасады. Сонымен қатар, псевдотарих және псевдоархеология саласындағы көптеген еңбектер бұл хикаяны факт ретінде қарастырып, ұлттық мистикаға немесе ежелгі әлемге келген жандар туралы теорияларға байланысты жаңаша түсіндірулер ұсынады. Платонның хикаясында Атлантида Атлант мұхитында Геркулес бағаналарының ар жағында орналасқан делінгенімен, оның орналасқан жері жөнінде Хелик, Тера, Троя және Солтүстік полюс секілді гипотезалар бар.
There are several hypotheses about real world events that could have inspired Plato's fictional story of Atlantis, told in the Timaeus and Critias. While Plato's story was not part of the Greek mythic tradition and his dialogues use it solely as an allegory about hubris, researchers have speculated about real natural disasters that could have served as inspiration. Additionally, many works of pseudohistory and pseudoarchaeology treat the story as fact, offering reinterpretations which tie to national mysticism or theories of ancient aliens. While Plato's story explicitly locates Atlantis in the Atlantic Ocean beyond the Pillars of Hercules, location hypotheses include Helike, Thera, Troy, and the North Pole.
Мысырдың солтүстік-батысы: Грекиядан Испанияға дейін
Атлантиданың орналасуы туралы көптеген теориялар Жерорта теңізіне ортасталған, бұл оқиғаның көбінесе Мысырдың географиялық орналасуынан тарағанына байланысты.
Фарос аралы
Роберт Грейвс өзінің "Грек мифтері" (1955) еңбегінде Атлантида Нил дельтасының батыс жағалауындағы Фарос аралы болғандығын айтады, яғни Ұлы Александр осы аралды Мысырдың құрлығымен байланыстырып, бұл үшін жол салғанға дейін.
Тера атылуы
Атлантида туралы әңгіме Тера жанартаудың күшті жарылысының мәдени естелігін сақтаған болуы мүмкін, бұл жарылыс Акротири қаласын жойды және Криттегі кейбір миной цивилизациясының елді мекендеріне әсер етті. 2006 жылы The History Channel телеарнасы «Жоғалған әлемдер» (Lost Worlds) сериясының үшінші бөлімінде Акротиринің Атлантида болғаны туралы аргументтерді көрсетті.
Грекияның құрлықтағы жері
Классицист Роберт Л. Скрантон "Археология" журналында жарияланған мақаласында Атлантиданың Копай көліндегі "Копаик су ағызу кешені және оның өркениеті" болғанын айтты. Қазіргі археологиялық жаңалықтар көлде Микен дәуіріне жататын су ағызу кешені мен жер асты каналдарын ашты.
Кипр маңы
Америкалық архитектор Роберт Сармаст Атлантида Кипр бассейніне қарасты Жерорта теңізінің шығыс бөлігінде, теңіз түбінде жатыр деп мәлімдейді. Ол кітабында және веб-сайтында Кипрдің оңтүстік-шығысындағы Кипр бассейнінің теңіз түбінің сонарлық деректерінен алынған суреттерде 1500 метр тереңдікте адам жасаған құрылымдарға ұқсас белгілер бар екенін көрсетеді. Ол бұл нысандарды Платон сипаттаған Атлантида қаласының жоғалған бөлігі болып табылатын жасанды құрылымдар деп түсіндіреді. Оның пікірінше, Кипрге тән бірнеше ерекшелік, соның ішінде мыс кені, жойылған Кипр пигмей слондары, жергілікті жер аттары мен мерекелер (Kataklysmos) Кипрдің бұрын Атлантиданың бір бөлігі болғанын көрсетеді. Атлантиданың орналасқан жеріне қатысты басқа көптеген теориялар сияқты, Сармаст оның құрылысының апатты су тасқыны салдарынан қирағанын, осы оқиғаның Жаратылыс кітабындағы Нұхтың топан суы туралы әңгімеде бейнеленгенін болжайды. Оның сөзіне қарағанда, Атлант мұхитынан бөлінген Жерорта теңізі булану нәтижесінде жартылай немесе толық құрғап, бұрын су астында болған түбі үлкен тұзды және сортаң көлдері бар шөлге айналған. Содан кейін Гибралтар бұғазындағы жотаның күйреуінен апатты су тасқыны орын алып, бұл аймақ суға батқан. Алайда Сармаст Гибралтар бұғазының жабылуы, Жерорта теңізінің құрғауы және оның апатты суға батуы "ұзақ және даулы тарихында қырық немесе одан да көп рет" болғаны және "осы оқиғалардың әрқайсысының жасы белгісіз" деген пікірмен келіспейді. Сондай-ақ ол Кипр бассейнінің түбін зерткен геологтар, океанографтар мен палеонтологтардың пікірлеріне де қарсы шығады, ал кәсіби археологтар оның түсіндірмелерімен мүлдем келіспейді. Германияның Гамбург университетінің Геофизика институтының докторы К. Хюбшер және басқалар Кипр бассейнінің (Жерорта теңізінің шығысы) тұз тектоникасы мен сазды вулканизмді зерттеу барысында Сармаст Атлантида деп түсіндіретін нысандардың жергілікті тұз тектоникасының салдарынан пайда болған табиғи қысылудан туындаған бүгілістер мен сырғудың іздерінен ғана тұратынын көрсетті. Мысалы, Океан тегілу жобасының 160-шы бөлігі аясында Кипрдің оңтүстігінде жүргізілген зерттеулер 963, 965 және 966 участаларынан Жерорта теңізінің түбіндегі шөгінділердің сынамаларын теңіз деңгейінен 470, 1506 және 1044 метр (1540, 4940 және 3420 фут) тереңдікте алды. Осылайша, бұл сынамалар Сармасттың Атлантидасының орналасқан тереңдігінде (теңіз деңгейінен 1470 және 1510 метр, немесе 4820 және 4950 фут) немесе одан жоғары орналасқан шығыс Жерорта теңізінің теңіз түбінің бөліктерінен алынған. Платонның Атлантидасына Хелике шабыттанды деген пікірді Дора Катсонполу және Стивен Сотер да қолдайды.
Сардиния
Атлантиданы Сардиния аралымен байланыстыру тұжырымы итальяндықтардың Теңіз халықтарының қозғалысына қатысқандығы (Платонның баяндауына ұқсас оқиға), «Атлас» атауы Орта Египет тілі арқылы «Италос» сөзінен туындаған болуы мүмкін деген идеяға негізделген. Платонның арал мен Атлантида қаласын сипаттауы Сардиния мен оның қола дәуірі мәдениетімен бірнеше ұқсастықтарды бөліседі. Сенімсіз дереккөз: date=August 2021. Луиджи Усай Атлантида Сардиния мен Корсиканың астында болуы мүмкін деп мәлімдеді. Атлантида – батиметриялық тұрғыдан суға батқан арал, оның үстірттік бөліктері біз білетін Сардиния мен Корсика аралдарын құрайды. Астана Кальяри провинциясындағы Сантади қаласының жанындағы төбеде орналасқан. Сантадидің жанындағы төбеден бастап, қала жоспарының толық дөңгелек пішінде дамығанын көруге болады. Ол сондай-ақ Атлантида туралы мифке қатысты көптеген топонимдер бар екенін айтты, оның ішінде Посейдон орналастырған екі су көзі: Зинигас суық суы, ол әлі күнге дейін «Castello d'Acquafredda» di Siliqua (Суық су сарайы) деген атпен сақталып келеді, және үш ауылдың жанындағы Нуксис қаласының топонимиясында кездесетін ыстық су көзі, әлі де «Acquacadda» (Ыстық су), «S'Acqua Callenti de Susu» және «S'Acqua Callenti de Basciu» (Жоғарғы ыстық су және Төменгі ыстық су) деп аталады, бұл Сантадидің жанындағы шағын елді мекендер.
Luigi Usai has claimed Atlantis could be beneath Sardinia and Corsica. Atlantis would be the bathymetrically submerged island whose plateaus form what we know as the islands of Sardinia and Corsica outside the surface of the water. The capital would have its center on a hill near the small town of Santadi, in the province of Cagliari. Starting from the hill next to Santadi, it's possible to see the perfectly circular development of all the town planning. He has also said there are also many toponymic references to the myth of Atlantis, including the two hot and cold water sources placed by Poseidon: the cold water source of Zinnigas, which still remains today also in the name of the "Castello d'Acquafredda" di Siliqua (Coldwater Castle), and the hot water source, present in the toponymy in three neighborhoods next to the small town of nuxis, still called "Acquacadda" (Hotwater), "S'Acqua Callenti de Susu" and "S'Acqua Callenti de Basciu" (Upper hotwater and Down hotwater), which are small villages next to Santadi.
Мальта
Мальта, батыс және шығыс Жерорта теңізінің арасындағы шекаралық аймақта орналасқан және әлемдегі ең ежелгі адам жасаған құрылыстардың бірі саналатындықтан, кейбір қазіргі зерттеушілер мен Мальталық тұрғындар үшін Атлантиданың болуы мүмкін жері деп есептеледі. 19-шы ғасырда антиквар және зерттеуші Джорджо Грогнет де Вассе Мальтаның Атлантида орналасқан жері деген теорияны баяндайтын қысқаша жинақ жариялады. Оның теориясының түпкі себебі – өмірінде Джгантиджа және Хаджар Ким мегалитикалық ғибадатханаларының табылуы болды. "Мальтадағы Атлантида" (Атлантиданың Мальтадағы іздері) (2002) кітабында Франсис Галеа бірнеше бұрынғы зерттеулер мен гипотезалар, әсіресе Мальталық сәулетші Джорджио Гроннеттің пікірлерін келтіреді. Гроннет 1854 жылы Мальта аралдарының Атлантиданың қалдықтары екенін айтқан. Дегенмен, 1828 жылы сол Джорджио Гроннет Мальтаның Атлантида екенін "дәлелдеу" мақсатымен жасалған жалған жаңалықтарға қатысты дауға тартылды.
Түркия
Питер Джеймс өзінің "Сүңген патшалық" атты кітабында Атлантиданы Зиппасла патшалығымен теңестіреді. Ол Солонның оқиғаны саяхаттары барысында жинағанын, бірақ Платон айтқандай Мысыр емес, Лидияда жинағанын; Атлантиданың Кіші Азиядағы Тандалус қаласы – Танталиспен бірдей екенін, және гректерге белгілі дәстүр бойынша, ол қала жер сілкінісінен қираған; Атлантиданың Жерорта теңізіндегі жаулаулары туралы аңыз Хиттік үстемдігіне қарсы Зиппасланың Маддуатта патшасы жасаған төңкеріске негізделгенін; Зиппасланың грек дәстүрінде Танталис орналасқан Сипилус тауымен бірдей екенін, ал Сипилус тауының солтүстігіндегі қазір жоғалып кеткен көл – осы қаланың орны болғанын мәлімдейді.
Троя
Геоархеолог Эберхард Зангер Атлантида шындығында Троя қала-мемлекеті болған деген гипотезаны ұсынды. Ол Райнер В. Кюнемен келіседі де, келіспейді де: ол да троялық-атланттар теңіз халықтары болғанына сенеді, бірақ олардың тек шағын бөлігі ғана. Ол Эгей цивилизациясының немесе Микеннің барлық грек тілінде сөйлейтін қала-мемлекеттері теңіз халықтарын құрағанын және олар бірнеше онжылдыққа созылған, жартылай туысқандық соғыстарда бір-бірінің экономикасын қиратқанын айтады.
Қара теңіз
Неміс зерттеушілері Зигфрид пен Кристиан Шоп Атлантиданы Қара теңізде орналастырды. 5500 жылға дейін, солтүстік-батыста бұрынғы тұщы сулы көлдің орнында үлкен жазық жатқан. 5510 жылы теңіз деңгейінің көтерілуі бүгінгі Босфордағы тосқауылды басып өтті. Олар Геркулес бағаналарын Босфор бұғазымен байланыстырады.
Андалусия
Андалусия – қазіргі Испанияның оңтүстігіндегі аймақ. Бұрын оның құрамына б.з.б. 6 ғасырда жоғалып кеткен «жоғалған» Тартесс қаласы кірген. Тартессиялықтар – ежелгі гректерге танымал саудагерлер болған, олар өздерінің аңыздағы патшасы Аргантонисті білген. Андалусиялық гипотезаны испан авторы Хуан де Мариан және голланд авторы Йоханнес ван Горп (Johannes Goropius Becanus) 16 ғасырда, кейіннен Жозе Пелишер де Оссау Салас и Товар 1673 жылы дамытты, олар Атлантида мегаполисі Донана батпақтарының ортасында орналасқан Майор және Менор аралдары арасында болғанын ұсынды. Ал 1919 жылы Хуан Фернандес Амадор и де Лос Риос Атлантида мегаполисі дәл қазіргі «Маризмас де Хинохо» орналасқан жерде орналасқан деп болжады. Бұл пікірлерді 1922 жылы неміс авторы Адольф Шультен қайталап, 1920 жылдары Отто Йессен, Ричард Хенниг, Виктор Берард және Елена Вишоу одан әрі таратты. Андалусиядағы ұсынылатын орындар Геркулес бағаналарынан тыс жерде, сондықтан Жерорта теңізінің өзінен тыс жерде орналасқан. 2005 жылы Адольф Шультеннің еңбегіне сүйене отырып, неміс мұғалімі Вернер Викбольдт бұл Атлантиданың орналасқан жері деп мәлімдеді. Викбольдт Атлантидтер соғысы біздің заманымызға дейінгі 1200 жыл шамасында Шығыс Жерорта теңізі елдеріне шабуыл жасаған Теңіз халықтарының соғысына қатысты екенін және темір дәуіріндегі Тартесс қаласы қираған Атлантида орнында салынған болуы мүмкін деп болжады. 2000 жылы Джорджос Диас Монтексано Атлантида Андалусия мен Марокконың арасында орналасқан деген теориясын түсіндіретін мақала жариялады. Андалусияның орналасуын Райнер Уолтер Кюне Antiquity журналында жарияланған мақаласында да қолдады. Кюне теориясы былай дейді: «Жақсы көркем әдебиеттер фактілерді еліктейді. Платон өзінің Атлантида туралы әңгімесін соғыс жағдайында өзінің ойдан шығарылған идеалдық мемлекетін сипаттау үшін ойлап тапқан философиялық туынды деп мәлімдеді. Кюне Платон бұл әңгіме үшін үш түрлі тарихи элемент қолданғанын айтады: (i) Микендік Афина туралы грек дәстүрі ежелгі Афинаны сипаттау үшін, (ii) Атлантидтер соғысын сипаттау үшін Теңіз халықтарының соғыстары туралы египеттік жазбалар және (iii) Сиракузадан Тартесс туралы ауызша дәстүр Атлантида қаласының географиясын сипаттау үшін». Викбольдттың сөзіне сәйкес, спутниктік суреттер Донана батпағының ішіндегі екі кішкентай төбелердің үстінде екі тікбұрышты пішін көрсетіп тұр, олар «Посейдон ғибадатханасы» және «Клейто мен Посейдон ғибадатханасы» деп болжанады. Спутниктік суреттерде Платонның сақина жүйесімен пропорциясы ұқсас бірнеше «сақиналардың» бөліктері көрінеді. Геологтар Донана ұлттық паркі 4000 жылдан бастап біздің заманымыздың 9 ғасырына дейін қарқынды эрозияға ұшырағанын көрсетті, нәтижесінде ол теңіз ортасына айналды. Орта ғасырға дейін мыңдаған жылдар бойы қазіргі Донана батпақтарының аумағын шығанақ немесе ішкі теңіздің тармағы алып жатты, бірақ кішкентай ауылды орналастыруға жеткілікті кеңістігі бар тіпті кішкентай арал да болған жоқ.
Спартел Банкі
Екі гипотеза Атлантиданың орналасқан жері ретінде Гибралтар бұғазындағы су астында қалған бұрынғы арал Спартел Банкіне нұсқау жасайды. Көбірек танымал гипотеза француз геологы Жак Коллина Жирардың 2001 жылғы қыркүйекте шыққан «Comptes Rendus de l'Académie des Sciences» журналында ұсынылған. Аз танымал болжам алғаш рет испан-кубалық зерттеуші Джорджос Диас Монтесано 2000 жылғы сәуірде жарық көрген испандық «Más Allá de la Ciencia» (Ғылымнан тыс) журналында, содан кейін 2001 жылғы тамызда «El Museo» (Музей) және «Año Cero» (Жыл нөл) испандық журналдарында жарияланған. Коллина Жирардың гипотезасының шығу тегі даулы, Диас Монтесано оны өзінің бұрынғы гипотезасын плагиаттау деп мәлімдейді, ал Коллина Жирард кез келген плагиатты жоққа шығарады. Екеуі де бір-бірінің гипотезасын жалған ғылым деп санайды. Коллина Жирардың гипотезасына сәйкес, соңғы мұз дәуірінің мұздық максимумы кезінде теңіз деңгейі қазіргі деңгейден 135 метр төмен болған, Гибралтар бұғазын тарылтып, Жерорта теңізі мен Атлант мұхиты арасында 70 км х 20 км өлшемдегі шағын, жартылай жабық теңіз құрады. Спартел Банкі осы шағын теңізде архипелаг құрады, ең ірі аралдың диаметрі шамамен 10-12 километрді құрады. Теңіз деңгейінің көтерілуімен арал баяу қысқара бастады, бірақ шамамен б.з.д. 9400 жылы (11400 жыл бұрын) мұхит деңгейінің ғасыр сайын 4 метрге өсетін үдемелі өсуі болды, бұл «Мұздықтың еруінен туған 1А толқыны» деп белгілі. Осы толқын негізгі аралдың жоғарғы бөлігін суға батырды. Теңіз геофизигі Марк Андре Гутшер бұл аймақта 1755 жылғы Лиссабон жер сілкінісіне (магнитудасы 8,5-9) ұқсас үлкен жер сілкінісі мен цунамидің болғанын ұсынды, бұл сипатталған апатты құрып салудың ықтимал түсіндірмесі болар еді (дереккөз – Gutscher, M. A., 2005. Атлантиданың үлкен жер сілкінісі мен цунамиден құлауы? Спартел Банкі гипотезасының геологиялық талдауы. Геология, 33-ші том, 685-688 беттер). Коллина Жирард бұл аралдың жоғалуы 5000 жыл бойы ежелгі египеттік дәстүрде сақталғанын, ал бірінші египеттік жазушылар шамамен б.з.д. 4000-3000 жылдары жазғанға дейін ауызша берілгенін болжайды. Бұл оқиға кейін Платонға өзінің принциптерін бейнелеу үшін жазылған ойдан шығарылған нұсқасын жазуға шабыт берді. Брин-Мор классикалық шолуындағы егжей-тегжейлі шолу Коллина Жирардың күндері мен сәйкессіздіктерді пайдалануы туралы пікір білдіріп, ол «Гибралтардың батысындағы адамзаттың ежелгі тарихындағы маңызды дамуларға жарық түсірді. Дегенмен, ол Платонның Атлантидасын таппағаны да анық».