Кіріспе

Гулливердің саяхаттарындағы ойдан шығарылған арал мемлекеттері Лилипут және Блефуску – Джонатан Свифттің 1726 жылғы «Гулливердің саяхаттары» романының бірінші бөлімінде кездесетін екі ойдан шығарылған арал елдері. Екі арал Оңтүстік Үнді мұхитында жақын орналасқан, оларды кең бұғаз бөліп тұр. Екеуінде де қалыпты адамдардан он екі есе кішкентай адамдар тұрады. Екеуі де империя, яғни император басқаратын мемлекеттер. Лилипуттің астанасы – Мильдендо. Кейбір суреттерде аралдар жұмыртқа пішіндес бейнеленген, бұл олардың жұмыртқаға байланысты тарихы мен мәдениеттеріне сілтеме.

Орналасқан жері

Свифт Гулливердің саяхаттарының І бөлімінде Лиллипут пен Блефускудің орналасуын мәтінде де, картада да көрсетеді, бірақ екеуі де Свифт заманында белгілі болған нақты географиялық орналасқан жерлерге сәйкес келмейді. Мәтінде Гулливердің кемесі (Антилопа) Шығыс Үндістанға бағыт алғанда «Ван Димен жерінің (Тасмания) солтүстік-батысындағы қатаң дауылға» тап болғаны айтылады. Ол ендікті 30°2'S деп көрсетеді, бірақ бойлық көрсетілмейді. Сондай-ақ, картада Лиллипут пен Блефуску «Хогс аралынан» (Симелеу) оңтүстікке қарай, Суматраның солтүстік-батысында және Ван Димен жерінің солтүстік-батысында бейнеленген. Бірақ карта едәуір қысқартылған; Ван Димен жері Сунда бұғазының оңтүстігінде, Хогс аралынан 10° (700 миль) шығысқа қарай көрсетілген, ал Тасмания шындығында сол меридианнан шығысқа қарай 40° (2500 миль) қашықтықта орналасқан. Тексте де, картада да 1644 жылы, яғни жарияланғаннан 80 жыл бұрын ашылған Нью-Холланд (Батыс Австралия) туралы ештеңе айтылмаған. Австралияның Кокос (Килинг) аралдары картада Суматрадан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан, екі тұрғын арал бар және Свифт заманында белгілі болған, бірақ олар мүлдем дұрыс ендікте емес. Свифт көрсеткен аймақ шындығында Австралияда орналасқандықтан және басқа мәтіндік деректерге сүйене отырып, кейбір авторлар Свифт Лиллипутты Ван Димен жерінің солтүстік-батысына емес, солтүстік-шығысына, Тынық мұхитына орналастыруды жоспарлаған деген қорытындыға келді. Алайда, Гулливердің мақсатты жері – Шығыс Үндістанға барлық теңіз жолдары Ван Димен жерін айналып өтуді қажет етпеді; Үндістан немесе Цейлон арқылы жүретін солтүстік жолдар Австралиядан мүлдем аулақ болды, ал оңтүстік (Брауэр) жолы, «Құйындарды» пайдаланып, Нью-Холландтан қашып кету үшін мұхиттың ортасында солтүстік-шығысқа бұрылды. Дегенмен, сол кездегі жағалаудағы кеме апаттарының саны бұрылыс нүктесін өткізіп жіберудің қауіптілігін көрсетеді. Свифт өзінің заманындағы саяхат әдебиетінің сенімділігіне күмәнмен қарады және географиялық сипаттамалардың көптеген осындай еңбектерді пародизациялауы мүмкін екенін ұсынды (Перси Адамс бұл еңбектерді «саяхат өтірігі» деп сипаттады).

География

Лилипутияның шеңбері 5000 блуструг немесе 12 мильді құрайды деп айтылады. Блефуску Лилипутияның солтүстік-шығысында, 800 ярдтық (730 м) бұғаздың ар жағында орналасқан. Свифт атайтын жалғыз қалалар – Лилипутияның астанасы Мильдендо және Блефускудың астанасы Блефуску. Дегенмен, Лилипутияның орналасуын көрсететін картада аралдар Ван Димен жерінің мөлшеріне жуық, айтарлықтай үлкен болып бейнеленген.

Тарих және саясат

Лилипутті император Голбасто Момарем Эвлеме Гурдило Шефин Мулли Улли Гюе билейді. Оған бірінші министр (қолда ақ таяқпен) және бірнеше лауазымды тұлғалар көмектеседі (Гуливерге қарсы мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыптармен шағымданады): галбет немесе жоғары адмирал Скайреш Болголам; лорд жоғары қазынашы Флимнап; генерал Лимнок; камерагер Лалком; және бас судья, Балмуфф. Мысалы, сол кездегі екі ірі саяси партия – вигтер мен торилер еді. Торилер Трамексан немесе "Жоғары өкшелілер" (Англия шіркеуінің жоғары партиясына адалдығы және патша билігінің жоғары бағасы үшін) ретінде пародияланды, ал вигтер Сламексан немесе "Төмен өкшелілер" (вигтер төменгі шіркеу көзқарастарына бейімделген және парламенттік билікке сенеді) ретінде бейнеленді. Бұл мәселелер, әдетте Ұлыбритания конституциясының негізгі маңызы болып саналады, Свифт оларды сәндердегі айырмашылыққа дейін төмендетіп көрсетті. Арбутнот осы еңбекті Кембридж университетінің Тринити колледжінің магистрі Ричард Бентлиді сатиралау үшін пайдаланды, сонымен қатар Лилипут пен Блефускудың ерте тарихын баяндады. Бір кезде (Гуливерге айтылғандай) Блефускуда өз тілі мен кең ауқымды әдебиеті бар мемлекеттік құрылым болған. Ал Лилипут сол кезде бірнеше ұсақ патшалықтарға бөлінген. Блефускудың алғашқы императоры Лилипутқа шабуыл жасап, оны бағындырған, бірақ кейін лилипуттар тәуелсіздік алып, өз императорын орнатқан.

ХХ ғасыр шығармалары

Бірде, жұмыртқаны қай жақтан сындыру керектігі туралы даудан кейін басталған ұзақ және қатыгез соғыс, шағын айырмашылықтардың нарциссизмінің мысалы болып табылады – бұл терминді Зигмунд Фрейд 1900 жылдардың басында қолданған. 1946 жылы Т. Х. Уайт «Мисс Машамның тынысы» романын жазды, онда Мария есімді қыздың басынан өткен оқиғалар баяндалады. Ол Нортгемптонширдегі қираған мүліктің көліндегі шағын, ұмытылған аралда лиллипутиандардың тобын табады. Қазіргі заманғы Лилипут Генри Винтерфельдтің 1958 жылғы балалар романының жалғасы – «Лилипуттегі кемелгендер». Бұл кітапта географиялық егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген: Мильдендодан басқа, Плипс (ірі қала және кафедралық қала), Виггивак (Мильдендоның маңындағы қалашық және Арал кеңесінің орны), Тоттенхэм (батыс жағалауда) және Алленбек (батыс жағалаудағы өзен сағасында) қалалары бар. Винтерфельд лиллипутиялық тарих туралы да қосымша мәліметтер ұсынады. Гулливер заманындағы император Мулли Улли Гю 1657–1746 жылдары билік құрған делінеді. (Бұл Свифттың баяндамасына қайшы келеді, онда император 28 жаста және 1699 жылы Гулливер келген кезде шамамен жеті жылдан бері билік жүргізіп келеді.) Оның ұрпағы Элис 1950 жылдары үш австралиялық бала аралға келгенде патшайым болады. Ақша жүйесі де өзгерген, Свифт романындағы спруг онзеге алмастырылған, ол он димелингке немесе 100 бимге тең. Технология дамыған әлеммен бірқатар жүріп, лиллипутиандарда пойыз, автомобиль, тікұшақ, телефон және телеграф бар. Винтерфельд Лилипут туының қызыл түстің үстіндегі алтын тәжбен көк және ақ жолақтардан тұратынын сипаттайды. Бұл символдар полиция тікұшақтарына да салынған.

Тіл

Свифт лиллипутиялық бірнеше сөздер мен тіркестерді ұсынады және Лилипут пен Блефускудың ресми тілдері еуропалық тілдердей алыс екенін айтады. Арбутнот былай түсіндіреді, блефускулықтар бастапқыда өз тіліне және мол әдебиетке ие болған, бірақ Лилипутты басып алған кезде лилипутиялық тілмен байланысқа түскендіктен, блефускулық тіл көп өзгерген. Блефускуд тілі ғалымдардың ескі тілі ретінде сақталды. Т. Х. Уайттың "Мисс Машамның демалысы" атты жалғасында басты кейіпкер Мария профессор досының кітабынан лилипутиялық тілді оқып үйренеді. Бұл Гулливердің 1735 жылғы трактатының сирек нусқасы: «Лилипут империясының толық сипаттамасы, алғашқы құрылуынан бастап ұзақ билеушілер тізімі арқылы; олардың соғыстары мен саясаты, заңдары, білімі және діні, өсімдіктері мен жануарлары, ерекше мінез-құлқы мен әдет-ғұрыптары туралы егжей-тегжейлі мәліметтер, сондай-ақ қызықты және пайдалы басқа да мәселелер, оған олардың тілінің қысқаша сөздігі мен ағылшын тіліндегі сәйкестіктері қосылған». Винтерфельдтің жалғасында 1751 жылы Арал кеңесінің шешімімен ағылшын тілі ресми тілге айналды.

Басқа сілтемелер

Лилипуттің аты Ирландияның Вестмит графтығындағы Муллингардан бірнеше шақырым қашықтықтағы Дисарт маңындағы Эннелл көлінің жағалауындағы Лилипут ауылының атымен аталған. Свифт Рохфорт отбасының Галстаун үйінде жиі қонақ болды. Декан Свифт бір күні Эннелл көлінің кеңістігін аралап, көлдің қарама-қарсы жағалауындағы кішкентай адамдарды көргенде, «Гулливердің саяхаттарында» суреттелген лилипутиандар туралы ойға келгені айтылады. Шындығында, бұл ауыл ежелгі заманнан бері Нюре деп аталып келген және «Гулливердің саяхаттары» жарықтанғаннан кейін көп ұзамай Лилепут немесе Лиллипут деп өзгертілді, бұл Свифттың аймақпен байланысына құрмет көрсету үшін жасалған. Лиллипут үйі 18-ғасырдан бері осы жерде тұр. Лилипут және Блефуску, сәйкесінше, Ұлыбритания мен Францияны білдіретін атаулар болды, британ парламентінің пікірталастарының жартылай ойдан шығарылған стенограммаларында (адамдар мен орындардың өзгертілген аттарымен) қолданылды. Бұл серияны Уильям Гатри, Сэмюэл Джонсон және Джон Хоуксворт жазды және Эдвард Кейвтің «The Gentleman's Magazine» мерзімді басылымында 1738 жылдан 1746 жылға дейін жарияланды. «Лилипутиялық» сөзі «өте кішкентай» немесе «маңызсыз, ұсақ-түйек» деген мағына беретін сын есімге айналды. Есім ретінде қолданылғанда, ол «кішкентай адамды» немесе «көзқарасы тар, ұсақ-түйек нәрселерге алаңдайтын адамды» білдіреді. Оқиғада «Үлкен эндиандық» және «Кіші эндиандық» терминдерінің қолданылуы – компьютерлік термин «эндиандық» терминінің бастауы болды. Салман Рушдидің «Fury» романындағы сүйікті кейіпкері Нейла Махендра – «Индо Лили», саяси тұрақсыз Лилипут және Блефуску елдерінен шыққан үнді диаспорасының мүшесі. Марстың Фобос серігіндегі бірнеше кратерлер лилипутиандардың құрметіне аталған. Мүмкін, Иоганн Кеплерден (және Кеплердің үшінінші заңынан) шабыттанған Свифттың сатирасы «Гулливердің саяхаттары» 3-бөлімнің 3-тарауында («Лапутаға саяхат») екі айға сілтеме жасайды, онда Лапута астрономдары Марстың екі серігін 3 және 5 Марс диаметрінің қашықтығында, ал айналу периоды 10 және 21,5 сағатты құрайтынын анықтады. Лиллипут 2005 жылғы Эндрю Далтонның «Малплакет» трилогиясындағы балалар романдарының барлық жерінде еске алынады. Т. Х. Уайттың «Мисс Машамның тынығысы» шығармасынан әсер алған кітаптар ағылшын елдігінің (Баккингемширдегі Стоу үйі) үлкен және құпия аумағында жасырын өмір сүрген лиллипутиандардың үлкен колониясының оқиғаларын сипаттайды. Олардың туған жеріне оралуға деген ұмтылысы – оқиғалардың басты тақырыптарының бірі. «Габби» мультфильмдерінің қысқа эпизодтарында бұл негізгі және жалғыз аталған орын. «EarthBound» ойынында сіздің паналы жеріңіздің екінші орны «Lilliput Steps» деп аталады.