Кіріспе
Гипотетикалық континент
гипотетикалық континент
the hypothetical continent
Terra Australis (лат.) ежелгі заманнан бері болжам жасалған және 15-18 ғасырлар аралығында карталарда көрсетілген гипотетикалық континент. Оның болуына ешқандай зерттеу немесе тікелей бақылау негіз болған жоқ, керісінше, Солтүстік жарты шардағы құрлықты Оңтүстік жарты шардың құрлығымен теңестіру қажеттігінен туындаған. Бұл құрлықтарды теңгерілетін теория 5 ғасырда Макробиус жасаған карталарда, ол өз карталарында "Australis" терминін қолданған кезде, құжатталған.
Аттар
Гипотетикалық құрлықтың басқа атаулары: Terra Australis Ignota, Terra Australis Incognita ("оңтүстіктің белгісіз жері") немесе Terra Australis Nondum Cognita ("оңтүстік жер әлі толық зерттелмеген"). Басқа атаулары Brasiliae Australis ("оңтүстік Бразилия") және Magellanica ("Магеллан жері") болды. Матиас Рингман 1505 жылы оны Ora antarctica (антарктикалық жер) деп атады, ал Франсискус Монахус оны Australis orę (оңтүстік ел) деп атады. Орта ғасырларда ол Антипода деп белгілі болды. Француз жазушысы Гийом Постель, қара терілі тұрғындары бар болжамдық құрлық үшін Нойдың немересі Куштің атымен Хасдия деген атты ұсынды (Куштің дәстүрлі ұрпақтары).
Атауын өзгерту
Сегізінші ғасырда қазіргі Австралияны Terra Australisпен шатастырмады, сияқты жиырмасыншы ғасырда кейде болатын. Капитан Кук және оның замандастары алтыншы континентті (қазіргі Австралия), олар Жаңа Голландия деп атаған, жетінші континенттен (қазіргі Антарктида) толығымен бөлек екенін білді. Тоғызыншы ғасырда Сиднейдегі колониялық билік Австралия атауын Жаңа Голландияға қайта берді, және оның ғасырлар бойғы голланд тіліндегі атауы ақырында жойылды. Ал Австралия деген атын жоғалтқаннан кейін, оңтүстік полюстік континент 1890 жылдары Антарктида деген ат пайда болғанға дейін ондаған жылдар бойы атсыз қалды. 1800-жылдардың басында британдық саяхатшы Мэтью Флиндерс Австралияны Terra Australis деп атауды танымал етті, Австралиядан оңтүстікке қарай маңызды құрлық табылуының "мүмкіндігі жоқ" екенін түсіндірді. Антарктида деп аталатын континент Флиндерстің 1814 жылғы "Терра Аустралиске саяхат" атты Австралия туралы кітабынан кейін, және оның атауын өзгертуі кеңінен танылғаннан кейін ондаған жылдардан соң зерттелді.
Шығу тегі
Б.з.б. төртінші ғасырда Аристотель солтүстік жарты шардағы құрлықтардың оңтүстік жарты шардағы белгісіз құрлықпен тепе-теңдікте болуы керек деп болжаған. Птолемей (б.з.д. 2-ғасыр) Үнді мұхитының оңтүстік жағынан құрлықпен қоршалғандығына сенген, және Солтүстік жарты шардағы жерлердің оңтүстіктегі құрлықпен теңдестірілуі қажет деп есептеген. Бұл аймақтағы жер (латын тілінде terra) Terra Australis деп аталды. Terra Australis Incognita, яғни "Оңтүстіктің белгісіз жері" туралы әңгімелер Рим дәуірінен және одан бұрынғы заманнан бастау алады, ортағасырлық географияда кең таралған, бірақ континент туралы ешқандай құжатталған мәліметке негізделмеген. Ренессанс кезеңінде Еуропада кеңінен танымал болған Птолемейдің карталары мұндай континентті көрсетпесе де, оңтүстік мұхит шекарасы жоқ Африканы бейнеледі (сол себепті ол Оңтүстік полюске дейін созылуы мүмкін), сондай-ақ Үнді мұхитының толығымен құрлықпен қоршалған болуы мүмкін екенін де көрсетті. Христиан ойшылдары оңтүстік теңіздерден тыс жердің болуын жоққа шығармады, бірақ оның қоныстануға жарамдылығы мәселесі даулы болды. Жер шарында Terra Australis-тің алғашқы бейнесі, мүмкін, Йоханнес Шёнердің 1523 жылғы жоғалған глобусында болған, Оронс Файн осы глобустың негізінде 1531 жылғы екі жүрек пішіндес әлем картасын жасаған деп саналады. Ол бұл құрлықтың "жақында ашылған, бірақ әлі толық зерттелмеген" екенін жазды. Оңтүстік Американың ұшынан тысқары су алабы "Маре Магелланик" деп аталды, бұл Фердинанд Магелланның теңізші ретіндегі есімінің осындай контексте алғаш рет қолданылуының бірі. Шёнер 1533 жылғы "Opusculum geographicum" трактатында бұл континентті Brasiliae Australis деп атады. Онда ол былай түсіндірді: Бразилия Австралисі – Антарктикаға қарай созылған, жақында ғана ашылған, бірақ әлі толық зерттелмеген, Мелакаға дейін және одан да әрі созылған орасан зор аймақ. Бұл аймақтың тұрғындары жақсы, адал өмір сүреді және басқа варварлық халықтар сияқты антропофагтар [адам жегіштер] емес; олардың жазуы жоқ, патшалары да жоқ, бірақ олар өздерінің ағаларын құрметтейді және оларға бағынады; олар балаларына Томас есімін қояды [Апостол Томас атымен]; осы аймаққа жақын жерде Занзибар аралы 102.00 градус және 27.30 градус оңтүстік ендікте орналасқан.
Орта ғасырлар
Орта ғасырларда Terra Australis басқаша аталып, Антиподтар деп аталды. Севильялық Исидор өзінің танымал "Этимологиялар" кітабы арқылы осы идеяны батыс Еуропаға кеңінен таныстырды, ол бүкіл Еуропа бойынша таралып, көптеген ғалымдар оның болуын сұраққа түсірмей, керісінше, басқа адамдардың өмір сүруіне жарамды екендігін талқылады. Кейіннен бұл идея кейбір аймақтық карталарға (Mappa mundi) енгізіліп, ғасырлар бойы ортағасырлық ғалымдардың қызығушылығын тудырды.
17 ғасыр
Луис Ваз де Торрес, Педро Фернандес де Кейрос басқарған 1605–1606 жылдардағы экспедицияда Оңтүстік континентті іздеу кезінде «Сан-Педро мен Сан-Пабло», «Сан-Педрико» және тендерлік немесе яхта «Лос-Трес-Рейс-Магос» кемелерімен саяхат жасаған испандық теңізші, қазіргі Торрес бұғазы деп аталатын Жаңа Гвинеяның оңтүстігінен өтудің бар екенін дәлелдеді. Бұл туралы 1622 жылы голланд картографы және Кейрос ескерткішінің сегізінші басылымын жариялаған Гессел Герритс өзінің Тынық мұхиты картасында былай деп жазды: «Педро Фернандо де Квирос яхтасымен Жаңа Гвинея маңында 40 күнге жуық, көптеген аралдар мен жағаларды аралап, батысқа қарай 10 градусқа дейін жүзіп өткендер Жаңа Гвинеяның оңтүстікке қарай 10 градустан аспайтынын есептеді; егер осылай болса, онда 9-14 градус аралығындағы жер бөлек континент болар еді». 1606 жылы Испания патшасы үшін теңізге шыққан Педро Фернандес де Кейрос Жаңа Гвинеяның оңтүстігінде үлкен аралды көріп, оны Ла-Австралия-дель-Эспириту-Санто деп атады. Ол бұл аралды Испания патшасына Terra Australis incognita ретінде таныстырды. Кейрос 1610 жылғы 10-шы ескерткішінде былай деді: «Жаңа Гвинея мен сөз етіп отырған Австралияның ең соңғы бөлігі, және сол жердің халқы, әдет-ғұрыптары, сондай-ақ басқа да айтылған нәрселері оларға ұқсас». Голландтық әке мен ұлы Исаак және Якоб Ле Мере 1615 жылы Terra Australis-пен сауда жасау үшін «Австралия» деп аталған Australische Compagnie (Австралиялық компанияны) құрды. 1643 жылы Вальдивияға жасалған голландтық экспедиция Ле-Мейр бұғазы арқылы өтіп, Хорн мүйізін айналып өтуді жоспарлаған, бірақ күшті жел салдарынан оңтүстікке және шығысқа қарай итеріліп кетті. Хендрик Браувер басқарған шағын флот Тынық мұхитына кіріп, аралдың оңтүстігінен өтті, бұл бұрынғы сенімдерді, яғни ол Terra Australis-тің бір бөлігі болған деген пікірді жоққа шығарды. 16-шы және 17-шы ғасырлардың басында оңтүстік континенттің картографиялық бейнелері, осындай мол болжамдар мен шектеулі деректерге негізделген концепция үшін күтілуі мүмкін, картадан картаға айтарлықтай өзгеше болды; жалпы алғанда, континенттің аумағы ықтимал орналасқан жерлері қайта қарастырылғанда кішірейді. Ең үлкен аумағында континентке Оңтүстік Америкадан тар сағамен бөлінген Отты жер, Жаңа Гвинея және кейіннен Австралия деп аталатын жерлер кірді. 1570 жылы жарық көрген Ортелиус атласының Theatrum Orbis Terrarum атты картасында Terra Australis Тынық мұхитындағы Козерог тропигінің солтүстігіне дейін созылады. Карталарда пайда болған кезде континенттің ең аз аумағы Оңтүстік полюс маңындағы зерттелмеген жерлерді қамтыды, бірақ көбінесе нақты Антарктидадан әлдеқайда үлкен, әсіресе Тынық мұхитында солтүстікке қарай кеңірек таралды. 1642 жылы голланд зерттеушісі Абель Тасман алғаш рет көрген Жаңа Зеландия кейбіреулер үшін континенттің бір бөлігі саналды. 1676 жылы Манила қаласындағы итальяндық миссионері Витторио Риччоның Terra Australis жерінде миссионерлік қызметті бастау үшін Австралия жерінің префекті болып тағайындалу туралы өтінішіне Жаңа Гвинеядан Оңтүстік полюске және одан да алысқа созылған Terra Australis картасы қоса берілді. Оның тағайындалуы 1681 жылы мақұлданды, бірақ ол 1685 жылы қайтыс болды.
18 ғасыр
1762 жылы Филиппинде түскен испан құжаттарын аудару кезінде Англия шығыс Үнді компаниясының теңіздік журналдарды сараптап көрген Александр Далримпл де Торрес берген куәлікті тапты. Бұл жаңалық Далримплді 1770-1771 жылдары Оңтүстік Тынық мұхитындағы саяхаттар мен жаңалықтар туралы тарихи жинақ жариялауға итермеледі. Далримпл Terra Australis, яғни Оңтүстік континенттің қызықты суретін ұсынды: Оңтүстік континентте 50 миллионнан астам адам тұрады деп есептеледі, себебі Хуан Фернандестің ашқан шығыс бөлігінен бастап, Тасман көріп қалған батыс жағалауына дейінгі арақашықтық шамамен 100 градусқа жетеді. Бұл 40 градус ендікте 4596 географиялық немесе 5323 шақырымға тең келеді. Бұл Азияның Түркиядан Қытайдың шығыс шекарасына дейінгі барлық өркениетті аймағынан да үлкен. Қазіргі уақытта Еуропадан сол жаққа сауда қатынасы жоқ, бірақ осыдан алынған пайда Британияның өндіріс және кемелерін жұмыспен қамтамасыз ету арқылы күшін, билігін және тәуелсіздігін сақтауға жеткілікті болар еді. Перу империясын еске алсақ, онда өнер мен өнеркәсіп дамыды, және оны шетелден келген адам құрды, Оңтүстік континенттен үлкен үміт күтуге болады, себебі Манго Капак, алғашқы Инка, одан шыққан болуы мүмкін. Сондықтан, Манго Капак өркениетті өмірдің ыңғайлылықтарын әкелген ел, әрине, әріптермен (quipus) емес, темірмен сыйлық берген бақытты халыққа лайықты сыйлықтар сыйлар еді. Далримплдің белгісіз континенттің бар екендігі туралы мәлімдемесі көп қызығушылық тудырды және 1769 жылы британ үкіметі Джеймс Кукқа HM Bark Endeavour кемесімен Таитидің оңтүстігінде және батысында Оңтүстік континентті іздеуді тапсырды. 1768 жылдың маусым айында Лондон баспасөзінде жаңадан ашылған аралға екі кеме жіберіліп, одан "Оңтүстік континентті ашуға тырысатыны" туралы хабарланды. Кейін баспасөзде былай деп жазылды: "Капитан Уоллис Оңтүстік теңізде ашып, Джордж атымен атаған арал Перудің батыс жағалауынан шамамен 1500 лига қашықтықта, ал оның айналасы 35 лигадай. Оның басты және жалғыз артықшылығы – Оңтүстік жарты шардағы Terra Incognita зерттеуге қолайлы орналасқандығы". "Endeavour" атты Солтүстік елдегі кеме үкімет сатып алды, оған теңіз флотының лейтенанты басшылық етеді. Ол Оңтүстік теңізге бару үшін Депфордта дайындалуда, жаңадан ашылған аралға арналғаны болжануда. Экспедицияның мақсаты келесі күндері белгілі болды: "Ертең таңда Банкс мырза, доктор Солано, астроном Гринмен бірге Дильге шығып, капитан Куктың басқаруымен "Эндевор" кемесіне отырады, Корольдік қоғамның бағытымен, келесі жазда Венераның транзитін байқау және Оңтүстікке және батысқа қарай, мыс Хорннан жаңа жаңалықтар ашу үшін Оңтүстік теңізге кетеді". Лондон газеті 1768 жылдың 18 тамызында былай деп хабарлады: "Бізге сенімді ақпарат бойынша, бірнеше күннен кейін Тынық мұхитындағы жаңадан ашылған Джордж атымен аталатын аралға кететін мырзалар Венераның транзитін бақылауға ниеттеніп қана қоймай, сонымен қатар 40 градус ендіктің үстіндегі сол кең, белгісіз аймақта жаңа жаңалықтар ашуға тырысады". Джеймс Куктың Оңтүстік континентті іздеудегі алғашқы сапарының нәтижелерін Кук өзі қорытындылады. Ол 1770 жылдың 31 наурызындағы күнделігінде былай деп жазды: "Эндевор" сапары "Оңтүстік континенттің болуын дәлелдеу үшін әр түрлі авторлар алға қойған аргументтер мен дәлелдердің көпшілігін, егер бәрі болмаса, жоққа шығаруға рұқсат берді; Мен 40 градус оңтүстікке қарай солтүстікке қарай, ал одан оңтүстікке қарай не болатынын білмеймін". Джеймс Куктың екінші сапары 1772 және 1775 жылдар аралығында Оңтүстік Тынық мұхитын аралап, сонымен қатар Ларкум Кендалдың K1 хронометрін бойлықты өлшеу әдісі ретінде сынады.
The number of inhabitants in the Southern Continent is probably more than 50 millions, considering the extent, from the eastern part discovered by Juan Fernandez, to the western coast seen by Tasman, is about 100 deg. of longitude, which in the latitude of 40 deg. amounts to 4596 geographic, or 5323 stature miles [8567 km]. This is a greater extent than the whole civilized part of Asia, from Turkey to the eastern extremity of China. There is at present no trade from Europe thither, though the scraps from this table would be sufficient to maintain the power, dominion, and sovereignty of Britain, by employing all its manufacturers and ships. Whoever considers the Peruvian empire, where arts and industry flourished under one of the wisest systems of government, which was founded by a stranger, must have very sanguine expectations of the southern continent, from whence it is more than probable Mango Capac, the first Inca, was derived, and must be convinced that the country, from whence Mango Capac introduced the comforts of civilized life, cannot fail of amply rewarding the fortunate people who shall bestow letters instead of quippos (quipus), and iron in place of more awkward substitutes. Dalrymple's claim of the existence of an unknown continent aroused widespread interest and prompted the British government in 1769 to order James Cook in HM Bark Endeavour to seek out the Southern Continent to the South and West of Tahiti, discovered in June 1767 by Samuel Wallis in and named by him King George Island. The London press reported in June 1768 that two ships would be sent to the newly discovered island and from there to "attempt the Discovery of the Southern Continent". A subsequent press report stated: "We are informed, that the Island which Captain Wallis has discovered in the South Sea, and named George's Land, is about fifteen hundred Leagues to the Westward and to Leeward of the Coast of Peru, and about five and thirty Leagues in circumference; that its principal and almost sole national Advantage is, its Situation for exploring the Terra Incognita of the Southern Hemisphere. The Endeavour, a North Country Cat, is purchased by the Government, and commanded by a Lieutenant of the Navy; she is fitting out at Deptford for the South Sea, thought to be intended for the newly discovered Island". The aims of the expedition were revealed in days following: "To morrow morning Mr. Banks, Dr. Solano [sic], with Mr. Green, the Astronomer, will set out for Deal, to embark on board the Endeavour, Capt. Cook, for the South Seas, under the direction of the Royal Society, to observe the Transit of Venus next summer, and to make discoveries to the South and West of Cape Horn". The London Gazetteer was more explicit when it reported on 18 August 1768: "The gentlemen, who are to sail in a few days for George's Land, the new discovered island in the Pacific ocean, with an intention to observe the Transit of Venus, are likewise, we are credibly informed, to attempt some new discoveries in that vast unknown tract, above the latitude 40". The results of this first voyage of James Cook in respect of the quest for the Southern Continent were summed up by Cook himself. He wrote in his Journal on 31 March 1770 that the Endeavour voyage "must be allowed to have set aside the most, if not all, the Arguments and proofs that have been advanced by different Authors to prove that there must be a Southern Continent; I mean to the Northward of 40 degrees South, for what may lie to the Southward of that Latitude I know not". The second voyage of James Cook aboard explored the South Pacific for the landmass between 1772 and 1775 whilst also testing Larcum Kendall's K1 chronometer as a method for measuring longitude.
Идеяның құлдырауы
Ғасырлар бойы Terra Australis идеясы біртіндеп ықпалын жоғалтты. 1616 жылы Якоб Ле Мэр мен Виллем Шутэннің Хорн мүйісін айналып өтуі Tierra del Fuego салыстырмалы түрде шағын арал екенін көрсетті, ал 1642 жылы Абель Тасманның Тынық мұхитындағы алғашқы саяхаты Австралияның мифтік оңтүстік құрлықтың бір бөлігі емес екенін дәлелдеді. Кейіннен, 1770 жылы Джеймс Кук Жаңа Зеландияны айналып, картаға түсірді, оның тіпті үлкен құрлықтың бөлігі бола алмайтынын көрсетті. Екінші саяхатында ол өте жоғары оңтүстік ендікте жер шарын айналып, кейбір жерлерде Антарктика шеңберінен өтіп, кез келген мүмкін оңтүстік құрлықтың суық поляр аймақтарында жатуы керек екенін көрсетті.
Бич провинциясы
Латын тіліндегі Provincia boëach сөзінен шыққан "Пляж провинциясы" немесе "Боач" деп аталатын жер бедері Марко Полоның "Иль Миллионе" (ІІІ кітап) кітабындағы бір атаудың қате жазылуынан туындаған болып көрінеді. Поло Қытайдан Үндістанға Чампа (қазіргі Оңтүстік Вьетнам), Жава-Мажор, Локач (қазіргі Лоп-Бури) және Суматра (Жава-Мажор) арқылы теңіз жолымен жасаған саяхатын сипаттаған. Кантон тілінде Лаво (Лоп-Буридің ертедегі аты) "Lo huk" 羅 деп айтылған, ал Локач – Марко Полоның осы атаудың транскрипциясы. Полоның сөзіне қарағанда, Локач патшалығында алтын сонша көп болған, оны көрмеген адамға сену мүмкін емес еді. Полоның баяндамасы Чампадан Суматраға қарай оңтүстікке қарай бағытты көрсетеді, бірақ қалам қатесінен "Ява" (Поло өзі бармаған) атауы "Чампа" атауымен ауыстырылды, соның салдарынан Суматра мен Локач Яваның оңтүстігінде (Чампа емес) орналасқан болып шықты. Осы себепті, кейбір географтар Суматра мен Локачтың Terra Australis-тің жанында немесе оның бір бөлігі деп есептеді. Немец тіліндегі жазуда Локач пен Боач бір-біріне ұқсас көрінеді. "Пляж провинциясы" немесе "Боач" деп аталатын, латын тіліндегі Provincia boëach сөзінен шыққан аймақ еуропалық карталарда 15 ғасырдың басынан-ақ кездеседі. 1489 жылы Флоренцияда Генрикус Мартелл басып шығарған әлем картасында провинция боач деген латынша атау Чампаның оңтүстік көршісіне берілген. 1532 жылғы Марко Полоның Саяхаттарының басылымында Локач Боач деп өзгертілді, кейіннен Beach деп қысқартылды. 16 ғасырдың ортасына қарай, Полоның Саяхаттарының қазіргі заманғы (1921 жылғы) басылымының редакторы Генри Юлдің айтуынша, кейбір географтар мен картографтар Полоның ескі басылымдарындағы қателіктерді қайталап, "Боач (немесе Локац) жерін" Яваның оңтүстік-шығысына орналастырды және "олардың карталарында осы жағдайдағы құрлық бар екенін көрсетті". Жер шарында 1541 жылы Жанар Меркатор осылай істеді, Марко Полоның Саяхаттарының қате мәтініне сәйкес, "Пляж провинциясын" ("Пляж алтын өндіретін провинция") Terra Australis-тің ең солтүстік бөлігіне орналастырды. Бич жері 1569 жылғы Меркатордың әлем картасында осы жерде қалды, оның кеңейтілген сипаттамасы Марко Полоның сөздерімен, Beach provincia aurifera quam pauci ex alienis regionibus adeunt propter gentis inhumanitatem ("Бейч алтын өндіретін провинция, оның халқының адамгершіліксіздігіне байланысты басқа елдерден аз адам кетеді") Лучач регнумы оның оңтүстік-батысында көрсетілген. Меркатордың ізімен 1571 жылы Авраам Ортелиус өзінің әлем картасында БИЧ пен ЛВКАЧ-ты осы жерлерге көрсетті. Ян Хуйген ван Линшотеннің 1596 жылғы картасында BEACH және LOCACH картаның оңтүстік шетінен Еуропалықтар ұзақ уақыт бойы болжамдаған Terra Australis-тің ең солтүстік бөліктері ретінде көрініс тапқан. 1616 жылы Дирк Хартогтың басқаруымен голландтық Eendracht кемесі Shark Bay, Батыс Австралиямен кездескенде, карталар Бичті көрсеткен жерде жер бар екенін растаған сияқты; Хартог кең жерді өзінің кемесінің атымен Eendrachtsland деп атады. 1642 жылдың тамызында Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының кеңесі – әрине, әлі де Линшотеннің картасына сүйеніп – Абель Тасман мен Франс Якобсзуон Висшерді зерттеу сапарына жіберді, оның бір мақсаты "Бейчтің барлық белгісіз провинциялары" туралы білім алу болды.