Кіріспе

Крешево () — Босния және Герцеговина Федерациясының Орталық Босния кантонында орналасқан қала және муниципалитет. Крешево – Битовня тауының етегінде, Крешевка өзенінің тар аңғарында орналасқан таулы қала. Қала шетінде ежелгі францискандық Әулие Катарина монастыры орналасқан.

Антик кезең

Крешево аймағы неолит дәуірінен бері қоныстанған. Әртүрлі материалдық қалдықтар Крешеводағы өмір Рим империясы кезінде, муниципалитет Рим провинциясының Іллирцикум бөлігі болғанда, сондай-ақ Ұлы көші-қон дәуірінде жанданғанын көрсетеді. Бұған Крешево муниципалитеті аумағының жер асты байлықтары себеп, онда алтын, күміс, мыс, темір және сынап пайдалы қазбалар өндірілген. Крешево муниципалитеті аумағында римдік акведуктардың көптеген қалдықтары, сондай-ақ Зид ауылының жанындағы римдік елді мекеннің іздері табылды. 1964 жылы ескі Крешево шіркеуінің бұзылуы кезінде оның қабырғаларында 11-12 ғасырларға жататын роман стиліндегі бірнеше капительдер табылған. Римдік жазу ескерткіші де табылды, онда белгісіз римдік муниципалитет туралы айтылған. Рим дәуірінде Via Argentaria-ға екі байланыс жолы болған, олардың бірі Сараевоға жақын аймаққа, ал екіншісі Високо аймағына жетеді.

Орта ғасырлар

Крешево аймағының ең ірі дамуы Босния Корольдігі кезінде болды. Крешевоның күміс, мыс және қорғасын кен орындары туралы алғашқы жазба 1381 жылға жатады. Саксондықтар Боснияға келген кезде кенді өндіру және өңдеу технологиясы айтарлықтай дамыды. Олар «саксон заңдары» деп аталатын құқықтық нормаларды және қазіргі заманғы технологияны әкелді. Дегенмен, Крешево аймағының ең үлкен өркендеуі Босния патшаларының тақ ордаларының бірі болған кезде болды. Крешево қаласы алғаш рет 1434 жылғы 12 тамыздағы король Стефан Томас жарғысында тілінген. Король Крешевоны «Крешевоның патшалық қаласы» деп атады. Сол кезде Босния Корольдігі Рагуза Республикасымен белсенді ынтымақтастық орнатты. 1444 жылғы 3 қыркүйекте король Стефан Томас Крешеводағы рагузалықтарға саудалық жеңілдіктер берді. Патшалық қаланың қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Патшалық қала қоршаумен қоршалған, сондықтан бұл аймақ оның құрметіне Бедем деп аталды. Босния патшайымы Екатеринаның құрметіне 1996 жылы Бедемде шағын шіркеу салынды. Патшалық қаланың маңында қолөнер, сауда және кеншілік кенттері дамыған шағын қалалар болды. Қоршаулар Османдықтар басып алғаннан кейін де қолданыста болды, себебі 1469 жылы олар түрік бекінісі ретінде еске алынды. Крешевода колониясы болған рагузалықтар кеден кеңсесін ұйымдастырып, барлық кен саудасын басқарды. Осы кезеңде Крешевомен қатар Дежевице де маңызды рөл атқарды. Бүгінде Дежевице – Крешево ауылдарының бірі. Дежевице алғаш рет 1403 жылы Босния патшасының тақ ордаларының бірі ретінде тілінген. Орта ғасырларда Дежевицеде қорғасын, күміс және темір кен орындары, сондай-ақ базар қаласы мен рагузалық колония болды. Дежевицедегі кедендік алымдар алғаш рет 1408 жылы тілінген. 1412 жылы Павле есімді базар қалашығының князі алғаш рет еске алынды, ал кейін князь Милутин Драшкович 1422 жылы және князь Миливой 1425 жылы сияқты басқа князьдер де еске алынды. Дежевице – францискандық орденнің монастыры болған орын.

Осман империясы

1463 жылы Осман империясы Крешевоны бағындырды, бірақ рагусалықтар біраз уақытқа дейін кеден кеңсесін жалға алып отырды. Осман империясы тұсында Крешево нахияның орталығы болды, ол алғаш рет 1469 жылы айтылды. Бастапқыда Крешево нахиясы Бобовац кадилығының құрамына кірді. Сол жылы Крешево бекінісі, базары және күміс кендері, сондай-ақ Дежевице мен Дусинадағы кеншілерге көмектесу туралы мәліметтер келтірілді. Крешево бекінісі 1509 жылы тағы да еске алынды, бірақ сол кезде ол, мүмкін, 1489 жылы Дубровник бекітілген кезде тасталып кеткен болуы мүмкін. Біраз уақыт бойы Крешево нахиясы Сараево кадилығына қарасты. 1468 жылы Крешево Босниядағы Фойницадан кейінгі екінші ірі қала болды. Сол жылы 299 салық төлеуші шаңырақ болды, ал 1485 жылы 290 христиан және 9 мұсылман шаңырағы тіркелді. Бұл Крешевода мұсылмандардың алғашқы пайда болуы болды. 1489 жылы 275 христиан шаңырағы және 11 мұсылман адам болды. 1468 жылы Дежевицеде 48 христиан шаңырағы және 12 адам, ал 1485 жылы 49 христиан шаңырағы, 11 адам және бір мұсылман шаңырағы болды. Крешево нахиясы 1485 және 1489 жылдары да еске алынды, бірақ 1516 және 1530 жылғы санақтарда ол қамтылмады. Бұл санақтарда Фойница мен Лепеница да көрсетілмеді, өйткені олардың барлығы, Крешево сияқты, Високо нахиясына біріктірілді. 18 ғасырда Крешево Сараево кадилығының бір бөлігіне айналды, ал 19 ғасырда Сараево қаймақамдығындағы Фойница мудириясының құрамына кірді. Османдық кезең Крешево аймағы үшін, сондай-ақ бүкіл Босния үшін қиын болғанымен, Крешево аймағының мәртебесі кен орындары, теміршілер және басқа да қолөнершілер мен саудагерлердің арқасында салыстырмалы түрде жақсы болды. Осман империясы аймақтың құқықтық ережелерінің көп бөлігін (Саксондар заңы деп аударылатын Канун сас), сондай-ақ қолөнер мен кен өңдеу технологиясын қабылдады. Бұл ережелер Босния мен Герцеговинадағы Австро-Венгрия үкімшілігіне дейін күшінде болды. Бұл қанундар (заңдар) металлургтерге автономия берді, серіктестер арасындағы меншік құқықтарын реттеді және басқару органдарын (кеңес, князь және елші) құрды. Темір өндірісімен тек католиктер айналысқандықтан, олардың өмір сүруіне қолайлы жағдайлар жасалды, сондай-ақ діни және мәдени автономия берілді. 17 ғасырға дейін Крешево аймағының негізгі өнімі күміс болды, кейін ол темірге алмастырылды, оның өндірілуі мен өңделуі кең қолданыс тапты. Крешево теміршілерінің негізгі өнімдері, басқалармен қатар, жылқы тырнақтары мен шегелер болды. "Араб үлгісіндегі" жылқы тырнақтары бүкіл Балқанда сапасымен танымал болды. Жылқы тырнақтарымен қатар, Крешево теміршілері алты қауырсынды "Рагуса үлгісіндегі" есік құлыптарын да жасады. Сол кезде Крешево жоғары металл өндірісімен және экономикалық дамумен үлкен шеберхана болды. Крешевоның толық сипаттамасын 1785 жылы, австро-түрік соғысына дейін австриялық хорват барлау офицері, майор Божич жасады. Божичтің сөзіне қарағанда, онда 200-ге жуық христиан шаңырағы, 100 мұсылман шаңырағы, 30 монахтан тұратын францискандық монастырь және ескі қаланың бекінісі болған. Сондай-ақ ол медициналық құралдар жасалған Вранке ауылын да атап өтті. Божич Дежевицеде 10-12 христиан шаңырағы және Койсинде 7-8 христиан шаңырағы бар екенін жазды. Ол сонымен қатар 45 шаңырақтың болған Стойчичи және Крничи ауылдарын да атады. 1848 жылы францискандықтар Босния мен Герцеговинадағы екінші бастауыш мектепті құрды.

Австрия-Мажарстан

Босния мен Герцеговинада Австрия-Венгрия билігі орнатылғаннан кейін, Крешево тоқырау кезеңін бастан өткерді. Бұрынғы ауыл шаруашылығы капитализммен ауыстырылды. Аймақта кен және металлургия өндірісі саласында жаңа заманауи технологиялар енгізілді. Бұл жергілікті кен өндіру және қолөнер шеберлігінің күрт дағдарысқа ұшырауына, кейін толығымен жойылуына және оның орнына өнеркәсіптік өндіріс орнауына себеп болды. 1891 жылы Вареште және 1893 жылы Зеницада доменді пештер салынған кезде шешуші өзгерістер болды. Содан кейін Крешеводегі темір өндірісі тоқтап қалды. Осының салдарынан Крешево экономикасы тарихындағы ең ауыр кезеңге қадам басты. Австрия-Венгрия әкімшілігі темір өндірісі үшін қажетті көмірдің өндірісіне әсер ететін, еркін ағаш кесуге тыйым салды. Бұл халықтың азаюына және орталық Боснияның басқа кен және металлургия орталықтарына қоныс аударуына әкелді. Крешево тұрғындары осы жаңа заңдарға қарсылық көрсетті. Кейіннен Австрия-Венгрия әкімшілігі Кисельякқа макадамдық жол салып, Крешевоны елдің қалған бөлігімен байланыстырды. Одан кейін Крешево экономикасын жақсарту шаралары қабылданды, нәтижесінде 1908 жылы теміршілердің кооперативі құрылды, ол 1948 жылға дейін, "Челик" компаниясына айналғанша белсенді қызмет етті. Австрия-Венгрия кезеңінде Крешево Сараево провинциясындағы Фойница ауданының аудандық бөлімшесі болды. 1879 жылы Крешевода 261 үй шаруашылығы мен 1319 тұрғын болса, 1910 жылы 316 үй шаруашылығы мен 1043 тұрғын болды, оның ішінде 860 католик, 175 мұсылман және 2 православиелік. Крешево халқы ауыл шаруашылығымен, мал шаруашылығымен және ара шаруашылығымен айналысты. Крешевода "Tkaonica ćilima Sarajevo" тоқыма фабрикасының филиалы, механик және мотормен жұмыс істейтін темірші болды. Негізінен, жылқының пішендері мен шегелер сияқты темір бұйымдары жасалды, сондай-ақ жақын жерде Граф Огз Оржеховскийге тиесілі кен болды. 1901 жылы хорват ұлттық оқу залы мен кітапхана ашылды. Крешево шағын қалалардың ішінде алғаш рет сумен жабдықталып, қоғамдық монша, бассейн, телефон желісі және гидроэлектр станциясына ие болды. Қалада жандармерия бөлімі, пошта, телеграф, бастауыш мектеп, мұсылман мектебі (мектаб), францискан монастыры, католик шіркеуі және мұсылман мешіті бар болды.

Коммунистік Югославия

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ескі өндіріс дәстүрлері жаңа негіздерде сақталды. Ескі ұста шеберлігі "Челик" компаниясының құрылуы арқылы өнеркәсіптік өндіріске көшті, ал көптеген жеке ұсталар жаңартылды. Кен өндіру "Барит" минералдық ресурстарды өндіру және өңдеу компаниясының құрылуымен үлкен дамуға ие болды. Текстильдік дәстүр "Австрия-Венгрия кезеңіндегі "Творница ćilima Sarajevo" компаниясының мұрагері болған "Автоопрема" компаниясының құрылуымен жалғасты.

Демократиялық кезең

Босния және Герцеговинадағы соғыстан кейін Крешево экономикасы қайта жанданды. Бар болған дәстүрлі шаруашылықпен қатар, ет өндірісі және ет өңдеу, құрғақ араласпа, құрылыс металл өнімдері, ағаш өңдеу, жиһаз, пенопласт, губка өндірісі үшін жаңа зауыттар ашылды. Құрылыс Крешевоның маңызды экономикалық салаларының біріне айналды. Бүгінде Крешево Босния және Герцеговинадағы жұмыссыздықтың дерлік жоқ муниципалитеттерінің қатарында.

Демография

ЖылХорваттар%Босниялықтар%Сербтер%Басқалар%Жалпы±%Дереккөз. 19615,009 77.44845 13.06144 2.23470 7.276,468— 19715,284 76.131,484 21.38118 1.7055 0.796,941+7.3% 19815,012 74.081,498 22.1454 0.80202 2.996,766−2.5% 19914,714 70.031,531 22.7534 0.51452 6.726,731−0.5% 20134,149 78.681,014 19.2326 0.4953 1.005,273−16.2%

Экономика

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Крешево тұрақты экономикалық дамуды бастан кешірді. Дәстүрлі ұста шеберлігі "Челик" компаниясының құрылуымен өнеркәсіптік өндіріске көшті, ол ұсталар кооперативінен өркендеді. Басқа ұсталар мен металл өңдеушілер "Уников" атты қолөнер кооперативін құрып бірікті. Ескі ұсталар ақырында жойылды, ал қалғандары жаңартылды. Тау-кен өндірісі де, әсіресе "Барит" минералды ресурстарды өндіру және өңдеу компаниясының ашылуымен үлкен дамуға ие болды. Австрия-Венгрия кезеңінен қалған тоқыма өнеркәсібі "Автоопрема" компаниясының құрылуымен жалғасты, бірақ ол кішкентай болып қала берді. Босния және Герцеговинадағы соғыстан кейін жекешелендіру процесі тиімсіз жүргізілді, көптеген нарықтар жоғалды; техникалық кемістік пен төмен өнімділік осы секторлардағы экономикалық белсенділіктің төмендеуіне әкелді. Жеке сектор ет өндіру және өңдеу, пенопласт өндіру, құрғақ аралас қоспа өндіру және жиһаз өндіру сияқты басқа экономикалық салаларға кеңейді. Дәстүрлі экономикалық қызметтердің ішінде тек металл және ағаш өңдеу өсті. Қазіргі уақытта Крешево муниципалитетінде 70-ке жуық экономикалық компания жұмыс істейді. Шамамен 130 коммерциялық және туристік қызметтер бар. Өндіріс және қызмет көрсету секторы да дамуда.

Муниципальдік үкімет

Қазіргі Крешево муниципалитетінің әкімі Ренато Пеяк (2020), Босния және Герцеговинаның ХДЗ партиясының мүшесі.

Муниципалды кеңес

Крешево кеңесі – Крешево қаласының азаматтарының өкілді органы және жергілікті басқару органы. Онда 15 өкіл бар. Крешево кеңесіне өткен сайлау 2012 жылдың қазан айында өтті. Крешево кеңесінің төрағасы – Демократиялық әрекет партиясынан Мирсад Беганович.

Спорт

Қалада "НК Крешево Станич" футбол клубы бар.

Ерекшеліктері

Францискан монастыры – Сент-Катарина ғасырлар бойы жергілікті халқына қызмет етіп келеді және мұндағы католик дәстүрлері өте күшті. Монастырьда қарапайым мұражай, кітапхана және галерея бар. Монастырь архитектуралық кешен ретінде, оның жылжымалы мүліктері мен заттарымен бірге 2003 жылдан бері Босния және Герцеговинаның Ұлттық ескерткіштерінің тізіміне енгізілген. Крешево семинариясының белгілі түлектерінің қатарында албан ақыны Гердж Фишта бар. Орта ғасырлық Крешевоның халқы бірнеше мың адамды құрады, бірақ саксон теміршілерінің келуімен қала кеңейді. Боснияның бірнеше аймағында шағын саксон және рагусалық кеншілер қауымдастықтары құрылды. Босния мемлекетінің мәртебелі отбасылары алтын мен күміс кенішін пайдалануға ниеттенді, бірақ олардың бұл іске қабілеттері жетпеді. Осы шеберлік көшпенді кеншілерден тарап, бүгін ескі қалада кездеседі.