Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Амангельды Гумирович "Аман" Тулеев (1944-2023) – Ресей саяхатшысы. 1997 жылдан 2018 жылға дейін Кемерово облысының губернаторы қызметін атқарды және 2018 жылы қысқа мерзімге Кемерово облысы халық депутаттары кеңесінің төрағасы болды. Тулеев 1991, 1996 (намалым кезінде үміткерліктен бас тартқан) және 2000 жылдары Ресей президенті лауазымына кандидат болды, 1991 және 2000 жылдары төртінші орынды иеленді.
Russian politician (1944–2023)
Amangeldy Gumirovich "Aman" Tuleyev (Амангельды (Аман) Гумирович Тулеев, , Amangeldı Moldağazyūly Töleev; 13 May 1944 – 20 November 2023) was a Russian statesman. He served as governor of Kemerovo Oblast from 1997 to 2018 and was the chairman of the Council of People's Deputies of the Kemerovo Oblast briefly in 2018. Tuleyev ran for President of Russia in 1991, 1996 (withdrawing during the campaign) and 2000, coming fourth in both 1991 and 2000.
Кеңес Одағындағы мансабы
Түлеев қазақ әкесі мен жарты татар, жарты башқұрт анасының баласы ретінде КСРО-ның Түрікмен КСР-індегі Красноводск қаласында дүниеге келген. Карьерасының басында Түлеев теміржол инженері болып жұмыс істеді. 1964 жылы Тихорецкий теміржол техникалық колледжін үздік бітірді. Содан кейін ол Сібірге көшіп, Кемерово облысының Мундыбаш деген шағын теміржол поселкесінде теміржол кызметкері болып жұмыс істеді, 1969 жылы ол станция бастығы болды. 1973 жылы Новосибирск инженерлік институтын байланыс саласындағы теміржол инженері мамандығы бойынша бітірді. 1973 жылдан 1978 жылға дейін Междуреченск қаласындағы теміржол станциясының бастығы болды. 1978 жылдан 1985 жылға дейін Новокузнецк теміржол станциясында алдымен көмекші, содан кейін Кемерово теміржолының Новокузнецк бөлімшесінің бастығы болып жұмыс істеді. 1985 жылы Түлеев Кемероводағы Көлік және байланыс басқармасының басшысы болып тағайындалды, ал 1989 жылы Кемерово теміржол жүйесінің басшысы болды. 1990 жылы саясатқа өтіп, Ресей Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасының (РСФСР) Кузбас аймағынан Парламент депутаты болып сайланды. 1990 жылдың наурыз айында Түлеев Кемерово облыстық кеңесінің төрағасы болып сайланды.
Tuleyev was born to a Kazakh father and a half Tatar half Bashkir mother in Krasnovodsk, Turkmen SSR, USSR. Early at his career Tuleyev worked as a railway engineer. In 1964, he graduated from Tikhoretsky Railway Technical College with distinction. He then moved to Siberia, to be a railway clerk at the small railway settlement of Mundybash in the Kemerovo area, where he became a stationmaster in 1969. In 1973, he graduated from the Novosibirsk Institute of Engineers as a railway engineer specialized in communication. From 1973 to 1978 he was railway station chief in the town of Mezhdurechensk. From 1978 to 1985 he worked at Novokuznetsk Railway Station, first as an assistant, and then as the chief of the Novokuznetsk branch of the Kemerovo Railway. In 1985, Tuleyev was appointed head of the Department of Transport and Communication in Kemerovo and in 1989 he became head of the Kemerovo Railway System. In 1990, he switched to politics and was elected to the Parliament of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (RSFSR) from Kuzbas. In March 1990, Tuleyev was elected chairman of the Kemerovo Regional Soviet.
Ресейдегі саяси мансап
1990 жылдардың көп бөлігінде ол Ресей Федерациясы Коммунистік партиясының белгілі саясаткері болды. 1991 жылдың тамызында ол ГКЧП төңкеріс талпынысын қолдады. 1992 жылдың қаңтарында Түлеев Егор Гайдардың саясатына наразылық білдіре отырып, Кемерово облыстық кеңесі төрағасы лауазымынан кетуді ұсынды, бірақ депутаттар оның отставкасын қабылдаудан бас тартты. 1993 жылдың қазанында Түлеев Борис Ельцинге қарсы парламент жағына шықты. Сол айдағы оқиғалардан кейін, Сібірдегі және Ресейдің басқа да көптеген аймақтық билік органдары сияқты, Кемерово облыстық халық депутаттары кеңесі таратылды. Бірақ Түлеев саясатта белсенділігін сақтап қалуды шешті және осы мақсатта Кузбаста "Халық билігі. Түлеев блогы" атты жаңа саяси қозғалыс құрды. 1993 жылы Түлеев Кузбаста көп дауыс алып, Ресейдің жаңа парламентіне сайланды. Бір жылдан кейін ол Кемерово облыстық халық депутаттары кеңесінің төрағасы болып сайланды. 1996 жылдың тамызынан 1997 жылдың маусымына дейін Виктор Черномырдиннің екінші кабинетінде ТМД-мен қарым-қатынастар жөніндегі ресейлік министр болды. Ол Ресей мен Беларусь арасындағы одақ құру жоспарларын ұсынды. 1999 жылдың шілдесінде ол орыс православие шіркеуіне крещениеден өткені туралы хабар тарады. Ол дінге қатысы жоқ екенін және Меккеге бұрынғы сапары қажылық емес екенін мәлімдегенімен, Шешенстанның исламдық шурасы шариғат заңы бойынша оны діннен тайғанын үшін өлім жазасына кесті. 2000 жылдың наурызында ол Ресей президенттік сайлауына кандидат ретінде қатысты. 2000 жылы ол "Халықтық патриоттық одақ" деп аталатын ұлтшыл-коммунистік ұйымнан шығарылды. 2000 жылы биатлоннан бұрынғы Олимпиада чемпионы, Мәскеу облысының экс-губернаторы Александр Тихоновтың ағасы Виктор Тихонов Түлеевті өлтіруге қастандық жасады деген айыппен 4 жылға сотталды. Қастандыққа бұйрық берген деп күдіктелген Михаил Живило (кейін Францияда саяси баспана алған) Түлеевтің серігімен бизнес дауына қатысқан. Сол жылы Түлеев докторлық диссертациясын қорғады. 2003 жылдың желтоқсанында ол Кузбаста "Біріккен Ресей" партиясының сайлау тізімін басқарды. 2005 жылдың қарашасында ол "Біріккен Ресей" партиясына қосылды, ол соңғы аймақтық губернаторлардың бірі болды. Сол жылы Владимир Путин Түлеевтің губернаторлық өкілеттіктерін 2010 жылға дейін ұзартты. 2015 жылы Түлеев қайта сайланды. Түлеев Кемерово облысында авторитарлық режим құрғаны үшін сынға ілікті. Кемероводағы сауда орталығындағы өрттен кейін Түлеев губернатор лауазымынан кетті. Бұрын, 2018 жылдың мамырында 74 жасқа толғаннан кейін денсаулығына байланысты отставкаға кетеді деп күтілген. 2018 жылдың сәуір айында Түлеев Кемерово облыстық халық депутаттары кеңесінің (заң шығару жиналысының) төрағасы болды. Ол солшыл популист ретінде қарастырылды. Түлеев Ресейдің шығысында Борис Ельциннен дауыс бұруға тырысты. Ол әсіресе Ельциннің Ресейдің табиғи ресурстары мәселесінде Горбачевке жасаған жеңілдіктеріне наразы болған шахтерлерден дауыс жинауға үміттенеді. Кандидат ретінде Түлеев жергілікті тәуелсіздікті, кезеңдік экономикалық реформаларды және әлеуметтік қорғанысты жақтады. Бірақ оның артықшылығы осыншалықты аз болғандықтан, алдын ала нәтижелер Ельциннің одан озып кеткенін көрсетті. Мұсылман болғанына қарамастан, Түлеев ірі мұсылман ұйымдарынан қолдау алмады. Ислам мәдени орталығы мен Ресей мұсылмандары одағы Ельцинге, ал Юр Григорий Явлинскийге қолдау көрсетті. Өзін қолдауға шақырудың орнына, ол көбінесе Ельцинге қарсы дауыс беруге және "халықтық патриоттық блок" деп аталатын партияны қолдауға шақырды. Түлеев 8 маусымда жарыстан шығып, Зюгановты қолдады. Түлеев сайлаудан бұрын жарыстан шыққанына қарамастан, ол ертерек дауыс беру кезеңінде бюллетеньде болған.
Through most of the 1990s, he was a prominent politician of the Communist Party of the Russian Federation. In August 1991, he supported the GKChP coup attempt. In January 1992, Tuleyev offered his resignation from the post of chairman of the Kemerovo Oblast Regional Council in protest against the policies of Yegor Gaidar, but the deputies voted to refuse his resignation. In October 1993, Tuleyev took the side of the Parliament against Boris Yeltsin. After the events of that month, the Kemerovo regional Soviet of People's Deputies was disbanded, like many other regional branches of government in Siberia and elsewhere in Russia. Tuleyev however, decided to remain active in politics, and for this purpose, he created a new political movement in the Kuzbas, called "People's power. Tuleyev Block." In 1993, Tuleyev got the majority of the votes in Kuzbas and was elected to the new Russian Parliament. A year later, he was voted Chairman of the Council of People's Deputies of Kemerovo. From August 1996 to June 1997, he was a Russian minister responsible for relations with the CIS in Viktor Chernomyrdin's Second Cabinet. In this capacity, he proposed plans for a union between Russia and Belarus. In July 1999, it was rumoured that he had accepted baptism in the Russian Orthodox Church. Although he denied being religious at all and claimed that an earlier visit to Mecca was not a pilgrimage, the Islamic Shura of Chechnya, under Sharia law, condemned him to death for apostasy. In March 2000 as a candidate he took part in the Russian presidential elections. In 2000, he was expelled from the nationalist communist umbrella organization called Popular Patriotic Union. In 2000, Viktor Tikhonov, the brother of the former Olympic champion in biathlon, and former governor candidate of Moscow Oblast, Alexander Tikhonov, was charged with plotting Tuleyev's assassination and sentenced to 4 years in prison. The person who is claimed to have ordered the assassination, Mikhail Zhivilo (who has since received political asylum in France), had had a business dispute with a Tuleyev ally. In the same year, Tuleyev received his doctorate. In December 2003, he led the electoral list of United Russia in Kuzbass. In November 2005, he formally joined the United Russia, one of the last regional governors to do so. The same year, Vladimir Putin extended Tuleyev's term as governor to 2010. In 2015, Tuleyev was re elected. Tuleyev was criticised for creating a near to authoritarian regime in Kemerovo Oblast. Tuleyev resigned from his position as governor after a devastating mall fire in Kemerovo. Previously it was thought that he would resign due to health problems in May 2018, following his 74th birthday. In April 2018, Tuleyev became the chairman of the Council of People's Deputies (legislative assembly) of Kemerovo oblast. He was viewed as a left wing populist. Tuleyev aimed to siphon voters away from Boris Yeltsin in Eastern Russia. He particularly hoped to garner votes from miners, a demographic which had developed significant qualms with some of Yeltsin's recent actions in granting concessions to Gorbachev over the issue of Russia's natural resources. As a candidate, Tuleyev championed local autonomy, incremental economic reform and social defence. However, his lead there was narrow enough that early returns had shown Yeltsin leading him there. However, despite being Muslim, Tuleyev failed to receive backing from major Muslim organizations. Islamic Cultural Center and the Union of Muslims of Russia backed Yeltsin and Yur backed Grigory Yavlinsky. Rather than campaigning to persuade voters to support himself, he instead was largely campaigning to dissuade voters from supporting Yeltsin and urged voters to support the so called "popular patriotic bloc". Tuleyev dropped out of the race on 8 June and endorsed Zyuganov. Despite the fact that Tuleyev dropped out of the race before the election, he had already been on the ballot during a portion of the early voting period.
2000 жылғы президенттік науқан
2000 жылы Түлеев президенттік сайлауға қайта қатысты. 2000 жылы Түлеев өзінің партияласы, коммунист Зюгановқа (ол да қайта үміткер болған) қарсы шықты, сондықтан ол бұрынғы сайлаудағыдай "қосалқы кандидат" рөлінде болған жоқ. Шындығында, Путиннің штабы Зюгановтан қолдауды ауыстыру мақсатымен Түлеевті сайлауға түсуге көндірген деген болжамдар тарады. Түлеев НТВ телеарнасында сұхбат бергенде, Путинді тікелей қолдаудан бас тартты. Бұл 89 субъектінің санын 35-ке дейін қысқарту және субъектілердің басшыларын сайлау орнына тағайындау туралы ұсынысты қамтыды.
Tuleyev ran for president again in the 2000 election. In 2000 Tuleyev was opposed to his fellow Communist Zyuganov (who was running again), and thus was not acting as a "backup candidate" like he had in the previous election. In fact, it was speculated that Putin's camp had convinced Tuleyev to run for the purpose of siphoning support away from Zyuganov. Tuleyev, in an appearance on NTV, essentially stopped short of endorsing Putin. This entailed a proposal to reduce the number of subjects from 89 to a mere 35, and for the chief executives of the subjects to be appointed rather than elected.