Теміртау қаласының тарихы мен дамуы

Кіріспе

Темиртау (Темиртау) – Қазақстанның Қарағанды облысындағы қала. 1999 жылғы халық санауы бойынша халқы 170 481 адамды құрады, ал 2015 жылы 210 590 адамға жетті. Қала Қарағандының солтүстік-батысында, Нұра өзені (Самарқан суқоймасы) бойында орналасқан.

Тарих

Бұл аймаққа қоныс аударған алғашқы топтар Самарадан келген 40 отбасы болды (Столыпин реформасына қараңыз), олар 1905 жылғы 15 маусымда Нұра өзенінің сол жағалауына қоныс аударды. Олар қоныстанған елді мекенді Жаур деп атады, бұл өзеннің арғы жағындағы төбешіктің аты. 1909 жылы елді мекен Самарқанский (Самарқанский, немесе қысқаша Самарқан) деп аталды. Алғашқы мектеп пен алғашқы аурухана 1911 жылы салынды. 1933 жылы Қарағанды көмір кенін игеруді жеңілдету үшін Самарқанды-Қарағанды су құбыры салынды. 1939 жылы Нұра өзеніне бөгет салынып, Самарқан су қоймасы құрылды, ол 1961 жылға дейін сақталды. Қарағанды мемлекеттік аймақтық электр станциясының құрылысы 1934 жылы басталды, ал алғашқы турбина 1942 жылы іске қосылды. 1944 жылы, әлі де салынып жатқанға қарамастан, Қазақ болат зауыты Siemens Martin пешінде балқытылған алғашқы болат өндірді. Самарқан елді мекеніне 1945 жылғы 1 қазанда қала мәртебесі берілді және Теміртау ("Темір тау" қазақ тілінде) деп қайта аталды. 1947 жылдан 1949 жылға дейін жапондық тұтқындар қала маңындағы лагерьде ұсталды. 1950 жылы Қарағанды болат зауыты құрылды. Оны салу үшін Кеңес Одағы "Жаңартылған Бүкіл Одақтық Жоғары Жылдамдықты Құрылыс Жобасын" жариялады, және көптеген жас "ұдарлық еңбек бригадалары" бүкіл Кеңес Одағынан және одақтас елдерден, соның ішінде Болгариядан әкелінді. 1959 жылы жұмысшылар арасында бірқатар тәртіпсіздіктер мен көтерілістер болды, олар нашар жұмыс және тұру жағдайларына, сондай-ақ әкімшілік қателіктері салдарынан су, азық-түлік, тауарлар, құралдар және басқа да ресурстармен қамтамасыз етудің үзілуіне наразы болды. Қақтығыстарда 16 жұмысшы қаза тауып, 27 адам жараланды, 70 адам тұтқындалып, сотталды. Сондай-ақ, 28 полицей қызметкері жарақат алды. 1960 жылы №1 пеш алғашқы шойынды шығарды. 1963 жылы Қарағанды политехникалық институты (қазіргі Қарағанды металлургия институты) Қарағанды болат зауытына қарасты жоғары техникалық оқу орны ретінде құрылды. 1970 жылдары жаңа спорт кешені салынды, оның ішінде 50 метрлік жүзу бассейні, 15 000 орындық стадион және жабық мұз және хоккей алаңдары болды. 1972 жылы қалада "Металлургтердің мәдениет сарайы" ашылды, содан кейін 1978 жылы қаланың шығыс бөлігінде орналасқан "Восток" демалыс паркі ашылды. 1978 жылғы 29 шілдеде Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан Теміртау жауынгерлеріне арналған Мәңгілік жалынмен ескерткіш ашылды. 1980 жылы қалада неміс драма театры ашылды, бұл 1941 жылы Волга неміс автономиялық облысы және оның барлық мекемелері таратылғаннан кейін КСРО-дағы алғашқы неміс тіліндегі театр болды, сол кезде көптеген неміс этностары Қазақстан мен Сібірге депортацияланды. Аңыз бойынша, жаңа неміс театрының құрылуы сол кездегі жалпы геосаяси жағдайдың салдары болды. Батыс Германия канцлері Гельмут Шмидт Леонид Брежневтен неміс азшылығының ұлттық театрына бару туралы сұраған, содан кейін ол оны қайта құруды бұйырған. Теміртау қаласында неміс тілінде сөйлейтіндер аз болғандықтан, труппа көбінесе кішігірім қалалар мен ауылдарды аралап концерттер өткізді. Театр ақыры 1980 жылдардың соңында Алматыға көшіп келді. 1984 жылы Босния және Герцеговинадағы Теміртаудың туыс қаласының құрметіне Зеница деп аталатын жаңа тұрғын үй ауданы салынды. 1993 жылғы қаңтарда Восток паркіне жаңа Қысқы бақ қосылды. 1995 жылы Қарағанды болат зауыты Ispat International компаниясына берілді, Ispat KarMet деп қайта аталды және ақырында ArcelorMittal тобының бақылауындағы қазіргі Mittal Steel Temirtau болды. 2018 жылғы қаңтарда зауыт маңындағы қалада қара қар жауды, жергілікті тұрғындар зауыттан шығатын зиянды газдардың салдарынан ластануға себеп болғанын айтып шағымданды. ArcelorMittal өкілі қардың түсінің өзгеруіне желдің болмауы себеп болғанын, әйтпесе ластану тарап кетер еді деді.

The first groups of settlers to settle in the area were 40 families from Samara (see Stolypin reform), who settled on the left bank of the Nura River on 15 June 1905. The settlement they founded was named Zhaur (Жаур), after a hill on the other side of the river. In 1909 the settlement was renamed Samarkandsky (Самаркандский, or Samarkand for short). The first school and the first hospital were built in 1911. In 1933 the Samarkandsky Karaganda water conduit was built to facilitate the development of the Karaganda coal field. In 1939 a dam was constructed across the Nura River, creating the Samarkand water reservoir, which would remain until 1961. Construction of the Karaganda State Regional Electric Power Station began in 1934, and the first turbine came online in 1942. In 1944, despite being still under construction, the Kazakh Steel Mill yielded its first steel, smelted in an open hearth Siemens Martin furnace. The Samarkand settlement was granted city status on 1 October 1945, and renamed Temirtau ("Iron Mountain" in Kazakh). From 1947 to 1949 Japanese prisoners of war were kept in a camp near the town. In 1950 the Karaganda Steel Mill was founded. To build it the Soviet Union announced a "Nationwide High Intensive Construction Project", and many young "shock worker brigades" were brought from all over the Soviet Union and ally countries, including many from Bulgaria. In 1959 there were a series of riots and insurrections among the workers, who were highly dissatisfied with the poor working and living conditions and the interruptions in the supply of water, food, goods, tools and other resources as a result of mistakes by the administration. 16 workers were killed in the clashes, and 27 wounded, with 70 arrested and convicted. 28 police were also wounded in the fighting. In 1960, blast furnace No. 1 yielded its first cast iron. In 1963 the Karaganda Polytechnical Institute (now Karaganda Metallurgical Institute) was founded as a Higher Technical Educational Institution attached to the Karaganda Steel Mill. During the 1970s a new sports complex was built, including a 50m swimming pool, a 15,000 capacity stadium, and an indoor ice skating and hockey rink. In 1972 the "Metallurgists' Palace of Culture" was opened in the town, followed in 1978 by the "Vostok" recreational park, situated in the eastern part of the city and opened to the public. On 29 July 1978 a Warrior Monument with an Eternal Flame was dedicated to the soldiers from Temirtau who had been killed in World War II. In 1980, the German Drama Theater opened in the city, the first German speaking theater in the USSR since the elimination of the Volga German ASSR and all its institutions in 1941 when most ethnic Germans were deported to Kazakhstan and Siberia. By legend, the creation of a new German theater was the product of the general geopolitical détente at the time. West German chancellor Helmut Schmidt is supposed to have asked Leonid Brezhnev about visiting a national theater of the German minority, who then ordered the re establishment himself. There were only few Germans in the city of Temirtau, however, and the troupe often toured through many smaller towns and villages. The theater finally moved to the capital Almaty in the late 1980s. In 1984 a new residential area was developed, named Zenica in honour of Temirtau's twin town of that name in Bosnia and Herzegovina. In January 1993 a new Winter Garden was added to Vostok Park. In 1995 the Karaganda Steel Mill was transferred to Ispat International, renamed Ispat KarMet and eventually became the current Mittal Steel Temirtau, controlled by the ArcelorMittal group. In January 2018, black snow fell in the city near the plant, and local citizens complained that the pollution was caused by emissions from the plant. A spokesperson for ArcelorMittal said that the discoloration of the snow was caused by a lack of wind, which would otherwise blow the pollution away.

Спорт

Теміртау Қарағандыдағы қысқы спорт турнирлеріне бандиден команда жіберді. Қалада "Булат" футбол клубы орналасқан, ол соңғы рет Қазақстан бірінші лигасында ойнады.