Оңтүстік Уэльстегі Рождестволық дәстүр: Мари Лвид

Кіріспе

Оңтүстік Уэльстегі Рождестволық халықтық дәстүр – Мари Льюд (Y Fari Lwyd) – Оңтүстік Уэльсте кездесетін дәстүрлі әдет. Бұл дәстүрде ат басынан жасалған, діңгекке бекітілген және бетін жамылған адам көтеріп жүретін әуесқой жылқы қолданылады. Бұл дәстүр алғаш рет 1800 жылы тіркелген, кейіннен 20-шы ғасырдың басына дейін сипаттамалары сақталған. Осы мәліметтерге сәйкес, Мари Льюд – Рождество уақытында жергілікті аймандарды аралап, атты ертіп жүретін ер адамдар тобының салты. Мұндай топтардың құрамы әртүрлі болғанымен, көбінесе атты көтеруші, жетекші және Панч пен Джуди сияқты кейіпкерлерге киінген адамдар кіретін. Ерлер Мари Льюдты жергілікті үйлерге алып барып, ән арқылы кіруге рұқсат сұрайтын. Үй иелері де ән арқылы кіруден бас тартатын, екі тарап та осылай бір-біріне жауап беретін. Егер үй иелері ақырында мойынсұнса, топқа кіруге рұқсат беріліп, тамақ-асық сыйланатын. Дәстүрге түрлі атаулар берілгенімен, ең танымал атауы – Мари Льюд. Бұл атаудың этимологиясы күні бүгінге дейін ғылыми пікірталас тудырып келеді. Фольклоршы Иорверт Пит бұл атаудың «Қасиетті Мария» деген мағынаны білдіреді деп санайды, яғни Исаның анасы Мәрияға сілтеме жасайды. Ал фольклоршы Э. Кауте бұл атау бастапқыда «Сұр бие» деген мағынаны білдіргенін, ат басының сыртқы түріне байланысты болғанын айтады. Бұл тақырыпты зерттеген алғашқы фольклоршылар, мысалы, Пит және Эллен Эттлингер, бұл дәстүрдің бұрынғы христиан дінінен бұрынғы діни ғұрып болғанын болжаған. Алайда, қолдаушы дәлелдердің жетіспеуіне байланысты бұл түсіндірмеге қолдау азайды. Орта ғасырдан кейінгі мұндай дәстүрлерге сілтемелердің жоқтығы және Ұлыбританиядағы жануарлардың бас киімдерімен байланысты дәстүрлердің (Кенттің Hoodening, Котсуолдстің Broad, Солтүстік Англияның Old Ball, Old Tup және Old Horse) географиялық таралуы, олардың 16-шы және 17-шы ғасырлардағы әлеуметтік элита арасындағы әуесқой жылқыларға деген сұраныстың аймақтық таралуынан пайда болғанын көрсетеді. Дәстүр 20-шы ғасырдың басында және ортасында, әсіресе кейбір жергілікті христиан дін қызметкерлерінің қарсылығы мен әлеуметтік жағдайлардың өзгеруіне байланысты төмендегенімен, ғасырдың ортасынан кейін жаңа нысандарда қайта жаңғыртылды. Бұл дәстүр сонымен қатар суретші Клайв Хикс Дженкинс және ақын Вернон Уоткинс сияқты суретшілердің шығармаларында бейнеленген.

South Wales Christmas folk custom

The Mari Lwyd (Y Fari Lwyd, ) is a wassailing folk custom found in South Wales. The tradition entails the use of an eponymous hobby horse which is made from a horse's skull mounted on a pole and carried by an individual hidden under a sheet. The custom was first recorded in 1800, with subsequent accounts of it being produced into the early twentieth century. According to these, the Mari Lwyd was a tradition performed at Christmas time by groups of men who would accompany the horse on its travels around the local area, and although the makeup of such groups varied, they typically included an individual to carry the horse, a leader, and individuals dressed as stock characters such as Punch and Judy. The men would carry the Mari Lwyd to local houses, where they would request entry through song. The householders would be expected to deny them entry, again through song, and the two sides would continue their responses to one another in this manner. If the householders eventually relented, the team would be permitted entry and given food and drink. Although the custom was given various names, it was best known as the Mari Lwyd; the etymology of this term remains the subject of academic debate. The folklorist Iorwerth C. Peate believed that the term meant "Holy Mary" and thus was a reference to Mary, mother of Jesus, while the folklorist E. C. Cawte thought it more likely that the term had originally meant "Grey Mare", referring to the heads' equine appearance. Several earlier folklorists to examine the topic, such as Peate and Ellen Ettlinger, believed that the tradition had once been a pre Christian religious rite, although scholarly support for this interpretation has declined amid a lack of supporting evidence. The absence of late medieval references to such practices and the geographic dispersal of the various British hooded animal traditions—among them the Hoodening of Kent, the Broad of the Cotswolds, and the Old Ball, Old Tup, and Old Horse of northern England—have led to suggestions that they derive from the regionalised popularisation of the sixteenth and seventeenth century fashion for hobby horses among the social elite. Although the tradition declined in the early to mid twentieth century, partly due to opposition from some local Christian clergy and changing social conditions, it was revived in new forms in the mid to latter part of the century. The tradition has also inspired various artistic depictions, appearing, for instance, in the work of the painter Clive Hicks Jenkins and the poet Vernon Watkins.

Сипаттама

Мари Льюдтің өзі ленталармен әшекейленген және бір тіреуге бекітілген жылқының бас сүйегінен тұрады; бас сүйегінің арт жағына ақ мата тігілген, ол тіреуді де, осы құрылғыны көтеріп жүрген адамды да жасырады. Кейде жылқының басы бас сүйегінен емес, ағаштан немесе тіпті қағаздан жасалған. Бірқатар жағдайларда жылқының жауырыны жіп немесе рычаг арқасында ашылып, жабыла алатын болды, сондай-ақ кейбір үлгілерде көз ұяларына шыны кіргізіліп, көзге ұқсас етілген. Он тоғызыншы ғасырда Ллангинуйдтегі дәстүрді бақылаған адам бұл іс-шараға дайындыққа қатысудың қауымдық шара екенін айтты, көптеген жергілікті тұрғындар Мари Льюдті әшекейлеуге өз үлесін қосты. Мари Льюд дәстүрі қысқы мерекелерде, әсіресе Рождество мен Жаңа жыл күндері орындалған. Дегенмен, дәстүр орындалған нақты күн ауылдар арасында өзгеше болды, ал кейбір жағдайларда дәстүр бірнеше күн қатарынан жалғасты. Gower аймалынан алынған мәліметтерде бас жыл бойы жерге көміліп, тек Рождество маусымында ғана қазылып алынған. Дәстүр көбінесе кешпен басталып, түнге дейін созылған. Мари Льюд тобы төрттен жеті адамнан тұратын, олардың киімдеріне көбінесе түрлі-түсті ленталар мен розалар бекітіліп, кейде белдеріне кең белбеу тағылған. Әдетте, таяқ, таяқ немесе қамшы ұстаған "жетекші" және музыка ойнаған "Күлкілі адам", сондай-ақ қараңғылаған беттері бар Пунч пен Джуди (екеуі де ер адамдар ойнаған) сияқты басқа кейіпкерлер де болған; көбінесе жарқын киім киген Пунч ұзын металл от темір ұстаса, Джуди сырға таяқпен қаруланған. Мари Льюд тобы үйге жақындап, кіруді сұрап ән айтатын. Үй иелері кіруге болмайтынына түрлі сылтаулар келтіріп, қарсылық таныстар еді. Топ екінші шумақты орындайтын, ал екі тарап арасындағы пікір алмасу – пунко (ұшуға ұқсас музыкалық тартыс) – үй иелерінің ойлары біткенше жалғасатын, содан кейін олар топты үйге кіргізуге және оларға сыра мен тамақ беруге міндетті болатын. Нантгарвтағы бір оқиғада Пунч пен Джуди кейіпкерлері шу көтеріп, Пунч музыканың ырғағымен жерге соғып, есікті покермен қағып, ал Джуди жерді, үйдің қабырғаларын және терезелерді сырғамен сүрген. Үй иелері Пунчқа отқа тиіспеуге уәде беруін талап еткен, әйтпесе ол үйден шыққанға дейін отты аралап, шашыратып тастауы жергілікті дәстүр еді. Алайда Ллангинуйдтегі жағдайда үй иелері мен труппа арасында өзара іс-қимыл болған жоқ, керісінше, соңғыларына әннің бірінші шумағын орындағаннан кейін бірден кіруге рұқсат берілді. Ішке кірген соң, ойын-сауық Мари Льюдтің айналып жүріп, ыңғырасып, жауырын шауып, дүрлік тудырып, балаларды (немесе тіпті ересектерді) қорқытуымен жалғасты, ал жетекші оны тоқтатуға тырысқандай болар еді. Күлкілі адам музыка ойнап, үй иелерін көңіл көтеріп, қуантты. Фольклоршы Иорверт Пит Гламорганнан алынған мысалдарда Мари Льюд дәстүрі суға жүзуден "ажырамас" екенін көрсеткенін айтты, бірақ Мари Льюдсыз суға жүзудің мысалдары да бар екенін қосты. Ол Мари Льюд пен суға жүзу арасындағы байланыс Уэльстің басқа аймақтарындағы жазбаларда да көрінетінін айтты, сондықтан Мари Льюд бүкіл Ұлыбританияда кездесетін кең таралған суға жүзу дәстүрінің бір түрі екенін атап өтті.

The Mari Lwyd itself consists of a horse's skull that is decorated with ribbons and affixed to a pole; to the back of the skull is attached a white sheet, which drapes down to conceal both the pole and the individual carrying this device. On occasion, the horse's head was represented not by a skull but was instead made from wood or even paper. In some instances, the horse's jaw was able to open and close as a result of string or lever attached to it, and there are accounts of pieces of glass being affixed into the eye sockets of some examples, representing eyes. An observer of the tradition as it was performed at Llangynwyd during the nineteenth century noted that preparation for the activity was a communal event, with many locals involving themselves in the decorating of the Mari Lwyd. The Mari Lwyd custom was performed during winter festivities, specifically around the dates of Christmas and New Year. However, the precise date on which the custom was performed varied between villages, and in a number of cases the custom was carried out for several consecutive nights. There is a unique example provided by an account from Gower in which the head was kept buried throughout the year, only being dug up for use during the Christmas season. The custom used to begin at dusk and often lasted late into the night. The Mari Lwyd party consisted of four to seven men, who often had coloured ribbons and rosettes attached to their clothes and sometimes wore a broad sash around the waist. There was usually a smartly dressed "Leader" who carried a staff, stick, or whip, and sometimes other stock characters, such as the "Merryman" who played music, and Punch and Judy (both played by men) with blackened faces; often brightly dressed, Punch carried a long metal fire iron and Judy had a besom. The Mari Lwyd party would approach a house and sing a song in which they requested admittance. The inhabitants of the house would then offer excuses for why the team could not enter. The party would sing a second verse, and the debate between the two sides – known as the pwnco (a form of musical battle similar to flyting) – would continue until the house's inhabitants ran out of ideas, at which time they were obliged to allow the party entry and to provide them with ale and food. An account from Nantgarw described such a performance, in which the Punch and Judy characters would cause a noise, with Punch tapping the ground to the rhythm of the music and rapping on the door with a poker, while Judy brushed the ground, house walls, and windows with a broom. The householders had to make Punch promise that he would not touch their fireplace before he entered the building, otherwise it was the local custom that before he left he would rake out the fire with his poker. In the case from Llangynwyd, however, there was no interplay between the householders and troupe, but rather the latter were typically granted entry automatically after singing the first verse of their song. Once inside, the entertainment continued with the Mari Lwyd running around neighing and snapping its jaws, creating havoc, frightening children (and perhaps even adults) while the Leader pretended to try to restrain it. The Merryman played music and entertained the householders. The folklorist Iorwerth Peate believed that in recorded examples from Glamorgan it was apparent that the Mari Lwyd custom had become "indistinguishable" from the practice of wassailing, although added that there were still some examples of wassailing that did not involve the Mari Lwyd. He added that links between Mari Lwyd and wassailing were also apparent from recorded examples in other part of Wales, thus opining that Mari Lwyd represented a variant of the wider wassailing custom that was found throughout Britain.

Этимология

Жазбалардағы деректердің көпшілігі осы әдет-ғұрыпты Мари Льюд деп атайды. Джонс мұны «Бақытты Мария» деген сөздің аудармасы деп санайды, демек, бұл Исаның анасы, католик шіркеуінің, шығыс православие шіркеуінің және басқаларының басты діни тұлғасы – Марияға сілтеме. Пейт осы пікірді қолдады, бірақ «Қасиетті Мария» деп аударғанмен де. Кейіннен оның таныстарының бірі Маридің Мария атауы протестанттық реформацияға дейін Уэльсте белгілі болмағанын айтты, бірақ ол бұл сынға 14-шы ғасырдың ортасындағы Кармартеннің қара кітабында Мария терминінің Қызға қатысты қолданылғанын атап, қарсылық білдірді, осылайша Уэльстегі оның ерте пайдалануын растады. Дегенмен ол орта ғасырларда бұл термин негізінен ақындарға ғана қатысты болуы мүмкін екенін мойындады, өйткені осы кезеңде оның жалпы тілде қолданылғанына дәлел жоқ. «Llwyd» сөзі Уэльс тілінде «сұр» деген мағынаны білдіреді және Уэльс тілінде сөйлейтін адамдар ағылшын тіліндегі «mare» сөзін естіген болуы мүмкін. Пейт бұл ретте Мари Льюд термині бастапқыда «Сұр бие» дегенді білдірген болуы мүмкін деген балама ұсынысты қарастырды. Бұл этимологиялық түсіндірме Ирландия мен Мэн аралында кездесетін ұқсас бас кигізілген жылқы дәстүрінің атымен сәйкес келеді, ол ирланд тілінде Láir Bhán, ал мэнктің тілінде Laare Vane деп аталады, екеуі де «Ақ бие» дегенді білдіреді. Алғашында «бұл ұсынысқа көп нәрсе айтуға болады» деп ойлаған Пейт кейіннен оны толығымен қабылдады. Каутт та «Сұр бие» терминінің бастапқы мағынасы болуы мүмкін екенін айтты, Мари Льюд жылқыны бейнелейтінін және көршілес Англиядағы ұқсас жылқы дәстүрі, мысалы Шығыс Кенттің бас кигізу дәстүрі, атымен жылқыға сілтеме жасағанын атап өтті. Пейт тіпті Мари Льюд термині бастапқыда «Сұр бие» деп аталған болса да, Реформациядан кейін ол халық мәдениетінде Мариямен байланысты болуы мүмкін екенін айтты, осылайша кейбір сақталған Уэльс сушалық әндерінің мәтінінде Марияның аты неге кездесетінін түсіндірді. Тағы бір ұсыныс бойынша, Мари Льюд ағылшын тіліндегі «Merry Lude» терминінен шыққан, ол қуанышты ойынды білдіреді. Пейт бұл идеяға қарсы шығып, егер бұл сөз Уэльс тіліне аударылса, нәтижесі «merri liwt» немесе «merri liwd» болар еді деп мәлімдеді. Пейт сонымен қатар Моррис биіне сілтеме жасайтын Моррис атауынан Мари термині шыққан деген ойды да жоққа шығарды. Бұл идеяға күмәнданудың тағы бір себебі – Оңтүстік Уэльсте кездесетін Мари Льюд пен елдің солтүстігінде шоғырланған Моррис биі арасында тарихи байланыс жоқ. Басқа жазбаларда Мари Льюд әдет-ғұрыбына басқаша атаулар берілген, мысалы, Кармартенширдің кейбір аудандарында «y Wasail» («Wassail») деп жазылған. 19-шы ғасырдың бірінші жартысында Пемброкширде «y March» («Жылқы») және «y Gynfas farch» («Кенвас жылқы») деген аттармен тіркелген. Батыс Гламоргандағы бір деректе бас «aderyn bee y llwyd» («Сұр қарға») деп аталған, бірақ бұл жазушының қателігі болуы мүмкін, ол жылқының басын сол ауданда сушалық кезінде тасымалданатын ағаштағы жасанды құс – «aderyn pica llwyd» деп қателесіп алған. Ескеріңіз, қазіргі Уэльс тілінде Мари Льюд «y» анықталған артиклімен аталады, бұл «m» әрпінің «f» әрпіне жұмсақ мутациясына әкеледі, нәтижесінде «y Fari Lwyd» түрі пайда болады.

Most recorded sources term this particular custom Mari Lwyd. Jones considered this to be a translation of "Blessed Mary", and thus a reference to the Virgin Mary, mother of Jesus, a key religious figure in the Catholic Church, Eastern Orthodox Church, and others. Although translating it slightly differently, as "Holy Mary", Peate endorsed this viewpoint. Although some of his acquaintances later suggested that the use of Mari for Mary was unknown in Wales prior to the Protestant Reformation, he countered these criticisms with the observation that the term Mari was being used in reference to the Virgin in the mid 14th century Black Book of Carmarthen, thus attesting to its early usage in Welsh. He nevertheless accepted that during the medieval period the term might have been restricted largely to poets, given that there is no evidence of its usage among the common dialect in this period. Given that llwyd is the usual word for "grey" in the Welsh language and that Welsh speakers would have been exposed to the English word "mare", an alternative suggestion considered by Peate was that the term Mari Lwyd had originally meant "Grey Mare". This etymological explanation would have parallels with the name of a similar hooded horse tradition found in Ireland and the Isle of Man, which is known in Irish as the Láir Bhán and in Manx as the Laare Vane, in both cases meaning "White Mare". Initially believing that "there is much to be said for this suggestion", Peate later embraced it fully. Cawte similarly believed that "Grey Mare" was the most likely original meaning of the term, noting that the Mari Lwyd appeared to represent a horse and that similar hobby horse customs in neighbouring England, such as the hoodening tradition of East Kent, also made reference to horses with their name. Peate suggested that even if the term Mari Lwyd had originally referred to a "Grey Mare", it could still have come to be associated with Mary in popular folk culture following the Reformation, thus explaining why Mary is referred to in the lyrics of some surviving Welsh wassailing songs. A further suggestion is that Mari Lwyd derives from the English term Merry Lude, referring to a merry game. Peate opposed this idea, arguing that if the latter was converted into Welsh then the result would be merri liwt or merri liwd. Peate also dismissed the idea that had been suggested to him that the term Mari in this context had derived from Morris, a reference to Morris dance. Another reason to doubt this idea is that there is no known historical link between the Mari Lwyd, which was found in South Wales, and the Morris dance, which was concentrated in the north of the country. In other recorded instances, the Mari Lwyd custom is given different names, with it being recorded as y Wasail "The Wassail" in parts of Carmarthenshire. In the first half of the 19th century it was recorded in Pembrokeshire under the name of y March "The Horse" and y Gynfas farch "The Canvas Horse". One account from West Glamorgan has the head termed the aderyn bee [bi?] y llwyd, meaning the "Grey Magpie", although this may be due to an error on the part of the recorder, who could have confused the horse's head for the aderyn pica llwyd, an artificial bird in a tree that was carried by wassailers in the same area. Note that in modern Welsh, the Mari Lwyd is referred to with definite article y, which subsequently causes a soft mutation of m to f , rendering the form y Fari Lwyd.

Шығу тегі

Дәстүрді "көне халықтық ғұрып немесе рәсімнің сақталуы" деп қарастырған Дэвид Джонс 1888 жылы оның бастаулары христиандық екенін, ал бір кезде ол Эсек мерекесінің той-қуанышының бір бөлігі болғанын, Мәриям мен Әулие Жозефтің Мысырға қашуын еске алу ретінде 14 қаңтарда тарихи түрде аталып өтілгенін айтты. Джонстың пікірінше, Мари Льюдтың өзі Мәриямның атқа мінген есегін бейнелейді. Пит Мари Льюдтың "күдіссіз христиандық дәстүрдің сақталуы" екеніне сенді, ол бір кезде Ұлыбритания мен Еуропаның басқа да аймақтарында кең тараған, ал Ұлыбритания христианды қабылдағаннан кейін Мари Льюд деп аталып, орта ғасырларда Құдай анаға сілтеме жасаған. Ол бұл дәстүрдің "алғашқы түрі мен мақсаты қорқынышты болғанын" және ерте заманнан бастап оны суға шомылумен байланыстырғанын айтты. Каутт Мари Льюдтың бас-аяғы тәуелсіз суға шомылу дәстүрімен байланысқандығын "қабылдаудың ақылға қонымды" екенін мойындады, бірақ оның Құдай анамен байланысы қажет емес екенін айтты. Пирс сондай-ақ Гламорган мен Монмутширдің кейбір аймақтарында Мари Льюд дәстүрі мистик пьесалардың ықпалына түскен болуы мүмкін екенін болжады, осылайша осы округтерден кейін жазылған мысалдарда "сержант" және "қуанышпен жүретін адам" сияқты кейіпкерлер кездеседі. Фольклоршы Трефор М. Оуэн де Мари Льюдтың "вероятно, діни (егер христиандыққа дейінгі) тамырлары бар" екенін айтты, ол жазылған кезде "діни мазмұнынан айырылғанын" қосты. Питтің ежелгі шығу тегі туралы ұсынысын қабылдаған Эллен Эттлингер Мари Льюдты "өлім атты" деп санады, оның көрушісі киген ақ мата осыны символдайды, ол бұл дәстүрдің христиандыққа дейінгі ғұрыпта Самуин мерекесін белгілеу үшін қолданылғанын болжайды. Фольклоршы Кристина Хоул бұл "көне кейіпкердің" бір кезде "өнімділіктің жаршысы" болғанын ұсынды. Алайда, 1970 жылдан кейін мұндай дәстүрлердің шығу тегін іздеуге қатысты ғалымдар көбірек сақтық танытқандықтан, мұндай әуесқойлық аттар дәстүрін христиандыққа дейінгі тіршілік ету ретінде түсіндіруге қатысты фольклорлық үрдіс тоқталды. Мари Льюд кеңірек "бас киген жануарлар" дәстүрінің бір бөлігі болды, оны фольклоршы Э. К. Каутт Ұлыбританияның әртүрлі аймақтарында әртүрлі формада кездесетін дәстүр ретінде сипаттады. Бұл дәстүрлерге тән ерекшеліктер: әуесқойлық ат, Рождествода орындалатын қойылым, сыйлық сұрау үшін айтылатын ән немесе сөз, және әйел киімін киген адамды қамтитын топтың болуы. Бұған Англияның оңтүстік-шығысындағы Шығыс Кент аймағындағы дәстүрлер де мысал бола алады. Дербишир мен Йоркширдің шекарасындағы аймақтағы Ескі Теке дәстүрінде Рождество қарсаңында есіктерді қағып, ешкінің басын ұстаған әуесқойлық атты топтар жүрді. Хоул Дорсет пен Глостерширде жазылған Рождестволық бұқа дәстүрі мен бас кигізу дәстүрі арасындағы ұқсастықтарды атап өтті. Оңтүстік-батыс Англияда екі әуесқойлық ат дәстүрі бар - Пэдстоу 'Обби 'Осс фестивалі және Майнхед әуесқойлық аты, олар Рождествода емес, мамыр айында өтеді. Бұл дәстүрлердің шығу тегі нақты белгісіз болғанымен, оларға ортағасырлық кез-келген сілтемелердің болмауы олардың 16 және 17 ғасырлардағы әуесқойлық аттарға деген элиталық құштарлықтан пайда болғанын көрсетеді. Осыған байланысты, бас кигізу дәстүрін Англияның Моррис биі дәстүрімен салыстыруға болады, ол 16 және 17 ғасырларда "жалпыға білінетін құштарлыққа" айналып, кейіннен "айқын аймақтық дәстүрлер жиынтығына" айналды.

Positing the custom to be "the survival of some ancient popular rite or ceremony", in 1888 David Jones suggested that its origins were Christian, and that it had once been part of the festivities of the Feast of the Ass, a commemoration of the flight into Egypt of Mary and Saint Joseph that was historically marked on 14 January. According to Jones' idea, the Mari Lwyd itself represented the donkey on which Mary rode during the story. Peate was of the opinion that the Mari Lwyd was "no doubt a survival of a pre Christian tradition" that had once been spread across Britain and other parts of Europe, and which – having survived the Christianisation of Britain – had been renamed Mari Lwyd in reference to the Virgin Mary during the Middle Ages. He expressed the view that the original custom had been "horrific in origin and intention" and that from an early date it had been connected to wassailing. Cawte concurred that it was "reasonable to accept" that the Mari Lwyd head had become attached to an independent wassailing tradition, but said that the connection to the Virgin Mary was unnecessary. Pearce also suggested the possibility that in parts of Glamorgan and Monmouthshire the Mari Lwyd tradition came under the influence of mystery plays, thus explaining why later recorded examples from those counties contained characters known as "the Sergeant" and the "Merryman". The folklorist Trefor M. Owen also suggested that the Mari Lwyd was a practice "which probably had a religious (if pre Christian) origin", adding that by the time it had been recorded, it had become "emptied of its religious content". Also embracing Peate's suggestion of ancient origins, Ellen Ettlinger believed that the Mari Lwyd represented a "death horse", as symbolised by the white cloth worn by its carrier, suggesting that it was originally employed in a pre Christian ritual to mark the festival of Samhain. The folklorist Christina Hole suggested that this "ancient character" was once "a bringer of fertility". However, after 1970 the folkloric trend for interpreting such hobby horse traditions as pre Christian survivals had ended, as scholars came to express greater caution about proposing origins for such customs. The Mari Lwyd was part of a wider "hooded animal" tradition that the folklorist E. C. Cawte identified as existing in different forms in various parts of Britain. Features common to these customs were the use of a hobby horse, the performance at Christmas time, a song or spoken statement requesting payment, and the use of a team who included a man dressed in women's clothing. A related example is the hoodening custom of East Kent in southeastern England. In an area along the border between Derbyshire and Yorkshire, the Old Tup tradition featured groups knocking on doors around Christmas carrying a hobby horse that had a goat's head. Hole drew parallels between hoodening and the Christmas Bull tradition recorded in Dorset and Gloucestershire. In south west England, there are two extant hobby horse traditions—the Padstow 'Obby 'Oss festival and Minehead Hobby Horse—which take place not at Christmas time but on May Day. Although the origins of these traditions are not known with any certainty, the lack of any late medieval references to such practices may suggest that they emerged from the documented elite fashion for hobby horses in the sixteenth and seventeenth centuries. In this, the hooded animal traditions may be comparable to England's Morris dance tradition, which became a "nation wide craze" in the sixteenth and seventeenth centuries before evolving into "a set of sharply delineated regional traditions".

Өңірлік қамту

Мари Льюд көріністерінің таралуын картаға түсіргенде Каут бұл әдет-ғұрыптың негізінен Гламорганмен байланысты екенін, жағдайлардың үштен екісі осы округке тиесілі екенін атап өтті. Бұл әдет шығысқа қарай Монмутширдің өнеркәсіптік аңғарларына дейін созылып, ең шығыс жазбасы Монмуттан келген; бұл жазба сондай-ақ ең ерте жазбалардың бірі. Сондай-ақ, Кармартенширде көптеген мысалдар табылды, ал Брекнокшир мен Середигоннан бір-бір мысал кездесті. Солтүстік Уэльсте осы әдет-ғұрыпты орындағандығының жалғыз дерегі Врексемнен алынған, Каут бұл деректі Гламоргандық бір адам солтүстікке қоныс аударғанда осы әдет-ғұрыпты өзімен бірге алып келгені деп есептеді. Бұрын Пейт Уэльстің орталық және солтүстік бөліктерінен алынған жазбалардың азайып кетуі Мари Льюд әдет-ғұрыптарының бұл аймақтарда ешқашан болмағанын дәлелдемейтінін ескерткен. Каут Мари Льюд әдет-ғұрыптарының таралуына "нақты себеп жоқ" екенін айтты, ол түрлі жергілікті мәдени ерекшеліктерді кесіп өтеді. Осы әдет-ғұрып табылған аймақтар Оңтүстік Уэльстегі ағылшын және валли тілдерінде сөйлейтін аймақтар арасындағы ешқандай айырмашылыққа сәйкес келмейді. Дегенмен ол Мари Льюдтің жазбалары мен 14-ғасырда минерал өндірісіне пайдаланылған аймақтар арасында "нақты сәйкестік" бар екенін мойындады. Осыған байланысты ол бұл әдет-ғұрыпты Батыс Гламорган, Кармартеншир және Батыс Монмутширдегі көмір және темір кеншілері орындаған болуы мүмкін екенін болжады, және одан ол осы минералдарды қолданып өнім шығаратын ауылдарға тараған болуы мүмкін.

18-19 ғасырлар

Мари Льюд туралы ең алғашқы жарияланған мәлімет 1800 жылы Дж. Эванстың «Солтүстік Уэльстің бір бөлігі арқылы саяхат, 1798 жыл және басқа уақыттар» еңбегінде пайда болды. Кітаптың өзі Солтүстік Уэльске қатысты болғанымен, ондағы тарау Уэльстің тілі мен әдет-ғұрыптарын жалпы тұрғысынан талқылады. Осы бөлімде Эванс былай деп хабарлады: «Жаңа жыл күні бір адам жамылғылар мен басқа да безендірулермен, жылқы басы сияқты жасалма баспен киініп, онымен бірге адамдар үйге кіру үшін есікті соғады. Кірген соң, ол бөлмеде ерекше қорқынышты дауыспен жүгіреді, ал үй иелері нағыз немесе ойдан қорқып шашырады. Бірақ олар тез есін жинап, кейбір cowydd өлеңдерінің бір шумағын айту арқылы немесе, егер олар төлей алса, шағын сыйлық беру арқылы кіруге рұхсат алады». Эванс 1804 жылы жарық көрген «Оңтүстік Уэльске саяхат кезінде жазылған хаттар, 1803 жыл және басқа уақыттар» атты еңбегінде де осы әдет-ғұрыпқа қайта оралды. Бұл жерде ол бұрынғыдан да нақтырақ түсіндірді, яғни жылқы немесе бұқа сияқты киінген топтар Рождестводан бастап Он Екінші Күннен кейінге дейін жергілікті аудандарды аралап, үй иелерін жалғыз қалдыру үшін оларға тамақ немесе ақша берілгенін айтты. Мари Льюд 1819 жылы Батыс Гламоргандағы есептерде тағы да пайда болды, онда Мари Льюдтің өзі «Адерин Бий йллюид» (шамамен «Сұр қарға») деп аталды және онымен бірге «экспедицияның пайдасына үш немесе төрт серіктес болды, олар кезекпен ат, күйеу жігіт немесе көмекшілердің рөлін атқарды». Уэльс методистерінің қайта жандануы Мари Льюд пен басқа да Уэльс халықтық әдет-ғұрыптарының төмендеуіне себеп болды деген пікір бар. 1802 жылы Мерионтширлік арфашы Эдвард Джонс христиан уағыздаушыларының Уэльс халықтық әдет-ғұрыптарына тигізетін зиянды әсеріне наразылық білдіретін кітап жариялады, олар оларды күнәлі деп сынады. Оның пікірінше, «нәтижесінде Уэльс, бұрын әлемдегі ең қуанышты және бақытты елдердің бірі болған, қазір ең көңілсіз елдердің біріне айналып келеді». Осы көзқарасты бейнелей отырып, 1852 жылы Бленау-Гвенттегі баптист пасторы Уильям Робертс Мари Льюдті және басқа да осыған ұқсас әдет-ғұрыптарды «ескі пұтқа табынушылық пен католик обрядтарының қосындысы» деп айыптады және «осы ақымақтық пен осыған ұқсас ақымақтықтар тарихшы мен антиквардың мұражайынан басқа еш жерде орын алмасын тілеймін» деді. Оуэн бұл әдет-ғұрыптың төмендеуі Оңтүстік Уэльстегі әлеуметтік жағдайлардың өзгеруімен де байланысты екенін ұсынды. Ол Мари Льюдтың кеме қатысуы «қысқы уақытта, кем дегенде, қысқы уақытта, мерекелік рухты босатуға болатын қоғамдық жиналыстар азырақ болған мәдениетте көршілердің үйлеріне кірудің бекітілген тәсілін берді» деп мәлімдеді. Сонымен қатар, ол тамақ, сусын және кейде ақша сыйлықтары «ауылдық халық арасындағы бірлестік сезімін күшейтіп, оны көрсетеді» деп атап өтті. Оның пікірінше, әлеуметтік жағдайдың өзгеруі Оңтүстік Уэльстегі адамдардың Рождествоны тойлау тәсілін өзгертті, осылайша халықтық әдет-ғұрыптың төмендеуіне әкелді.

The earliest published account of the Mari Lwyd appeared in 1800 in J. Evans' A Tour through Part of North Wales, in the year 1798, and at Other Times. Although the book itself focused on North Wales, the chapter in which the passage was included discussed the language and customs of Wales more generally. In this section, Evans related that:

A man on new year's day, dressing himself in blankets and other trappings, with a factitious head like a horse, and a party attending him, knocking for admittance, this obtained, he runs about the room with an uncommon frightful noise, which the company quit in real or pretended fright; they soon recover, and by reciting a verse of some cowydd, or, in default, paying a small gratuity, they gain admission. Evans returned to the custom in his 1804 work Letters Written During a Tour Through South Wales, in the year 1803, and at Other Times. Here he provided a clearer discussion than before, making it apparent that teams accompanying a man dressed as a horse or bull toured the local area from Christmas until after Twelfth Day, and that they were given food or money to leave the householders alone. The Mari Lwyd next appeared in an 1819 account from West Glamorgan, where the Mari Lwyd itself was termed an Aderyn Bee y llwyd (roughly "Grey Magpie") and was accompanied by "three or four partners in the profits of the expedition, who are by turns horse, groom, or attendants". It has been suggested that the Welsh Methodist revival contributed to the decline of both the Mari Lwyd and a number of other Welsh folk customs. In 1802, the harpist Edward Jones of Merionethshire published a book in which he lamented the destructive impact that Christian preachers were having on Welsh folk customs, which they were criticising as sinful. In his view, "the consequence is, Wales, which was formerly one of the merriest and happiest countries in the World, is now becoming one of the dullest". Reflecting such a view, in 1852 the Reverend William Roberts, a Baptist minister at Blaenau Gwent, condemned the Mari Lwyd and other related customs as "a mixture of old Pagan and Popish ceremonies I wish of this folly, and all similar follies, that they find no place anywhere apart from the museum of the historian and antiquary." Owen suggested that the custom's decline was also a result of changing social conditions in South Wales. He argued that the Mari Lwyd wassailing custom "gave an approved means of entering the houses of neighbours in a culture in which there were few public assemblies – at least in the heart of winter – in which the convivial spirit of the season could be released". Further, he suggested that the gifts of food, drink, and sometimes money "no doubt helped to further the feeling of community among country folk while at the same time manifesting it". He argued that the changing social conditions altered the ways that people in southern Wales celebrated Christmas, hence contributing to the folk custom's decline.

ХХ ғасырдағы қайта өрлеу

1935 жылы Мари Льюд тақырыбындағы мақалада Пит бұл дәстүр "әлі де кездеседі; ол Кардифф ауданында, Бриджендте, Ллангюндде, Нитте және басқа да Гламорган аудандарында сақталады" деді. Ол 1934 жылғы Рождество қарсаңында Мари Льюдтің кем дегенде он екі әншімен бірге Суонсидің Мэмблс қаласындағы дәріханада өнер көрсеткенін айтты. Эттлингр кейіннен "Доктор Пит Мари Льюдтің құпиясын батыл ашып, халықтық фольклорды зерттеушілердің барлықтарының шын жүректен алғысын алды" деген пікір білдірді. Тарихшы Рональд Хаттон Мари Льюд дәстүрі 20-ғасырдың басында тоқтаған сияқты екенін мәлімдеді. Сол ғасырдың ортасында ол Ллангинуйдте қайта жаңғыртылды. 1967 жылы Лоис Блейк "Ағылшын биі мен әні" журналында жариялаған хатында Мари Льюдтің әр Рождество қарсаңында Каубридж маңындағы Грейг Пенлиндегі Барли Моу тавернасында пайда болатынын атап өтті. Джон Уильямс есімді адам бұл дәстүрді соңғы алпыс жыл бойы сақтап келді. Блейк сондай-ақ бұл әдет әлі де Гламорганның Мейстег ауданындағы бірнеше ауылдарда орындалатынына сенетінін түсіндірді. 1970 жылдары Хоул бұл дәстүр Гламморганшир мен Кармартенширде әлі де кездесетінін айтты. 1980 жылдары Мари Льюд дәстүрінің жаңадан жаңғырған түрлері Керфилли, Ллантрисант және Сент-Фаганста пайда болды, олардың барлығы Вейл мен таулар арасындағы шекаралық аймақта орналасқан. 1980 жылы бастау алған Ллантрисант мысалын келтіре отырып, Мик Темс бұл дәстүр "өзін-өзі нығайтып, егер ол әдеттегі кездесулерінің бірін өткізіп алса, наразылықтар туындайды" деп атап өтті. Ол 1991 жылы Llantrisant Mari Lwyd Ман аралындағы Pan Celtic фестивалі Yn Chruinnaght-ке, сондай-ақ Корнуоллдағы Перранпорттағы Lowender Peran фестиваліне апарылғанын айтты. Хаттон бұл дәстүрдің Вейл мен таулар арасындағы шекаралық аймақта қайта жандануының себебі Гламорган тұрғындарының дәстүрлі өнеркәсіптерінің тоқтатылуына байланысты мәдени ерекшеліктерін қайта бекітуге тырысуы және Уэльстің халықтық мұражайы осы аймақта орналасқандығы екенін сендірді. Оның пікірінше, Мари Льюдтің қайта жаңғыруы "жергілікті патриотизмнің күшіне" байланысты болды. Аберистуит қаласының кеңесі 2000 жылы мыңжылдық тойын мерекелеу үшін "Әлемдегі ең үлкен Мари Льюдты" ұйымдастырды. Әр жылғы қаңтар айында Оңтүстік Уэльстің Шепстоу шекаралық қалашығында Мари Льюд пен Уассейл дәстүрлерінің қосылған түрі кездеседі. Ағылшын Wassailers тобы жергілікті Уэльстік шекаралық Morris Side, The Widders тобымен Шепстоу көпірінде кездеседі. 21-ғасырда бұл дәстүр Абергавенниге де тарады.

In a 1935 article on the subject of the Mari Lwyd, Peate stated that the tradition "is still met with; it is practised in the Cardiff district, Bridgend, Llangynwyd, Neath and other Glamorgan districts". He highlighted an example from Christmas Eve 1934, in which a Mari Lwyd was observed performing alongside at least twelve singers in a chemist's shop in the Mumbles, Swansea. Ettlinger subsequently expressed the view that "Dr. Peate deserves the sincerest gratitude of all folk lore students for having so valiantly penetrated the mysteries surrounding the Mari Lwyd." The historian Ronald Hutton stated that the Mari Lwyd tradition appeared to have become defunct in the early 20th century. In the middle of that century it was revived in Llangynwyd. In 1967, Lois Blake published a letter in the journal English Dance and Song in which she noted that the Mari Lwyd appeared each Christmas Eve at the Barley Mow Inn at Graig Penllyn, near Cowbridge, where a man named John Williams had kept the custom alive for the past sixty years. Blake also explained that she believed that the custom was still performed at several villages in the Maesteg area of Glamorgan. During the 1970s, Hole commented that the tradition was still found in Glamorganshire and Carmarthenshire. During the 1980s, further revived forms of the Mari Lwyd tradition emerged in Caerphilly, Llantrisant, and St Fagans, all of which are in the same borderland between Vale and mountains. Commenting on the example of Llantrisant, which was inaugurated in 1980, Mick Tems noted that the custom had "re established herself so strongly that there are complaints if she misses any of her regular calls". He noted that in 1991 the Llantrisant Mari Lwyd was taken to Yn Chruinnaght, a Pan Celtic festival on the Isle of Man, and that it had also been taken to the Lowender Peran festival at Perranporth in Cornwall. Hutton believed that the custom re emerged in the borderlands between Vale and the mountains in part because people in Glamorgan sought to reaffirm their sense of cultural identity during the termination of their traditional industries, and partly because the Welsh Folk Museum was located in the area. More widely, he believed that the revival of the Mari Lwyd was in large part due to the "forces of local patriotism", noting that a similar situation had resulted in the resurrection of the hoodening tradition in East Kent. The town council of Aberystwyth organised "The World's Largest Mari Lwyd" for the Millennium celebrations in 2000. A mixture of the Mari Lwyd and Wassail customs occurs in the border town of Chepstow, South Wales, every January. A band of English Wassailers meet with the local Welsh Border Morris Side, The Widders, on the bridge in Chepstow. In the 21st century, the revival of the custom has extended to Abergavenny.

Мәдениетте

Мари Льюд Уэльстегі өнер саласынан жауап алды. Ақын Вернон Уоткинс 1941 жылы «Мари Льюйд балладасын» жариялаған. Кентербери архиепискобы Роуэн Уильямс жазғандай, бұл «ғасырдың ең көрнекті өлеңдерінің бірі, жаңа жылдың халықтық дәстүрін, христиандық Евхаристияны және тірі мен өлінің арасындағы белгісіз шекараны біріктіре отырып, поэзияның өзінің – өлім мен өмір, ескі жыл мен жаңа, нан мен дене арасындағы шекаралық еңбек екенін көрсетеді». Суретші Клайв Хикс Дженкинс шамамен 2000 жылы әкесінің өлімінің қорқынышты хабаршысы ретінде метаморфозаға ұшыраған жылқы/адам бейнесін бейнелейтін суреттер сериясында Мари Льюдті пайдаланды. Катриона Уркхарт 2001 жылы Хикс Дженкинстің суреттерімен бірге жарияланған «Жылқының әңгімесі» атты өлеңдер тізбегін жазды. Сьюзан Купер 1977 жылғы «Ағаштағы күміс» романында Мари Льюдтің кейіпкерін енгізді.

Уэльстің байланысты әдет-ғұрыптары

1919 жылы Х. В. Эванс анасының балалық шағында 1840 жылдар шамасында Пемброкширдің Сольва қаласында болған ұқсас дәстүрдің бар екенін жазды. Ол бұл дәстүрде "Мари Льюд" деп аталатын нәрсе қолданылатынын айтты, сондай-ақ анасының естеліктеріне сүйене отырып, оның суретін де ұсынды, бірақ бұл костюм қалай қолданылғанын білмеді. Эванстың сипаттамасына сәйкес, бұл Мари Льюд екі шеті тігіліп конус пішіндес жасалған, содан кейін сабанмен толтырылып, көздеріне түймелер, ал құлақтарына егін жинауға арналған қолғаптар тігілген, бұл жануардың мұрнына ұқсайтын болды. Адамдар жайманың астына жасырынып, сабанға қадаған шанышқыны қолданып оны ұстап тұра алатын еді. 1897 жылғы бір деректе осыған ұқсас дәстүр кездеседі, онда Bwca Llwyd ("Сұр Пері") деп аталатын бір нәрсе сипатталған; ол матадан жасалған және сабанмен толтырылған жылқы басының имитациясы, оны барлық қасиетті кеште сабан шанышқысымен алып жүрген. Каутт сонымен қатар ат басын бейнелейтін басқа да Уэльс халықтық дәстүрлерінің мысалдарын атап өтті, бірақ ол бұл дәстүрлердің "Мари Льюдпен тығыз байланысты емес сияқты" деген пікір білдірді. 1820 жылдар шамасында Пемброкширде өткен mynwenta немесе pynwenta деп аталатын көктемгі фестиваль үшін жылқы басы Мари Льюд сияқты дайындалған. Бұл фестиваль барысында жас жігіттер мен қыздар бір түндік ойын-сауық үшін диірменге жиналған. XIX ғасырдың соңында Солтүстік Уэльсте "бас беру" деп аталатын дәстүр тіркелген, онда мамыр айының бірінші күні әйел үйінің есігіне жылқының немесе есектің бассүйегі қойылып, осы арқылы оған деген жек көрушілік білдірілген. Уэльстің кейбір аймақтарында аттың басы – кейде мүйіздерімен бірге – арамдықпен әрекет еткендерді ұяттау мақсатында ұйымдастырылған шаривари шерулерінің бөлігі болған.

Аудио жазбалар

Питер Кеннеди және басқалар 1940-1950 жылдары жасаған Мари Льюд дәстүрінің жазбалары. Folktrax веб-сайтында мына жерден қолжетімді: "The Mari Lwyd", Дэвид Томас, Дэвид Дженкинс және Томас Дженкинс жазған, Питер Кеннеди тіркеген, The Folk Songs of Britain, Vol. 9 Салтанатты әндер (1971), Topic Records: TOPIC 12T197. "The Mari Lwyd", Carreg Lafar-дың Hyn: Wales дәстүрлі келт музыкасында (1998), Marquis Music: B00004SZT2. "The Mari Lwyd", Хью Люптон жазған, Крис Вуд орындаған, English Acoustic Collective-тің Ghosts (2005), R. U. F. Records: RUFCD09. "Ескі таныс" Big Finish Productions, Мэттью Уотерхаус, Dark Shadows, 2017.