Кіріспе
Кейінгі сыйлыққа қарсы тұру – психологиялық тұжырымдама. Кешіктірілген қанағаттандыру немесе кейінге қалдырылған қанағаттандыру дегеніміз, ұзақ мерзімде құнды және ұзаққа созылатын сыйлық алу үмітімен бірден ләззат алуға құмарлық танытуға қарсы тұру. Басқаша айтқанда, кешіктірілген қанағаттандыру – субъект кейіннен тиімді сыйлық алу үшін бірден сыйлық алуға құмарлық танытуға қарсы тұрғанда болатын процесті сипаттайды. Жалпы алғанда, кешіктірілген қанағаттандыру кішкентай, бірақ бірден қол жетімді сыйлыққа қарсы тұрумен байланысты, содан кейін үлкен немесе ұзаққа созылатын сыйлық алу үшін. Әдебиеттегі зерттеулер кешіктірілген қанағаттандыру қабілетін академиялық жетістік, физикалық денсаулық, психологиялық денсаулық және әлеуметтік құзыреттілік сияқты көптеген оң нәтижелермен байланыстырады. Адамның кешіктірілген қанағаттандыру қабілеті, шыдамдылық, импульс бақылауы, өзін-өзі бақылау және жігерлілік сияқты басқа да ұқсас дағдылармен байланысты, олардың барлығы өзін-өзі реттеуге қатысады. Жалпы алғанда, өзін-өзі реттеу – адамның өзін қоршаған ортаның талаптарына қажеттілікке қарай бейімдеу қабілетін қамтиды. Кешіктірілген қанағаттандыру, «үлкен, бірақ кешіктірілген сыйлықтарға қарағанда кішкентай, бірден берілетін сыйлықтарды артық көру» және «сыйлықтың субъективті құны оны алудың кешігуімен төмендеуі» дегенге сілтеме жасайтын, кешіктірмей дисконттаудың керісі болып табылады. Теория бойынша, кешіктірілген сыйлықтарды таңдау қабілеті когнитивті-эмоционалдық тұлғалық жүйенің (CAPS) бақылауында болады. Бірнеше фактор адамның қанағаттандыруды кейінге қалдыру қабілетіне әсер ете алады. Көңілді аудару немесе «салқын» ойларды пайдалану сияқты когнитивтік стратегиялар, сондай-ақ алдыңғы ми жолдарындағы байланыстардың күші сияқты неврологиялық факторлар, кешіктіру қабілетін арттыра алады. Ғылыми зерттеушілер күшейтуді кейінге қалдыруға әсер ететін жағдайларға назар аударды және осы жағдайларды кейінге қалдыру үшін қалай басқаруға болатынын зерттеді. Жасы да маңызды рөл атқарады; бес жасқа дейінгі балалар кешіктірілген қанағаттандыру қабілетінің айқын жетіспеушілігін көрсетеді және көбінесе бірден қанағаттануға ұмтылады. Ерлер мен әйелдер арасындағы өте шағын айырмашылық әйелдер сыйлықты кейінге қалдыруда жақсырақ болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бірден күш іздеудің орнына күтуді таңдамау, кейінге қалдыру сияқты мінез-құлқылармен және алаңдаушылық, назар аудару тапшылығы және гипербелсенділік бұзылысы және депрессия сияқты басқа клиникалық диагноздармен байланысты. Психоаналитикалық теорияның негізін қалаушы Зигмунд Фрейд, эгоның ID-нің бірден ләззат алуға құмарлықтарын суперэгоның моральдық таңдауларымен теңестірудегі рөлін талқылады. Фандер мен Блок психоаналитикалық зерттеулерді кеңейтіп, импульсивтілік немесе эгоны бақылаудың жоқтығы, егер сыйлықты көбірек қалаған болса, кешіктірілген сыйлықты таңдау қабілетіне күштірек әсер ететінін анықтады. Соңында, қоршаған орта мен әлеуметтік факторлар рөл атқарады; мысалы, кешіктіру сыйлықтың жеке немесе сыртқы сипатына, кешіктіру кезінде қажетті тапсырманың деңгейіне, ана мен бала арасындағы қарым-қатынастың ерте сипаттамаларына, адамның бұрынғы сыйлықтар туралы сенімсіз уәделермен (мысалы, кедейлікте) алған тәжірибесіне және қазіргі әлеуметтік-мәдени күтулер мен парадигмаларға байланысты. Жануарлар туралы зерттеулер кешіктірілген қанағаттандыру сипаттамаларын сипаттайтын тағы бір әдебиетті қамтиды, олар адам үлгілерінде оңай тексерілмейді, мысалы, дағдыға әсер ететін экологиялық факторлар.
the psychology concept
Delayed gratification, or deferred gratification, is the resistance to the temptation of an immediate pleasure in the hope of obtaining a valuable and long lasting reward in the long term. In other words, delayed gratification describes the process that the subject undergoes when the subject resists the temptation of an immediate reward in preference for a later reward that is more favorable. Generally, delayed gratification is associated with resisting a smaller but more immediate reward in order to receive a larger or more enduring reward later. A growing body of literature has linked the ability to delay gratification to a host of other positive outcomes, including academic success, physical health, psychological health, and social competence. A person's ability to delay gratification relates to other similar skills such as patience, impulse control, self control and willpower, all of which are involved in self regulation. Broadly, self regulation encompasses a person's capacity to adapt the self as necessary to meet demands of the environment. Delaying gratification is the reverse of delay discounting, which is "the preference for smaller immediate rewards over larger but delayed rewards" and refers to the "fact that the subjective value of reward decreases with increasing delay to its receipt". It is theorized that the ability to choose delayed rewards is under the control of the cognitive affective personality system (CAPS). Several factors can affect a person's ability to delay gratification. Cognitive strategies, such as the use of distracting or "cool" thoughts, can increase delay ability, as can neurological factors, such as strength of connections in the frontal striatal pathway. Behavioral researchers have focused on the contingencies that govern choices to delay reinforcement, and have studied how to manipulate those contingencies in order to lengthen delay. Age plays a role too; children under five years old demonstrate a marked lack of delayed gratification ability and most commonly seek immediate gratification. A very small difference between males and females suggest that females may be better at delaying rewards. The inability to choose to wait rather than seek immediate reinforcement is related to avoidance related behaviors such as procrastination, and to other clinical diagnoses such as anxiety, attention deficit hyperactivity disorder and depression. Sigmund Freud, the founder of psychoanalytic theory, discussed the ego's role in balancing the immediate pleasure driven desires of the id with the morality driven choices of the superego. Funder and Block expanded psychoanalytic research on the topic, and found that impulsivity, or a lack of ego control, has a stronger effect on one's ability to choose delayed rewards if a reward is more desirable. Finally, environmental and social factors play a role; for example, delay is affected by the self imposed or external nature of a reward contingency, by the degree of task engagement required during the delay, by early mother child relationship characteristics, by a person's previous experiences with unreliable promises of rewards (e. g., in poverty), and by contemporary sociocultural expectations and paradigms. Research on animals comprises another body of literature describing delayed gratification characteristics that are not as easily tested in human samples, such as ecological factors affecting the skill.
Когнитивті-афективті өңдеу жүйесі
Өзін-өзі реттеудің жақсы негізделген теориясы, когнитивті-эмоционалдық жеке тұлға жүйесі (CAPS) деп аталады, және қанағаттандыруды кейінге қалдыру, қоздырылған кезде "ыстық" реттеуші стратегияларға (яғни, эмоционалдық, импульстік, автоматты реакцияларға) қарағанда "салқын" реттеуші стратегияларды (яғни, тыныш, бақыланатын және танымдық стратегияларды) пайдалану мүмкіндігінен туындайды.
Стэнфордтың маршмэллоу эксперименті
Кешіктірілген қанағаттандыру туралы маңызды зерттеу – қазіргі танымал "маршмеллоу эксперименті" – 1960 және 1970 жылдары Стэнфорд университетінде Уолтер Мишель жүргізді. Мишель және оның әріптестері мектепке дейінгі балалардың құштарлыққа қарсы тұру стратегияларын зерттеуге қызығушылық танытты. Олар төрт жасар балаларға маршмеллоу ұсынып, екі мүмкіндік бар екенін айтты: 1) кез келген уақытта қоңырау соғып, тәжірибешіні шақырып, маршмеллоуды жеу, немесе 2) тәжірибеші келгенше күту (шамамен 15 минуттан кейін) және екі маршмеллоу алу. Сөз соңында: "Қазір кішкентай сыйлық, кейін үлкен сыйлық". Кейбір балалар шыдамай, маршмеллоуды жеп қойды, ал енді біреулері қанағаттандыруды кейінге қалдырып, екі маршмеллоуға қол жеткізді. Келесі зерттеулерде Мишель балалардың белгілі бір "салқын" амалдарды қолданса (көздерін жауып, партастың астына тығылып, ән айтса немесе алдарындағы маршмеллоудың орнына құймақтарды көзге елестетсе) немесе маршмеллоу туралы ойлауын өзгертсе (оның тәтті дәміне емес, мақтаға ұқсас текстурасына назар аударса) ұзақ күте алатынын анықтады. Ұзақ күте білген балалар, жасөспірім және ересек шағында қайта бағаланғанда, құрдастарымен салыстырғанда айқын артықшылықтар көрсетті. Жасөспірім кезінде олар SAT тестілерінде жоғары нәтижелер көрсетті, әлеуметтік қабілеттері жоғары болды, өзіне сенімді және өзін-өзі бағалай білді, сондай-ақ ата-аналары оларды жауапкершілігі жоғары, стресске төтеп бере алатын, жоспарлай білетін және ақылға қонымды деп бағалады. Ересек болғанда, ұзақ күте білгендердің нашақорлыққа, басқа да тәуелділікке, ажырасуға немесе семіздікке ұшырау ықтималдығы төмен болды. Мектепке дейінгі баланың қанағаттандыруды кейінге қалдыра алатын әрбір минуты 30 жылдан кейін дене салмағы индексінің 0,2 бірлікке төмендеуімен байланысты болды. Осы оң нәтижелердің әрқайсысы үшін қысқа мерзімді сыйлықтан бас тарта білу және болашақта үлкен пайда алу қажет. Қанағаттандыруды кейінге қалдыру қабілеті, сонымен қатар, теріс пікірге сезімталдыққа қарсы қорғаныш болып табылады (адамдар арасындағы сыни пікірді күту кезіндегі алаңдаушылық). Маршмеллоу экспериментіне жасалған 20 жылдық бақылау нәтижесінде, мектепке дейінгі жаста қанағаттандыруды кейінге қалдыру қабілеті жоғары болған, теріс пікірге сезімталдығы жоғары адамдар, төрт жастағы балаларға қарағанда өзіне сенімді, өзін-өзі бағалайтын және жағдайға бейімделе алатын қабілеттері жоғары болды. Кейси және оның әріптестері сондай-ақ 26 қатысушының миын функционалдық магниттік-резонанстық томография (fMRI) көмегімен сканерледі. Зерттеушілер ұзақ күте білушілердің өз реакцияларын бақылау үшін "салқын" реттеу стратегияларын жиі қолданатынын болжады, бұл оң жақ префронталды қабықтың белсенділігі арқылы көрінеді, ал күте алмайтындар "қызғандырушы" стратегияларды қолданады, бұл тәуелділікке байланысты аймақ болып табылатын вентральді стриатумды белсендіреді. Нәтижелер мидың осы аймақтарындағы айырмашылықты көрсетті.
Нейрокогнитивтік факторлар
Адамның жағдайды қалай түсінуі шешімнің нәтижесіне зор ықпал етеді. "Қызды" және "салқын" стратегияларға жасалған зерттеулер көрсеткендей, балалар күтіп отырған нәрсені нақты сыйақы ретінде елестетіп, сыйақының қоздыратын, "қызды" сипаттамаларына (дәмі, иісі, дыбысы, сезімі және т.б.) назар аударғанда өз-өздерін бақылау қабілеті және күтуді ұзарта алу мүмкіндігі төмендейді. Ал сыйақының белгісіне, оның абстрактілі, "салқын" сипаттамаларына (пішіні, түсі, саны және т.б.) назар аудару өз-өздерін бақылауды арттырып, күту мерзімін ұзартуға көмектеседі. Өз-өзді бақылаудың ең жоғары деңгейіне және қанағаттандыруды ең ұзаққа дейін кейінге қалдыруға бәсекелес затқа, әсіресе оның қоздыратын, "қызды" сипаттамаларына назар аудару арқылы қол жеткізуге болады, сондай-ақ ләззат алу орталығына да назар аудару қажет. Лимбикалық жүйе әрқашан дереу ләззат алу мүмкіндігіне реакция жасайды. Қанағаттандыруды кейінге қалдыруды үйрену, бөлісу және құрбылармен жағымды қарым-қатынас сияқты жағымды әлеуметтік мінез-құлықты дамытуға көмектеседі.
Кешірілудің жеке шегі
2011 жылы жүргізілген зерттеуде ғалымдар адамдардың жедел және кейінге шегерілген қанағаттандырудың арасында ерікті түрде таңдау жасауын тексерді. Оларға белгілі бір сомада (шартты) ақшаны қазір алуға немесе бір ай күтіп, көбірек ақша алуға мүмкіндік берді. Нәтижелер көрсеткендей, қанағаттандыруды кейінге шегеруге дайындық ұсынылған ақша сомасына байланысты болды, бірақ сонымен қатар дереу сыйақыдан бас тарту үшін жеткілікті мотивация беретін кешіктірілген сыйақының мөлшері бойынша жеке айырмашылықтардың кең диапазоны байқалды. 2001 жылғы зерттеу көрсеткендей, егер сыйақы ұзақ уақытқа, мысалы, 180-300 айға (15-25 жылға) берілмесе, сыйақының ақшалай сомасы маңызсыз; керісінше, қатысушылардың көп бөлігі дереу сыйақыны таңдайды, тіпті кешіктірілген сыйақы одан да үлкен болса да. Кешіктірілген қанағаттандырудың шегі бар, және күтуге жұмсалатын күш-жігерге тұрарлық емес деп есептелгенге дейін күтіп беру уақыты тым ұзақ болуы мүмкін.
ADHD-ға қолдану
Нейротипі бар балалармен салыстырғанда, АДҚБ-мен ауыратын балалар көбінесе жоғары импульсивтілік көрсетеді, себебі оларға сыйлықтың жиілігі мен оны алу үшін жұмсалатын күштен гөрі сыйлықтың жылдамдығы мен сапасы көбірек әсер етеді. Дегенмен, зерттеушілер осы импульсивті мінез-құлық үлгілерін қарапайым өзін-өзі бақылау жаттығулары арқылы өзгертуге болатынын эмпирикалық түрде көрсеткен. Бұл жаттығуларда сыйлықтың жылдамдығы сыйлықтың жиілігімен, мөлшерімен немесе маңыздылығымен бәсекелеседі. Бір зерттеу көрсеткендей, күту кезіндегі кез келген сөздік белсенділік АДҚБ-мен ауыратын адамдарда қанағат алуды кейінге жылдырады. Бес жасқа дейінгі балалар қанағаттануды кейінге қалдыру үшін тиімсіз стратегияларды көрсетеді, мысалы, сыйлыққа қарап тұрып, оның қоздырғыш ерекшеліктері туралы ойлау. 5 жасқа келгенде, көптеген балалар сыйлыққа назар аударудың нәтижесіз екенін түсініп, өзін-өзі жақсырақ бақылай алады. Бес жасар балалар көбінесе өздерін белсенді түрде алаңдатуды немесе күтудің құндырақ сыйлыққа әкелетінін еске түсіру үшін өзіне-өзі нұсқаулар береді. 8-ден 13 жасқа дейінгі балалар сыйлықтан ойларын аудару үшін абстрактілі және қоздырғыш ойларды ажырата білу және қолдану қабілетін дамытады, осылайша қанағат алуды кейінге қалдырады. Қартайғанда өзін-өзі реттеу және импульс бақылау қабілетінің төмендеуі сыйлықты кейінге қалдыру стратегияларының төмендеуін болжайды, атап айтқанда, салқындату стратегияларының төмендеуіне байланысты уақытша жеңілдік берудің төмендеуі.
Жыныстың әсері
Жыныстық айырмашылықтарға қатысты 33 зерттеуде шағын мағыналы әсер (r = .06) анықталды. Бұл әсер кешіктірілген дисконтта (яғни, кешіктірілген сыйақының құнын төмендету) және ұлдарда импульсивтілік пен назарсыздақтың жоғары деңгейінде байқалған шағын жыныстық айырмашылықтармен байланысты болуы мүмкін. Бұл шағын айырмашылықтың белгілі бір жаста (мысалы, жасөспірім кезеңде) басталатыны немесе өмір бойы тұрақты болатыны үшін қосымша зерттеулер қажет. Кейбір зерттеушілер бұл жыныстық айырмашылықтың ананың өз тілектері мен қажеттіліктерін баласының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін әкесіне қарағанда жиірек құрбан ету бейімділігімен байланысты болуы мүмкін екенін ұсынады. Клиникалық және әлеуметтік психологтар қанағаттандыруды кейінге қалдыру қабілетінің адамның жалпы психологиялық бейімделуінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Қанағаттандыруды кейінге қалдыра білушілер жоғары әл-ауқат, өзіне деген құрмет және жаңа тәжірибелерге ашықтық сезінеді, сондай-ақ ашу мен басқа да ынталандырғыштарға тиімді жауап беру жолдарына ие. Бұл жасөспірімдер мен ересектердегі есірткіге тәуелділік, құмар ойындар және басқа да тәуелділік мінез-құлқы сияқты жағдайларға да қатысты. Бұл интеллект пен кешіктірілген қанағаттандыру арасындағы жоғары корреляциядан туындауы мүмкін. Алайда, бір тәжірибе ОКР (обсессивтік-компульсивтік бұзылыс) және сау адамдар арасында кешіктірілген қанағаттандыруда мағыналы айырмашылықтарды көрсетпеді, бірақ обсессивтік-компульсивтік мінез-құлқы бар адамдарда кешіктірілген қанағаттандырудың айтарлықтай жақсарғанын анықтады. Депрессия да қанағаттандыруды кейінге қалдыру қабілетінің төмендеуімен байланысты, бірақ себеп-салдар байланысы нақты емес. Депрессияға ұшыраған және бұрын ұнаған іс-әрекеттерге қатысуға қиналатын адам (қасақана немесе қасақана емес) қысқа мерзімді жайлылыққа басымдық береді және қанағаттандыруды кейінге қалдыру қабілетінің нашарлағанын көрсетеді. Өзін-өзі қасақана түрде зақымдайтын (мысалы, кесетін) адамдардың эмоциялық стреске төзімділігі төмен, бірақ физикалық ауырсынуға төзімділігі жоғары екенін көрсететін дәлелдер бар. Сондықтан, олар қанағаттандыруды кейінге қалдыра алмайтындықтарынан және эмоциялық ауырсынуды жылдам тоқтатудың жолын табу қажеттілігінен өзін-өзі зақымдайды деп болжанады.
Психоаналитикалық қозғалыс пен импульстер
Зигмунд Фрейд қанағаттандыруды кейінге қалдыруға ұмтылысты адамның инстинктивті, либидиналдық құштарлығын – "Мен" (id) жеңуге жасаған күш-жігері деп қарастырды. Классикалық психоаналитикалық теория бойынша, адамның психикасы "Мен" (ego), "Мен-ден" (superego) және "Мен" (id) құрамдас бөліктерінен тұрады.
Кім басқаруда ?
Кешігуге әсер ететін факторлар кешігудің өзімен жүктелуіне (кешігуді күтіп тұрған адамның қалауынша тоқтатуға болады) немесе басқа адам, мекеме немесе жағдаймен сырттан жүктелуіне байланысты. Егер жағдай өзімен жүктелсе, сыйлықтың физикалық болуы қанағаттандыруды кешіктіруге көмектеседі. Ал егер кешігу сырттан жүктелсе, балалар сыйлық болғанда ұзақ күте алмайды, бұл жағдайда олардың көңілі қалғандығы байқалады. Мұндай шығынның бірі – күту уақытына байланысты мүмкіндік шығыны. Күту кезінде адамдар басқа тамақ табуға жұмсалатын уақытты жоғалтады. Жоғары калориялы тағамды іздеу эволюциялық артықшылық береді. Екіншіден, сыйлықты алу мүмкіндігінің күрт тоқталу қаупі бар, мысалы, жыртқыш шабуылдауы мүмкін. Хаден мен Плат жүргізген зерттеуде макака маймылдарына белгілі бір орташа сыйлықты алуға немесе тәуекелге баруға мүмкіндік берілді. Тәуекелге бару маймылға 50% жағдайда үлкен сыйлық, ал қалған 50% жағдайда кішкентай сыйлық әкелер еді. Ақырғы нәтиже бірдей болғанымен, маймылдар тәуекелге баруды ұнатты. Олар маймылдардың бұл әрекетін тәуекел деп қарастырмағанын, оның орнына үлкен, кешіктірілген сыйлық деп түсінгенін болжады. Маймылдар үлкен сыйлықты міндетті түрде алады деп ойлаған: егер олар бірінші рет үлкен сыйлықты алмаса, оны кейін алады, бірақ одан ұзақ күтуге тура келеді. Бұл теорияны тексеру үшін олар сыйлықты таңдау мүмкіндігінің арасындағы уақытты өзгертіп, бірдей тестті қайтадан өткізді. Олар аралық уақыт ұлғайған сайын маймылдардың тәуекелге баруға дайындығы төмендегенін анықтады. Бір зерттеу сыйлықтың құнын бағалаудың жағдайға байланысты болатынын қарастырды. Ұсақ және үлкен сыйлықтардың уақыты мен орнына қарай, олар бұл факторлардың тамарин мен мармозеттердің шешім қабылдауына қалай әсер ететінін тексерді. Олар тамариннің үлкен тамақ сыйлығы үшін ұзақ қашықтыққа саяхаттауға дайын екенін, бірақ мармозеттер сияқты ұзақ күте алмайтынын көрсетті. Керісінше, мармозеттер ұзақ күтеді, бірақ алысқа бармайды. Олар бұл құн төмендету мінез-құлқының түрлердің тамақтану әдеттерімен тікелей байланысты екенін қорытындылады. Тамарин жәндіктерді іздеп, үлкен қашықтықта тамақтанады. Жәндіктерді ұстап жеу үшін жылдам және импульсивті шешім қабылдау және әрекет ету қажет. Ал мармозеттер ағаш шырынын жейді, оның бөлінуіне көбірек уақыт керек, бірақ мармозеттердің үлкен қашықтыққа саяхаттауына қажеттілік жоқ. Адамдар мен басқа жануарлар, әсіресе приматтар арасындағы физиологиялық ұқсастықтар екі топ арасындағы салыстырмалы зерттеулерге жол ашты. Жануарлар моделімен жүргізілетін болашақ зерттеулер адамдардың нақты өмірде бірден қанағаттандыру мен кешіктірілген қанағаттандыру туралы шешім қабылдауын түсінуді кеңейте алады.