Мінез-құлықтың туа біткен ерекшеліктері мен психологиялық темперамент

Кіріспе

Тұлғаның туа біткен ерекшеліктерінің қосындысын білдіретін термин – психологиялық темперамент.

Психологияда темперамент – биологиялық негіздемесі бар және оқу, құндылықтар жүйесі мен көзқарастардан салыстырмалы түрде тәуелсіз мінез-құлықтағы тұрақты жеке айырмашылықтарды білдіреді. Кейбір зерттеушілер темпераменттің мінез-құлықтың формальды динамикалық ерекшеліктерімен байланысын көрсетеді, мысалы, энергетикалық аспектілер, икемділік, нақты күшейткіштерге сезімталдық және эмоционалдылық сияқты. Темпераменттік қасиеттер (мысалы, невротизм, әлеуметтену, импульсивтілік және т.б.) – бұл өмір бойы қалыптасатын мінез-құлық үлгілері, бірақ олар балаларда ең анық байқалады және зерттеледі. Сәбилер көбінесе темперамент арқылы сипатталады, бірақ 1920 жылдардағы бойлық зерттеулер темпераменттің өмір бойы тұрақты екенін анықтауға мүмкіндік берді.

Анықтама

Темперамент – баланың туа біткен мінез-құлқының ерекшелігін, оның әлемді қабылдау және оған реакция жасау жолын анықтайтын қасиеттер жиынтығы деп анықталған.

Жіктеу жүйелері

Темпераментті жіктеудің көптеген схемалары жасалған, бірақ жалпы келісімге қол жеткізілген жоқ.

Төрт темперамент үлгісі

Тарихи тұрғыдан алғанда, біздің заманымыздың екінші ғасырында дәрігер Гален төрт классикалық темпераментті (меланхолик, флегматик, сангвиник және холерик) сипаттады, олар төрт гуморға немесе дене сұйықтықтарына сәйкес келеді. Бұл тарихи ұғымды психологиялық ғылымның алғашқы кезеңдерінен бастап философтар, психологтар, психиатрлар және психофизиологтар зерттеді, Иммануил Кант, Герман Лотце, Иван Павлов, Карл Юнг, Герард Хейманс сияқты ғалымдар осы салада теориялар ұсынды. Жақында Рудольф Штайнер төрт классикалық темпераменттің бастауыш білім берудегі маңыздылығын ерекше атап өтті, осы кезеңде темпераменттің жеке тұлғаға тигізетін әсері ең күшті деп санайтын. Галеннің де, Штайнердің де еңбектері қазіргі медицина мен психологияның қазіргі әдіс-тәсілдерінде темпераментті зерттеуде кеңінен қолданылмайды.

Русалов-Трофимова темпераменттің нейрофизиологиялық моделі

Бұл модель жүйке-физиологиялық эксперименттердің ең ұзақ дәстүріне негізделген, Иван Павлов мектебінің жүйке жүйелерінің түрлері мен қасиеттерін зерттеуінен бастау алған. Бұл тәжірибелік дәстүр 1910-1920 жылдары жануарлармен жүргізілген зерттеулерден басталды, бірақ 1930 жылдардан бастап, әсіресе 1960 жылдардан бері ЭЭГ, кофеин сынақтары, шақырылған потенциалдар, мінез-құлық тапсырмалары және басқа психофизиологиялық әдістерді қамти отырып, адамдарға да қатысты әдістемесін кеңейтті. Бұл модельдің ең соңғы нұсқасы темперамент зерттеуіндегі "әрекетке қатысты тәсілге", Александр Лурияның клиникалық нейрофизиологиядағы зерттеулеріне және темпераменттің функционалдық жиынтығының нейрохимиялық моделіне негізделген. Бұл жоғары және төмен реактивті нәрестелер 14 және 21 айлық шақта "көптеген бейтаныс зертханалық жағдайларда" қайтадан тексерілді. Жоғары реактивті нәрестелер бейтаныс оқиғалардан күшті қорқумен сипатталды, бұған Каган "тежелу" деп атады. Керісінше, реактивтілігі төмен балалар жаңа жағдайларға минималды деңгейде қорқынышпен қарады және "тежелмеген" бейінімен сипатталды (Каган). Алайда, 4,5 жасқа келгенде, балалардың аз ғана бөлігі күтілген бейінін сақтап қалды, себебі отбасылық тәжірибе сияқты аралық факторлар әсер етті. 4,5 жастан кейін де жоғары тежелген немесе тежелмеген балаларда тиісінше, мазасыздық және мінез-құлық бұзылыстары даму қаупі жоғары болды.

Томас пен Чесс секілді тоғыз мінез-құлық ерекшелігі

Александр Томас, Стелла Чесс, Герберт Г. Бирч, Маргарет Герциг және Сэм Корн 1950 жылдардың басында нәресте темпераменті туралы классикалық Нью-Йорк лонгитюдтік зерттеуді бастады (Томас, Чесс және Бирч, 1968). Зерттеу темпераменттік қасиеттердің өмір бойы бейімделуге қалай әсер ететініне бағытталды. Чесс, Томас және авторлар тобы кішкентай балаларды тоғыз темпераменттік сипаттама бойынша бағалады. Олардың әрқайсысы жеке немесе басқаларымен байланыста баланың мектепте, достарымен және үйде қалай үйлесетініне әсер етеді. Осы қасиеттердің әрқайсысы континумда орналасқан. Егер бала шкаланың жоғары немесе төменгі шегіне қарай ыңғайланса, бұл алаңдау тудыруы мүмкін. Нақты мінез-құлықтар: белсенділік деңгейі, ұйқы мен тамақтану үлгілерінің тұрақтылығы, бастапқы реакция, бейімделу қабілеті, эмоцияның қарқындылығы, көңіл-күй, алаңдаушылық, табандылық және назар аудару қабілеті, сондай-ақ сезімталдық. Категориялар арасындағы қайталаулар анықталды және қазіргі психологтар көбінесе қысқартылған тізімді қолданады. Томас пен Чесс зерттеулері доктор Герберт Бирч жасаған жіктеу схемасына негізделген балалардағы келесі тоғыз темпераменттік қасиеттерді пайдаланды: Томас, Чесс, Бирч, Герциг және Корн көптеген нәрестелерді үш топтың біріне жатқызуға болатынын анықтады: оңай бейімделетін, қиын және жаңа жағдайларға баяу кірісетін (Томас және Чесс, 1977). Томас, Чесс, Бирч, Герциг және Корн оңай бейімделетін балалар жаңа тәжірибелерге тез бейімделетінін, көбінесе оң көңіл-күй мен эмоцияларды көрсететінін және қалыпты тамақтану және ұйықтау үлгілеріне ие екенін көрсетті. Қиын балалар өте эмоционалды, ызалы, қиындық тудыратын және көп жылайтын болады. Олардың тамақтану және ұйықтау үлгілері де тұрақсыз болуы мүмкін. Жаңа жағдайларға баяу кірісетін балалардың белсенділігі төмен, жаңа жағдайлардан және адамдардан жиі шегінеді. Олар жаңа тәжірибелерге бейімделу үшін уақыт алады, бірақ оларға көп рет тап болғаннан кейін қабылдайды. Томас, Чесс, Бирч, Герциг және Корн темпераменттік қасиеттердің осы кең үлгілері балалық шақта өте тұрақты екенін анықтады. Бұл қасиеттер барлық мәдениеттердегі балаларда кездеседі. Томас пен Чесс темперамент пен орта туралы да зерттеу жүргізді. Бір үлгі жоғары білімді, ақ нәсілді орта таптық отбасылардан, ал екіншісі Пуэрто-Рико жұмысшы таптық отбасыларынан құралды. Олар бірнеше айырмашылықтарды анықтады. Соның ішінде: Ротбарт темпераментті эмоция, белсенділік және назар салаларында көрінетін реактивтілік және өзін-өзі реттеудегі жеке айырмашылықтар ретінде анықтайды. Балаларды категорияларға бөлуден бас тартып, Мэри Ротбарт темпераменттің үш негізгі өлшемін анықтады. 3-12 айлық балалардың деректерін факторлық талдау арқылы үш кең фактор анықталды және олар шұғыл/экстраверсия, негативтік әсер және күшті бақылау деп аталды. Бұл фактор баланың көбінесе бақытты, белсенді, дауыстап сөйлеуге және стимуляция іздеуге құштар екенін көрсетеді.

Alexander Thomas, Stella Chess, Herbert G. Birch, Margaret Hertzig and Sam Korn began the classic New York Longitudinal study in the early 1950s regarding infant temperament (Thomas, Chess & Birch, 1968). The study focused on how temperamental qualities influence adjustment throughout life. Chess, Thomas et al. rated young infants on nine temperament characteristics, each of which, by itself, or with connection to another, affects how well a child fits in at school, with their friends, and at home. Behaviors for each one of these traits are on a continuum. If a child leans towards the high or low end of the scale, it could be a cause for concern. The specific behaviors are: activity level, regularity of sleeping and eating patterns, initial reaction, adaptability, intensity of emotion, mood, distractibility, persistence and attention span, and sensory sensitivity. Redundancies between the categories have been found and a reduced list is normally used by psychologists today. Research by Thomas and Chess used the following nine temperament traits in children based on a classification scheme developed by Dr. Herbert Birch: Thomas, Chess, Birch, Hertzig and Korn found that many babies could be categorized into one of three groups: easy, difficult, and slow to warm up (Thomas & Chess 1977). Thomas, Chess, Birch, Hertzig and Korn showed that easy babies readily adapt to new experiences, generally display positive moods and emotions and also have normal eating and sleeping patterns. Difficult babies tend to be very emotional, irritable and fussy, and cry a lot. They also tend to have irregular eating and sleeping patterns. Slow to warm up babies have a low activity level, and tend to withdraw from new situations and people. They are slow to adapt to new experiences, but accept them after repeated exposure. Thomas, Chess, Birch, Hertzig and Korn found that these broad patterns of temperamental qualities are remarkably stable through childhood. These traits are also found in children across all cultures. Thomas and Chess also studied temperament and environment. One sample consisted of white middle class families with high educational status and the other was of Puerto Rican working class families. They found several differences. Among those were: Rothbart further defines temperament as individual differences in reactivity and self regulation that manifest in the domains of emotion, activity and attention. Moving away from classifying infants into categories, Mary Rothbart identified three underlying dimensions of temperament. Using factor analysis on data from 3 to 12 month old children, three broad factors emerged and were labeled surgency/extraversion, negative affect, and effortful control. This factor reflects the degree to which a child is generally happy, active, and enjoys vocalizing and seeking stimulation.

Қажетті бақылау

Тырыстық бақылауға назарды шоғырландыру және ауыстыру, тежелу қабілеті, қабылдау сезімталдығы және ләззат алуға төмен сезімталдық кіреді. Жағымсыз эмоцияға бейім балалар, тырыстық бақылау деңгейі жоғары болғанда, ішкі және сыртқы проблемалардың азаюын көрсетеді.

Басқалар

Соломон Даймонд жануарлар әлемінде кездесетін ерекшеліктерге негізделген темпераменттерді сипаттады: қорқу, агрессивтілік, жақындасуға ұмтылыс және импульсивтілік. Оның еңбегін Арнольд Басс пен Роберт Пломин жалғастырды, олар темпераменттің екі өлшемін жасады: Томас пен Чесс схемасының элементтерін қамтитын Колорадо балалар темпераментін бағалауы және балаларға арналған EAS сауалнамасы. Сондай-ақ мінез-құлық (осы контексте тұлға дамуының бір бөлігі ретінде анықталған). Темперамент биологиялық факторлармен байланысты деп болжанады, бірақ олар күрделі және алуан түрлі болып шықты.

Шындығында, Гиппократ пен Гален ұсынған бастапқы төрт темперамент түрі (холерик, меланхолик, флегматик және сангвиник) қазіргі классификацияларда сипатталатын психикалық аурулардың жеңіл формаларын еске алады. Сонымен қатар, Гиппократ пен Галеннің тұрақты жеке айырмашылықтардың себебі ретінде химиялық тепе-теңдіктің бұзылуы туралы гипотезасы нейрохимия және психофармакология саласындағы зерттеулермен расталды, бірақ қазіргі зерттеулер мұны басқа да қосылыстармен байланыстырады. Көптеген зерттеулер темпераменттік қасиеттер (мысалы, импульсивтілік, жаңалыққа құштарлық, невротизм, төзімділік, икемділік, әлеуметтесуге бейімділік немесе экстраверсия) мен түрлі нейротрансмиттерлік және гормоналдық жүйелер (яғни, психикалық ауруларға қатысы бар дәл сол жүйелер) арасындағы байланысты зерттеді. Дегенмен, темперамент пен психикалық ауруларды сәйкесінше бір реттеу жүйесіндегі әлсіз және күшті тепе-теңсіздіктер ретінде қарастыруға болады, бірақ темпераментті осы аурулардың әлсіз түрі деп санау дұрыс емес. Темперамент психикалық ауруға бейімділік тудыруы мүмкін, бірақ оны аурудың міндетті белгісі деп қарастыруға болмайды.

Әсерлер

Көптеген сарапшылар темпераменттің генетикалық және биологиялық негізі бар екеніне келіседі, бірақ баланың мінезінің қалай көрінетініне қоршаған ортаның факторлары мен жетілу де әсер етеді. "Сәйкестік" термині темперамент пен басқа жеке ерекшеліктердің, сондай-ақ қоршаған ортаның нақты ерекшеліктерінің үйлесуі немесе үйлеспеуін білдіреді. Отбасы өмірінде темперамент пен мінез-құлықтың адамдар арасындағы айырмашылықтары маңызды. Олар отбасы мүшелерінің өзара әрекеттеріне әсер етеді. Кейбір балалар отбасының күнделікті тәртібіне оңай да жылдам бейімделіп, туыстарымен жақсы қарым-қатынас жасай алады, ал басқалары, әсіресе белсенді немесе жайлы емес балаларға бейімделу қиын болуы мүмкін. Осындай балалардың ата-аналарымен немесе туыстарымен араласуы отбасы ішіндегі стресс пен шиеленіске әкелетін факторлардың бірі болып табылады. Ата-ана мен бала арасындағы темпераменттің үйлесімі де отбасы өміріне әсер етеді. Мысалы, баяу қимылдайтын ата-ана белсенді баладан тітіркенуі мүмкін; немесе егер ата-ана да, бала да белсенді және жайлы емес болса, қақтығыс тууы мүмкін. Бұл білім ата-аналарға темпераменттің отбасылық қарым-қатынастарға қалай әсер ететінін түсінуге көмектеседі. Сырттан қарағанда мінез-құлық проблемасы болып көрінетін нәрсе, шын мәнінде, ата-ананың және баланың темпераментінің сәйкес келмеуі болуы мүмкін. Томас пен Чесс зерттеулерінен анықталған тоғыз қасиетті егжей-тегжейлі қарастыра отырып, ата-аналар балаларының және өздерінің темпераментін жақсырақ түсіне алады. Ата-аналар сондай-ақ жағдайлық факторлар баланың темпераментін проблемалық етіп көрсетуін байқауы мүмкін; мысалы, төмен ритмді бала жоспарланған өмірі бар отбасы үшін қиындықтар тудыруы мүмкін, ал жоғары белсенділік деңгейі бар баламен көп адам тұратын пәтерде, сезімтал көршілердің жанында өмір сүру қиын болуы мүмкін. Ата-аналар балаларында жаңа мінез-құлықты ынталандыра алады, ал жеткілікті қолдаумен жылынуға баяу бала ұялшақтығын жеңе алады немесе қиын баламен айналысу оңайырақ болады. Соңғы кезде темпераменттік мәселелері бар нәрестелер мен балаларды "жанды" деп атауға көшті, бұл "қиын" және "жылынуға баяу" деген жағымсыз түсініктерден аулақ болу үшін жасалды. Ата-аналарға осындай жанды балаларын қалай тәрбиелеу керектігі туралы көптеген кітаптар жазылған.

Most experts agree that temperament has a genetic and biological basis, although environmental factors and maturation modify the ways a child's personality is expressed. The term "goodness of fit" refers to the match or mismatch between temperament and other personal characteristics and the specific features of the environment. Differences of temperament or behavior styles between individuals are important in family life. They affect the interactions among family members. While some children can adapt quickly and easily to family routines and get along with siblings, others who are more active or intense may have a difficult time adjusting. The interactions between these children and their parents or siblings are among a number of factors that can lead to stress and friction within the family. The temperament mix between parents and children also affects family life. For example, a slow paced parent may be irritated by a highly active child; or if both parent and child are highly active and intense, conflict could result. This knowledge can help parents figure out how temperaments affect family relationships. What may appear to be a behavioral problem may actually be a mismatch between the parent's temperament and their child's. By taking a closer look at the nine traits that Thomas and Chess revealed from their study, parents can gain a better understanding of their child's temperament and their own. Parents may also notice that situational factors cause a child's temperament to seem problematic; for example, a child with low rhythmicity can cause difficulties for a family with a highly scheduled life, and a child with a high activity level may be difficult to cope with if the family lives in a crowded apartment upstairs from sensitive neighbors. Parents can encourage new behaviors in their children, and with enough support a slow to warm up child can become less shy, or a difficult baby can become easier to handle. More recently infants and children with temperament issues have been called "spirited" to avoid negative connotations of "difficult" and "slow to warm up". Numerous books have been written advising parents how to raise their spirited youngsters.

Жағдайды жақсарту үшін түсіністік

Баланың темпераментін түсіну ата-аналарға балалардың мінез-құлқын қалай қабылдауларын және мінез-құлықтың себептерін қалай түсінулерін өзгертуге көмектеседі. Ата-аналардың осы білімге қол жеткізуі оларға балаларын баланың жеке ерекшеліктерін құрметтейтін жолмен бағыттауға мүмкіндік береді. Балалардың және өз темпераментімізді түсіну ересектерге оларды өзгертуге тырысудың орнына олармен жұмыс істеуге көмектеседі. Бұл баланың реакциясын болжауға және түсінуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, темперамент баланың қабылдауға болмайтын мінез-құлқына сылтау бола алмайды, бірақ ата-аналардың оған қалай жауап беруіне бағыт көрсетеді. Күнделікті әдеттерге шағын және орынды түзетулер енгізу кернеуді азайтуға көмектеседі. Мысалы, таңертең баяу қимылдайтын балаға дайындалуға қосымша жарты сағат қажет болуы мүмкін. Баланың мінез-құлқына кімнің не нәрсе әсер ететінін білу потенциалды проблемаларды жеңілдетуге көмектеседі. Балалар темпераменттік қасиеттерін туа біткенмен, баланың дамуы мен белгілі бір әрекеттерді іске асыру қабілетін анықтайтын маңызды бөлігі ата-аналармен анықталады. Ата-ана баланың темпераментін анықтауға және оған оң жауап беруге уақыт бөлсе, ол балаға әлемді түсінуге көмектеседі. Баланың темпераментін тану және оның өзінің және басқалардың өміріне қалай әсер ететінін түсінуге көмектесу маңызды. Ата-аналардың өз темпераменттерін танулары да осыған дейін маңызды. Әр адамның темпераментін мойындау отбасы мүшелері арасындағы айырмашылықтардан туындайтын проблемаларды алдын алуға және басқаруға көмектеседі. Темперамент ересектікке дейін жалғасады, ал кейінірек Чесс пен Томас жасаған зерттеулер осы қасиеттердің өмір бойы мінез-құлық пен бейімделуге әсер ететінін көрсетті. Бастапқы клиникалық зерттеулерден басқа, академиялық психологтар осы салаға қызығушылық танытты және Бейтс, Басс және Пломин, Каган, Русалов, Клонингер, Трофимова және Ротбарт сияқты зерттеушілер жеке тұлға, нейроғылым және мінез-құлық генетикасы салаларында ауқымды зерттеулер жүргізді.

Understanding a child's temperament can help reframe how parents interpret children's behavior and the way parents think about the reasons for behaviors. By parents having access to this knowledge now helps them to guide their child in ways that respect the child's individual differences. By understanding children's temperaments and our own helps adults to work with them rather than try to change them. It is an opportunity to anticipate and understand a child's reaction. It is also important to know that temperament does not excuse a child's unacceptable behavior, but it does provide direction to how parents can respond to it. Making small and reasonable accommodations to routines can reduce tension. For example, a child who is slow paced in the mornings may need an extra half hour to get ready. Knowing who or what may affect the child's behavior can help to alleviate potential problems. Although children obtain their temperament behaviors innately, a large part that helps determine a child's ability to develop and act in certain ways is determined by the parents. When a parent takes the time to identify and more importantly respond to the temperaments they are faced with in a positive way it will help them guide their child in trying to figure out the world. Recognizing the child's temperament and helping them to understand how it impacts his/her life as well as others is important. It is just as important for parents to recognize their own temperaments. Recognizing each individual's temperament, will help to prevent and manage problems that may arise from the differences among family members. Temperament continues into adulthood, and later studies by Chess and Thomas have shown that these characteristics continue to influence behavior and adjustment throughout the life span. In addition to the initial clinical studies, academic psychologists have developed an interest in the field and researchers such as Bates, Buss & Plomin, Kagan, Rusalov, Cloninger, Trofimova and Rothbart have generated large bodies of research in the areas of personality, neuroscience, and behavioral genetics.

Темперамент түрін анықтау

Темперамент нақты мінез-құлық үлгілері арқылы анықталады, көбінесе балалық шақта оңай өлшенетін және тексерілетін мінез-құлықтарға назар аударылады. Көбінесе тексерілетін факторларға энергетикалық мүмкіндіктерге байланысты белгілер ("белсенділік", "төзімділік", "экстраверсия" деп аталады), эмоционалдық белгілер (мысалы, тітіркену, күлімдеу жиілігі) және жаңа нәрселерге жақындау немесе одан қашуға бейімділік жатады.

Қосымша сілтемелер

Аншутц, Мариеке, Балалар және олардың темпераменттері. Кейри, Уильям Б., Балаңыздың темпераментін түсіну. Даймонд, С. (1957). Жеке тұлға және темперамент. Нью-Йорк: Харпер. Каган, Дж. Галеннің болжамы: адам табиғатындағы темперамент. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Бастапқы кітаптар; 1994. Каган, Дж., Снидман, Н.С. Темпераменттің ұзақ көлеңкесі. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы; 2004. Констам, Г.А., Бейтс, Дж.Е., Ротбарт, М.К. (ред.). Балалық шақтағы темперамент. Оксфорд, Ұлыбритания: Джон Уайли және ұлдары; 1989: 59-73. Невилл, Хелен Ф., және Дайан Кларк Джонсон, "Темперамент құралдары: балаңыздың туа біткен ерекшеліктерімен жұмыс істеу". Шик, Линдалл, "Темпераментті түсіну: отбасылық үйлесімділікті құру стратегиялары". Томас, Чесс және Берч (1968). Балалардың темпераменті және мінез-құлқындағы бұзылыстар. Нью-Йорк: Нью-Йорк университетінің баспасы.