Бақыт: сезімдер мен ғылыми зерттеулер.

Кіріспе

Психикалық жағдай, жағымды эмоциялармен ерекшеленеді.

Бақыт – жағымды және қуантарлық сезім, қанағаттанғандықтан шарықтап тұратын қуанышқа дейін ауытқиды. Бақытты сәттер өмірдегі жақсы оқиғалар мен ойлардың нәтижесі болуы мүмкін, бірақ кейде олар ешқандай себепсіз де туындауы мүмкін. Ұзақ мерзімде бақыт деңгейі өмірге қанағаттандылық, субъективті жай-күй, өркендеу және эвдемония деңгейімен күшті байланысты. Күнделікті қолданыста, "бақытты" деген сөз осы өлшемдердің өзін бағалау ретінде немесе бақыттың "көзін" қысқаша білдіру үшін қолданылуы мүмкін (мысалы, "өмірде бақытты табу" – өмірдің мәнін табу). Кез келген эмоция сияқты, бақыттың нақты анықтамасы философияда әрдайым дау-дебаттың тақырыбы болып келеді.

Бақыт пен қуаныш

Неміс философиясының профессоры Микела Сумма қуаныш пен бақыттың айырмашылығында қуаныш процестің өзіне толыққанды серік болса, бақыт көбінесе процеске қол жеткізу сәтімен байланысты екенін айтады. Қуаныш – өміріміздің маңызды мәселелеріне енбеген кез келген оқиғаға тікелей эмоционалды жауап ғана емес, сонымен қатар қазіргі сәтпен тығыз байланысты, ал бақыт өмірдің бір кезеңіне немесе жалпы өмірге қатысты бағалауды талап етеді.

Генетика және тұқым қуалаушылық

2016 жылға дейін бақыттың физикалық денсаулықты жақсартатынына ешқандай дәлел табылған жоқ; осы тақырып Гарвард Т. Х. Чан халық денсаулығы мектебінің Ли Кум Шенг денсаулық және бақыт орталығында зерттелуде. Мидың оң жақ прекунус аймағындағы сұр заттың көлемі мен адамның жеке бақыт деңгейі арасындағы оң байланыс болжамдалған. Соня Любомирская адамның бақыт деңгейінің 50 пайызы генетикалық тұрғыдан анықталады, 10 пайызы өмірлік жағдайлар мен оқиғаларға байланысты, ал қалған 40 пайызы жеке өзін-өзі бақылауға байланысты екенін есептейді. Генетика және оның жеке тұлғаға тигізетін әсері туралы сөз қозғалғанда, генетиканың мінез-құлықты болжамайтынын бірінші кезекте түсіну маңызды. Гендер басқаларға қарағанда адамды бақытты болуға бейім етуі мүмкін, бірақ олар мінез-құлықты 100 пайызға болжамайды. Қазіргі ғылыми зерттеулерде бақыттың генетикамен байланысты деген идеяны қолдайтын көптеген дәлелдер табу қиын. 2016 жылғы зерттеуде Майкл Минков пен Майкл Харрис Бонд SLC6A4 генінің адам бақыты деңгейін жақсы болжамайтынын анықтады. Дегенмен, генетиканың адам бақытын болжау және түсінуде маңызды рөл атқаратынын көрсететін көптеген зерттеулер жүргізілді. Бір шолу мақаласында генетика мен бақытқа қатысты көптеген зерттеулер талқыланып, олардың ортақ нәтижелері қарастырылды. Автор ғылыми зерттеулерге әсер ететін маңызды факторды анықтады – бақыттың қалай өлшенгені. Мысалы, кейбір зерттеулерде, егер жақсылық сезімі тұқым қуалайтын қасиет ретінде өлшенсе, онда тұқым қуалау деңгейі шамамен 70-90 пайызды құрайды. Тағы бір зерттеуде 11 500 туыс емес генотиптер зерттелді, нәтижесінде тұқым қуалаушылық тек 12-18 пайызды құрады. Жалпы алғанда, бұл мақалада тұқым қуалаудың орташа көрсеткіші 20-дан 50 пайызға дейін екені анықталды.

Себептері мен жетістікке жету әдістері

Бақытқа жетудің жолдары жайлы айтылған теорияларға "күтпеген жағымды оқиғаларға тап болу", "жақын адамымен кездесу", "басқалардың қабылдауы мен мақтауынан ләззат алу" жатады. Ал кейбіреулер бақыт тек сырттан, бір сәтке ғана келетін ләззаттан туындамайды деп санайды. Позитивті психология, әл-ауқат, эвдаймония және бақыт туралы зерттеулер, сондай-ақ Динер, Райфф, Кейс және Селигманның теориялары "өмірдің биологиялық, жеке, қарым-қатынастық, институционалдық, мәдени және жаһандық өлшемдерін" қамтитын кең ауқымды деңгейлер мен тақырыптарды қарастырады. Психиатр Джордж Вайлант және Гарвард университетінің ересектердің дамуын зерттеу директоры Роберт Валдингер, ең бақытты және дені сау адамдардың мықты жеке қарым-қатынастарға ие екенін анықтады. Зерттеулер жеткілікті ұйқының әл-ауқатқа оң әсер ететінін көрсетті. Жасқанды ойлау және жақсы қарым-қатынастар кірістен гөрі бақытқа көбірек үлес қосады. 2018 жылы Лори Р. Сантостың "Психология және жақсы өмір" курсы Йель университетінің тарихындағы ең танымал курсқа айналып, Йельден тыс студенттерге тегін онлайн режимінде қолжетімді болды. Кейбір сарапшылар ләззатты іздеу және жағымсыз тәжірибелерден қашудың гедонистік дәстүрі мен өмірді толық және терең қанағаттандыратын тәсілмен өмір сүрудің эвдаймониялық дәстүрі арасындағы айырмашылыққа назар аударады. Каннеман: "Адамдар өздері үшін не қалайтынын, мақсаттарына қалай ұмтылатынын қарасаңыз, олар бақытты іздеуден гөрі қанағаттандыруды іздеумен көбірек айналысады" деді. Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік концлагерьде тұтқынға алынған психиатр Виктор Франкл, үмітін жоғалтқан адамдардың көп ұзамай қайтыс болатынын, ал өмірдің мәні мен мақсатын тапқандардың тірі қалатынын байқады. Франкл бақыт пен қайғының адамның айналасындағы жағдайларға қарағанда, оның көзқарасы мен таңдауына байланысты екенін атап өтті. Ол өзінің жазбаларында атап көрсеткен үш мағыналы көздің қайнар көзі: маңызды жұмысты жасау немесе іс-қимыл жасау, басқа адаммен немесе оқиғамен толық байланысқа түсу арқылы махаббатты сезіну және қажет болғанда қиындықтардың мәнін табу, мысалы, оны құрбандық ретінде немесе оқу мүмкіндігі ретінде қарастыру. Психолог Роберт Эммонс бақытқа жетуде мақсаттардың маңыздылығын анықтады. Ол адамдардың бақытқа тікелей назар аудармай, мағыналы жобалар мен іс-әрекеттерге ұмтылғанда, бақыт көбінесе қосалқы нәтиже ретінде туындайтынын анықтады. Мағыналылықтың көрсеткіштері өмірге оң әсерін болжайды, ал мағынаның болмауы психологиялық стресс сияқты жағымсыз жағдайларды болжайды. Эммонс әртүрлі зерттеулерде кездесетін төрт мағыналық санатты қорытындылады және оларды WIST, яғни жұмыс, жақындық, руханилық және трансценденттік деп атауды ұсынады. Өмір бойы адамның бақыт туралы көзқарасы мен бақытқа не әкелетіні өзгеріп отырады. Жастық және жасөспірім шақта көптеген адамдар бақытты достар, заттар және ақша табуға баса назар аударады. Орта жастағы адамдар көбінесе заттардан бақыт іздеуден ақша мен қарым-қатынастарда бақыт іздеуге көшеді. Ересек жастағы адамдар жеке бейбітшілік пен ұзаққа созылатын қарым-қатынастарға көбірек мән береді (мысалы, балалар, жұбайлар, немерелер). Швециялық философ және феноменологиялық зерттеуші Антти Кауппинен уақыттың қабылдауы өмір бойы назар аударудың өзгеруіне әсер етеді деп болжайды. Жастық шақта көптеген адамдар болашаққа үмітпен қарайды және өмір бойы алда екенін көреді. Орта жастағы адамдар өмірдің артта қалғанын, ал алда тағы да өмір бар екенін сезінеді. Ересек жастағы адамдар өмірді артта қалған деп санайды. Бұл көзқарастың өзгеруі бақытты іздеудегі өзгеріске әкеледі, яғни нақты, заттарға негізделген бақыттан әлеуметтік және қарым-қатынасқа негізделген бақытқа көшуге себеп болады.

Theories on how to achieve happiness include "encountering unexpected positive events", "seeing a significant other", and "basking in the acceptance and praise of others". Some others believe that happiness is not solely derived from external, momentary pleasures. Research on positive psychology, well being, eudaimonia and happiness, and the theories of Diener, Ryff, Keyes, and Seligmann covers a broad range of levels and topics, including "the biological, personal, relational, institutional, cultural, and global dimensions of life." The psychiatrist George Vaillant and the director of longitudinal Study of Adult Development at Harvard University Robert J. Waldinger found that those who were happiest and healthier reported strong interpersonal relationships. Research showed that adequate sleep contributes to well being. Good mental health and good relationships contribute more to happiness than income does. In 2018, Laurie R. Santos course titled "Psychology and the Good Life" became the most popular course in the history of Yale University and was made available for free online to non Yale students. Some commentators focus on the difference between the hedonistic tradition of seeking pleasant and avoiding unpleasant experiences, and the eudaimonic tradition of living life in a full and deeply satisfying way. Kahneman has said that ""When you look at what people want for themselves, how they pursue their goals, they seem more driven by the search for satisfaction than the search for happiness." Viktor Frankl, a psychiatrist and prisoner in the Nazi concentration camps during World War II, noticed that those who lost hope soon died, while those who held to meaning and purpose tended to live on. Frankl observed that joy and misery had more to do with a person's perspective and choice than with their surroundings. Three key sources of meaning that he highlights in his writings include the following:

Creation of an important work, or doing a deed. Love, as manifest in thoroughly encountering another person or experience. Finding meaning in unavoidable suffering, such as seeing it as a sacrifice or learning opportunity. Psychologist Robert Emmons has identified the centrality of goals in pursuing happiness. He found that when humans pursue meaningful projects and activities without primarily focusing on happiness, happiness often results as a by product. Indicators of meaningfulness predict positive effects on life, while lack of meaning predicts negative states such as psychological distress. Emmons summarizes the four categories of meaning which have appeared throughout various studies. He proposes to call them WIST, or work, intimacy, spirituality, and transcendence. Throughout life, one's views of happiness and what brings happiness can evolve. In early and emerging adulthood many people focus on seeking happiness through friends, objects, and money. Middle aged adults generally transition from searching for object based happiness to looking for happiness in money and relationships. In older adulthood, people tend to focus more on personal peace and lasting relationships (ex. children, spouse, grandchildren). Antti Kauppinen, a Swedish philosopher and phenomenological researcher, posited that the perception of time affects the change in focus throughout life. In early adulthood, most view life optimistically, looking to the future and seeing an entire life ahead of them. Those that fall into the middle life, see that life has passed behind them as well as seeing more life ahead. Those in older adulthood often see their lives as behind them. This shift in perspective causes a shift in the pursuit of happiness from more tactile, object based happiness, to social and relational based happiness.

Өзін-өзі жүзеге асыру теориясы

Маслоу қажеттіліктерінің иерархиясы – адамның психологиялық және физикалық қажеттіліктерінің деңгейін бейнелейтін пирамида. Адам пирамиданың сатыларына көтерілгенде өзін-өзі жүзеге асыруға жетеді. Маслоу қажеттіліктерді қанағаттандырудан асып, ерекше тәжірибелерді – махаббат, түсінік, бақыт немесе қуаныш сезімдерін, адам өзін толық, жанды, өзін-өзі қамтамасыз ететін және әлемнің бір бөлігі сезінетін сәттерді көз алдына келтірді. Бұл Михайло Цсиксцентмихалийдің ағым (flow) тұжырымдамасына ұқсас. Ағым тұжырымдамасы – біздің негізгі қажеттіліктеріміз қанағаттандырылғаннан кейін, бір іске соншалықты беріліп, уақыт сезімімізді жоғалтатындай санамызды өзгерту арқылы үлкен бақытқа қол жеткізе аламыз деген идея. Бұл бізге басқа мәселелерді ұмытып, оң эмоцияларға бөленуге көмектеседі. Эрих Фромм: «Бақыт – адамның адамзат өмірінің мәселесіне жауап тапқанының белгісі: оның әлеуетін өнімділікпен іске асыру, соның арқасында әлеммен біртұтас болу және өзінің жекелігін сақтау. Өз энергиясын өнімді жұмсағанда ол өз күшін арттырады, «күйіп жанып, бірақ сарқылмайды». Өзін-өзі анықтау теориясы ішкі мотивацияны үш қажеттілікпен байланыстырады: құзыреттілік, автономия және жақындық. Құзыреттілік – адамның ортамен өзара әрекеттесуде тиімді болу қабілеті, автономия – адамның таңдау мен шешім қабылдаудағы икемділігі, ал жақындық – жылы, тығыз жеке қарым-қатынастарды орнату қажеттілігі. Рональд Инглехард Дүниежүзілік құндылықтар зерттеуінің деректеріне сүйене отырып, бақыт деңгейіндегі ұлттар аралық айырмашылықтарды анықтады. Ол қоғамның еркін таңдауға мүмкіндік беруі бақытқа зор әсер ететінін байқады. Адамның негізгі қажеттіліктері қанағаттандырылған кезде бақыт деңгейі, адамдардың өмір сүру жолын қалай таңдауына мүмкіндік беретін экономикалық және мәдени факторларға байланысты. Бақыт сондай-ақ, еркін таңдау мүмкіндігі шектелген елдерде дінге де байланысты. Зигмунд Фрейд барлық адамдар бақытқа ұмтылады, бірақ оған қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі, себебі біз «тек қарама-қайшылықтан ғана зор ләззат аламыз, ал жағдайдан аз ғана қанағаттанамыз». Мотивациялық гедонизм идеясы – ләззат адам өмірінің мақсаты деген теория.

Maslow's hierarchy of needs is a pyramid depicting the levels of human needs, psychological, and physical. When a human being ascends the steps of the pyramid, self actualization is reached. Beyond the routine of needs fulfillment, Maslow envisioned moments of extraordinary experience, known as peak experiences, profound moments of love, understanding, happiness, or rapture, during which a person feels more whole, alive, self sufficient, and yet a part of the world. This is similar to the flow concept of Mihály Csíkszentmihályi. The concept of flow is the idea that after our basic needs are met we can achieve greater happiness by altering our consciousness by becoming so engaged in a task that we lose our sense of time. Our intense focus causes us to forget any other issues, which in return promotes positive emotions. Erich Fromm said "Happiness is the indication that man has found the answer to the problem of human existence: the productive realization of his potentialities and thus, simultaneously, being one with the world and preserving the integrity of his self. In spending his energy productively he increases his powers, he „burns without being consumed."" Self determination theory relates intrinsic motivation to three needs: competence, autonomy, and relatedness. Competence refers to an individual's ability to be effective in their interactions with the environment, autonomy refers to a person's flexibility in choice and decision making, and relatedness is the need to establish warm, close personal relationships. Ronald Inglehart has traced cross national differences in the level of happiness based on data from the World Values Survey. He finds that the extent to which a society allows free choice has a major impact on happiness. When basic needs are satisfied, the degree of happiness depends on economic and cultural factors that enable free choice in how people live their lives. Happiness also depends on religion in countries where free choice is constrained. Sigmund Freud said that all humans strive after happiness, but that the possibilities of achieving it are restricted because we "are so made that we can derive intense enjoyment only from a contrast and very little from the state of things." The idea of motivational hedonism is the theory that pleasure is the aim for human life.

Шығару

Адамның жеке бақытының деңгейі көптеген түрлі факторлармен анықталады, ал әлеуметтік ықпал олардың ішінде маңызды рөл атқарады. Әйгілі Фрамингем жүрек зерттеуінің нәтижелері көрсеткендей, үш байланыс арқылы таныс адамдар (яғни, достарыңыздың достарының достары) сіздің бақытыңызға әсер ете алады. Абстракттан: "Шамамен 1,6 километрлік қашықтықта тұратын және бақытты болған досыңыздың бақытты болу мүмкіндігі 25%-ға артады".

Тікелей емес тәсілдер

Кейбір жазушылар, оның ішінде Камю мен Толле, бақытты іздеу мен бақытты болудың үйлеспейтінін жазған. Джон Стюарт Милл адамдардың көпшілігі үшін бақытқа тікелей ұмтылудың орнына, оны жол жүрісінде (кездейсоқ) қол жеткізудің жақсырақ екеніне сенді. Бұл өзіңнің бақыты туралы артық ойлануды, тексеруді, өзіңнен сұрақ қоюды, соған ден қоюды, ойлауды, қиялдауды немесе күмәндануды білдірмейді. Егер өзге жағдайлар да сәтті болса, адам "бақытты ауамен бірге тыныс алады". Уильям Инге айтқандай, "жалпы алғанда, ең бақытты адамдар бақытты болудың ешқандай нақты себебі жоқ, олар жай ғана бақытты болғандықтан бақытты көрінеді". Орисон Свет Марден: "кейбір адамдар бақытты болып дүниеге келеді".

Когнитивтік мінез-құлық терапиясы

Когнитивті мінез-құлық терапиясы – ойлар мен проблемалық мінез-құлықты өзгерту арқылы әдеттерді өзгертуге қолданылатын танымал терапиялық әдіс. Ол эмоциялық реттеуге назар аударады және көптеген оң психология тәсілдерін пайдаланады. Көбінесе депрессия, мазасыздық немесе тәуелділікпен күресетін адамдарға қолданылады және қалай бақытты өмір сүруге жетуге бағытталған. Когнитивті мінез-құлық терапиясының негізгі процестері – проблемалық ойлау қалыптарын пайдалы немесе қолдаушы ойлармен алмастыру, роликтер арқылы ойнау, тиімді басқару дағдыларын табу және қажетті мінез-құлықты қолдайтын және жағымсыз мінез-құлықтан аулақ болатын жаңа іс-әрекеттерді таңдау.

Синтетикалық бақыт

Гарвард университетінің психология профессоры және "Бақытқа сүрініп" кітабының авторы Дэниел Гилберт "жасанды бақыт" деп атаған нәрсе – өзіміздің бақытымызды өзіміз жасауымыз. Гилберт өзінің "Бақыттың таңғажайып ғылымы" атты TED сөйлесінде әр адамда эмоциялық реакцияларды реттеуге көмектесетін "психологиялық иммундық жүйе" бар екенін түсіндіреді. Ол және оның командасы жүргізген зерттеулер көрсеткендей, жеке бақыт көбінесе жеке қабылдауға байланысты. Адамдар бақытты мақсат емес, сапар ретінде түсінуге тырысқанда, жасанды бақыт идеясы кеңінен танымал болды.

Әсерлер

Бақытты зерттеулер «бақытты» ұғымын «өмірден қанағаттану» немесе «жақсылыққа ие болу» ретінде қарастырады. Бақыттылықтың нақты анықтамасын табу қиындық тудырғандықтан, адамдардан тікелей қаншалықты бақытты екендері сұралады. Содан кейін көптеген сауалнамалар жинақталып, статикалық әдістермен талданады. Кейбір зерттеушілер мұндай шкалалардың бақытты өлшеуге принципиалды түрде жарамсыз екенін айтса, басқалары сауалнамалар негізінде құрылған бақыт индекстерінің, бақытты адамдарға тән қасиеттермен жоғары статистикалық сәйкестікке ие екенін мәлімдейді. Мысалы, жоғары бақыт деңгейін көрсететін адамдар жиірек күлімсірейді, әлеуметтік өмірге белсенді қатысады, көмек көрсетуге дайын және суицидке бейімділігі төмен. Осы себепті бақытты зерттеушілер бақыт индекстерін зерттеулердің нәтижелеріне сүйене отырып анықтайды. Стратегияларды ұсынар алдында, олардың тиімділігін растайтын қатаң және ауқымды эксперименттерге ден қою қажет. Соңғы он жылда психологияда «жоғары сапалы дәлелдер» ұғымында маңызды өзгерістер болды (мысалы, зерттеуді бастамас бұрын нәтижелерді тіркеу, әдістемелік және талдау шешімдерін алдын ала қабылдау, жеткіліксіз зерттеулерге жол бермеу үшін үлгінің көлемін ұлғайту сияқты тәжірибелер енгізілді). 2023 жылғы мета-талдау осы заманауи дәлелге негізделген тәсілді қолданып, бақытты арттыруға арналған әдеттегі стратегиялардың тиімділігін бағалады. Зерттеудің мақсаты – осы стратегиялардың тиімділігін және олардың субъективті жақсылыққа тигізетін әсерін анықтау. Бірінші қадам ретінде авторлар бақыт туралы көптеген мақалаларды талдап, ең көп ұсынылатын бес стратегияны анықтады: алғыс білдіру, әлеуметтік байланысты күшейту, жаттығулар жасау, саналылық/медитацияны тәжірибелеу және табиғатқа көбірек уақыт өткізу. Содан кейін жарияланған ғылыми әдебиеттер іздестірілді, бірақ олар жоғарыда сипатталған жоғары сапалы критерийлерге сәйкес келуі керек болды, бұл стратегиялардың күнделікті адамдардың (клиникалық емес үлгілер) субъективті жақсылығына тигізетін әсерін тексеруге бағытталды. Бастапқыда алынған зерттеулердің тек 10% ғана осы қатаң талаптарға жауап берді. Нәтижелер көрсеткендей, ғылыми зерттеулер бұрынғыдай көрсеткеннен өзгеше, қазіргі уақытта ең көп ұсынылатын бақыт стратегияларын қолдайтын нақты ғылыми дәлелдер жеткіліксіз. Ең көп таралған бес бақыт стратегиясының арасында а) алғыс хаттар немесе тізімдер, б) бейтаныс адамдармен әңгімелесу немесе алғыс білдіру және әлеуметтік байланысты орнату және сақтау туралы «жеткілікті сенімді дәлелдер» болды. Ал, керісінше, мыналарға сенімді дәлелдер табылмады: с) спортпен айналысу, д) саналылық жаттығулары, е) елді мекеннен тыс жерлерде серуендеу адамдарды бақытты етеді.

Happiness research understands "happiness" as "life satisfaction" or "well being". Since it has proved difficult to find a definition of happiness, individual people are instead asked how happy they feel. Numerous surveys are then summarized and analyzed using static methods. Although some researchers believe that the scales are fundamentally unsuitable for estimating happiness, other researchers argue that the happiness indices formed on the basis of the survey have a high statistical correspondence with characteristics that are generally understood to indicate a happy person. For example, individuals who report high happiness on scales smile more often, exhibit more social behavior, are more helpful, and are less likely to commit suicide. For this reason, happiness indices determined on the basis of the survey are considered reliable by happiness researchers. Before recommending strategies, it is crucial to rely on rigorous, large scale experiments that confirm their effectiveness. Over the past decade, there has been a significant shift in what constitutes 'high quality evidence' in psychology (there were adopted e. g. practices like pre registration, committing to specific methodological and analytical decisions in advance, and increased sample sizes to avoid underpowered studies). A meta analysis of 2023 has used this modern evidence based approach, evaluating evidence for common happiness boosting strategies. The study aimed to shed light on the effectiveness of these strategies and their impact on subjective well being. As a first step, the authors analyzed numerous media articles on happiness to identify the five most commonly recommended strategies, these were: expressing gratitude, enhancing sociability, exercising, practicing mindfulness/meditation, and increasing exposure to nature. Next, the published scientific literature was searched but limited to the above described high quality criteria that tested the effects of these strategies on subjective well being in everyday individuals (non clinical samples). Only 10% of the initially retrieved studies met those rigorous criteria. The findings revealed that unlike so far suggested by scientific studies, there is currently still a lack of robust scientific evidence to support some of the most frequently suggested happiness strategies. Among the five most common happiness strategies, there was "reasonably solid evidence" of positive effects from a) Gratitude messages or lists, b) conversations with strangers or Gratitude and sociability that is, establishing and maintaining social relationships. In contrast, no convincing evidence could be found that c) sports, d) mindfulness training, or e) walks in the countryside make people happier.

Оң

Бақыт пен физикалық денсаулық туралы көптеген көлденең зерттеулер тұрақты оң байланысты көрсетеді. Кейінгі зерттеулер бақыттың ауру адамдардың ұзақ өмір сүруін болжамайтынын, бірақ сау адамдардың арасында ұзақ өмір сүруге ықпал ететінін көрсетіп тұр. Бақыттылық пен жақсы көңіл-күйдің басқа да оң әсерлері зерттеліп, расталған: бақытты адамдар басқаларға да, өздеріне де көбірек көмектеседі, зейін қояды және жомарт болады. Бақытты адамдар ынтымақтасып жұмыс істеуге және агрессивтілік танытуға бейім емес, сондай-ақ мұқтаж адамдарға көмектесуге дайын. Олардың әлеуметтік және коммуникативті қабілеттері де жоғары екені анықталды. Бақыттың тудыратын қосымша оң әсерлері – шығармашылықпен проблемаларды шешу, қиындықтарға қарсы тұру, жұсқа немесе жауапты тапсырмаларға деген ішкі мотивацияның артуы және тиімді шешім қабылдау стратегияларын қолдану. Кейбіреулер сәттілік бақытқа әкеледі деп есептесе, Любомирский, Кинг және Динер бақыттың табысқа, қарым-қатынастарға, некеге, жұмыстың нәтижелеріне және денсаулыққа бұрын келетінін анықтады. Көңіл-күйдің төмендеуі өзін-өзі өлтіру, денсаулықтың нашарлауы, есірткіге тәуелділік және өмір сүру ұзақтығының қысқаруы сияқты көптеген жағымсыз өмірлік жағдайлармен байланысты. Осыған байланысты, бақыт адамды осындай жағымсыз жағдайлардан қорғайды.

Теріс

Джун Грубер бақыт адамды көбірек сезімтал, жаңсақ, аз сәтті және жоғары тәуекелді мінез-құлықтарға ұшыратуы мүмкін екенін айтты. Ол сондай-ақ бақытты іздеудің кері әсерлерін, мысалы, тым жоғары үміттерді орындамау сияқты салдарына қатысты зерттеулер жүргізді. Айрис Маус көрсеткендей, адамдар бақытқа қаншалықты ұмтылса, соғұрлым жоғары стандарттар қойып, көңілі қанау себептері көбейеді. Бір зерттеуде бақыттылықты жоғары бағалайтын әйелдердің бақытты эмоцияларға жағымды реакция білдіруі азырақ екені анықталды. 2012 жылғы зерттеу оң және теріс эмоцияларды сезінген адамдардың психологиялық әл-ахуалы жақсырақ екенін көрсетті.

Үкімет

Джерри Бентам қоғамдық саясаттың халықтың бақытын барынша арттыруға бағытталуы керек деп сенді, тіпті ол "ләззат есебін" (гедонистік есептеуді) жасауға тырысты. Томас Джефферсон АҚШ Тәуелсіздік декларациясында "бақытты іздеуді" өмір мен бостандықпен тең дәрежеге қойды. Қазіргі таңда көптеген елдер мен ұйымдар халықтың бақытын үлкен ауқымды сауалнамалар арқылы жүйелі түрде өлшейді, мысалы, Бутан. Бай елдердің бақыт деңгейі кедей елдерге қарағанда жоғары болады. Байлық пен бақыт арасындағы байланыс тура емес, ал кедей елдердегі ЖІӨ өсімі бай елдерге қарағанда бақытқа күштірек әсер етеді. Кейбір саясаттанушылар өмірге қанағаттанғандықтың, кең ауқымды әлеуметтік қорғау жүйесі, жұмысшылардың құқықтарын қорғайтын еңбек нарығының ережелері және күшті кәсіби одақтармен байланысты екенін айтады. Ал басқалары бақыттың экономикалық еркіндікпен тығыз байланысты екенін, әсіресе батыстың аралас экономикасы, еркін баспасөз және демократия аясында екенін санайды.

Мәдени құндылықтар

Мәдени факторлар жеке бақытқа әсер ете алады. Жеке тұлғалық бағытталған мәдениеттерде гедонизм бақытпен тығыз байланысты көрінеді. Адамдарды күшке салу арқылы үйленуге және үйленген күйінде қалуға мәжбүрлеудің жағымсыз салдары болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, бақытсыз некедегі жұбайлардың клиникалық депрессияға шалдығу қаупі 3-25 есе артық. Бір теория бойынша, бай елдердегі жоғары жақсылық деңгейі (SWB) олардың жеке тұлғалық мәдениеттерімен байланысты болуы мүмкін. Жеке тұлғалық мәдениеттер коллективистік мәдениеттерге қарағанда ішкі мотивацияны жоғары дәрежеде қанағаттандыруы мүмкін, ал ішкі мотивацияны қанағаттандыру сыртқы мотивацияға қарағанда бақыттың жоғары деңгейімен байланысты, бұл жеке тұлғалық мәдениеттерде бақытқа алып келеді. Бақытқа қатысты мәдени көзқарастар уақыт өте келе өзгеріп отырады. Мысалы, балалық шақ бақытқа толы кезең болуы керек деген Батыс елдерінің алаңдаушылығы тек 19 ғасырдан бері пайда болды. Барлық мәдениеттер бақытты барынша арттыруға ұмтылмайды, ал кейбір мәдениеттер бақытқа теріс көзқарас білдіреді. Батыс мәдениеттерінде жеке бақыт ең маңызды деп есептеледі. Ал кейбір мәдениеттерде керісінше көзқарас қалыптасқан және жеке бақыт идеясына қарсы тұрады. Мысалы, Шығыс Азия мәдениеттерінде адамдар басқалармен қарым-қатынаста бақытқа деген қажеттілікке көбірек мән береді және тіпті жеке бақытты бақытты әлеуметтік қарым-қатынастарды орнатуға кедергі келтіретін нәрсе деп санайды.

Буддизм

Бақыт буддалық ілімдердің орталық тақырыбын құрайды. Азаптан толық құтылу үшін, Төрт дұрыс түсінік пен Сегіз жолдан тұратын асыл жол (Арыстан жолы) ізбасарын Нирванаға, мәңгілік бейбітшілікке жеткізеді. Нағыз бақыт – барлық түрдегі құштарлықты жеңу арқылы ғана қол жеткізіледі. Әдеттегі бақыттың түрлері, мысалы, байлыққа ие болу және жақсы достық қарым-қатынастарды сақтау, үй иелері үшін лайықты мақсаттар ретінде де мойындалады (сукханы қараңыз). Буддизм сонымен қатар мейірімділік пен құдайылықты, барлық тіршілік иелерінің бақыты мен игілігін қалауды да ұстанып өтуға шақырады. Сенімсіз дереккөз: 2011 жылғы қазан айы.

Индуизм

Адвайта Ведантада өмірдің соңғы мақсаты – бақыт, яғни Атман мен Брахман арасындағы екілік жеңіліп, адам өзінің барлық нәрседегі нағыз Өзі екенін сезінеді. Йога сутраларының авторы Патанджали ләззаттың психологиялық және онтологиялық тамырлары туралы кеңінен жазған.

Конфуцийшілдік

Қытайдың соғысқан мемлекеттер дәуірінде қатыгез саяси басшыларға кеңес беруге тырысқан қытай конфуцийшіл ойшылы Менций, сананың "кіші өзім" (физиологиялық өзім) мен "үлкен өзім" (адамгершілік өзім) арасында делдалдық рөл атқаратынына және осы екеуінің арасындағы басымдықтарды дұрыс қоюдың даналыққа жеткізетініне сенді. Ол, егер адам "өмірлік күшін" "тура жол істермен" нығайтудан қанағат немесе ләззат алмаса, онда бұл күш құрғап қалады деді (Mencius, 6A:15 2A:2). Ол одан әрі, әсіресе музыка арқылы ұлы мінездерді дамытудың мас күйге келтіретін қуаныш сыйлайтынын айтты.

Иудаизм

Яһуди дінінде бақыт немесе симха Құдайға қызмет етудің маңызды бір бөлігі саналады. Киелі кітапта: «Раббыңа қуанышпен ғибадат етіңдер, шаттық әндермен оның алдына келіңдер!» делінген. 19 ғасырдағы хасид раввині, Бресловтық раввин Нахманның кең таралған үйретігі: «Мицва Гедола Лехиот Бесимха Тамид» – әрқашан қуанышты болудың үлкен мицвасы (қағидасы). Адам бақытты болғанда, күйзелген немесе ренжіген кездегіден гөрі Құдайға қызмет етуге және күнделікті істерін орындауға әлдеқайда қабілетті болады.

Христиандық

"Бақыт" сөзі әртүрлі еуропалық тілдерде жақсы ықпал, құдайдың нұры немесе осыған ұқсас жағдайды білдіреді. Грек философиясындағы мағынасы негізінен этикаға қатысты. Христиан дінінде адам өмірінің соңғы мақсаты – бақыт, латынша нұсқасы грек тіліндегі eudaimonia ("игі бақыт") деген сөзбен тең, оны 13 ғасырдың философ-теологы Фома Аквинский келесі өмірде Құдайдың мәнінің нұрлы көрінісі деп сипаттаған. Августин Гиппо және Фома Аквинскийдің айтуынша, адамның соңғы мақсаты – бақыт: "Барлық адамдар соңғы мақсатты, яғни бақытты қалайды". Аквинский Аристотельмен келісіп, бақытқа тек амалдардың салдары туралы ойлау арқылы ғана қол жеткізуге болмайтынын, сонымен қатар амалдар үшін жақсы себептерді іздеу қажет екенін айтты, мысалы, ізгілікке сай келген мінез-құлықтар. Аквинскийдің пікірінше, бақыт "ой-қиялының болжамды әрекетінен" тұрады: "Осының салдарынан бақыт негізінен осындай әрекеттен тұрады, атап айтқанда, Құдай туралы ой жүгіртуде". "Соңғы мақсат – практикалық ойға қатысты белсенді өмір сүру емес". Сондықтан: "Демек, болашақ өмірде күтетін соңғы және толық бақыт толығымен ойша тамашалаудан тұрады. Ал бұл өмірде қол жеткізілетін толық емес бақыт бірінші кезекте ойша тамашалаудан, екінші кезекте адамның іс-әрекеттерін және құштарлықтарын басқаратын практикалық ойдың әрекетінен тұрады". Адамның күрделілігі, яғни ойлау және тану қабілеттері, жақсылық пен бақытты тудыра алады, бірақ мұндай форма шектеулі және уақытша. Дүниелік өмірде шексіз әдемі Құдайды ойлау – еріктің ең жоғары қуанышы. Beatitudo, немесе толық бақыт, толық жақсылық ретінде, осы өмірде емес, келесі өмірде қол жеткізіледі.

Ислам діні

Әл-Газали (1058–1111), суфи ойшылы, «Бақыт алхимиясы» атты еңбегі діни оқулық ретінде бүкіл мұсылман әлемінде пайдаланылады және қазір де кеңінен қолданылып келеді.

Адептілікпен байланысы

Бақыт философиясы көбінесе этикамен бірге талқыланады. Гректер мен христиан дінінен мұра еткен еуропалық дәстүрлі қоғамдар бақыттылықты моральмен байланыстырған. Осы контексте, мораль – белгілі бір әлеуметтік өмірдегі нақты рөлді атқару еді. Бақыт адамгершілік философиясы үшін күрделі ұғым болып қала береді. Адамгершілік философия тарихында моральды бақытқа алып келетін салдарлар тұрғысынан анықтауға немесе оны бақытпен мүлде байланыстырмауға тырысу арасындағы құбылмалылық болды. Психологияда бақыт пен мораль арасындағы байланыс түрлі тәсілдермен зерттелді. Эмпирикалық зерттеулер көрсеткендей, қарапайым адамдардың бір адамның бақыты туралы пікірлері, ішінара, оның моральдық қасиеттерін қабылдауына байланысты, яғни басқалардың бақыты туралы бағалаулар моральдық бағалауды қамтиды. Көптеген зерттеулер көрсетіп тұрғандай, игілікке бағытталған әрекеттер бақытты арттыруы мүмкін.

Этика

Этикашылар адамдардың жеке немесе ұжымдық түрде қалай мінез-құлық тануы керектігі туралы, осындай мінез-құлықтың нәтижесінде туындайтын бақытқа негізделген аргументтер келтірді. Джон Стюарт Милл мен Джереми Бентам сияқты утилитаристер этикалық мінез-құлыққа басшылық ету үшін ең үлкен бақыт принципін жақтады. Бұл принцип бойынша, әрекеттердің дұрыстығы немесе бұрыстығы олардың қаншалықты бақыт немесе қайғы әкелетініне пропорционалды. Милл бақытты – қадамдық ләззат сыйлайтын және қажетсіз азабынан сақтайтын нәрсе деп анықтайды, ал бақытсыздықты керісінше, яғни азап сыйлайтын және ләззат емес, әрекет деп анықтайды. Ол ләззат пен азапты эпикурейлік тұрғысынан қарастыру қажет екенін атап өтеді, бұл көбінесе жоғары интеллект, сезімдер және моральдық сезімдерге байланысты адамның жоғары ләззаттарын қамтиды, оларды жай ғана жануарлардың құштарлығына берілген айуандық ләззаттар деп атауға болмайды. Бұл көзқарасқа Томас Карлайл, Фердинанд Тоннис және неміс философиялық дәстүріндегі басқалар сын айтады. Олар басқалар үшін өздері үшін азап шегуге мүмкіндік берудің орнына, басқалар үшін азап шегуді таңдауда үлкен бақытқа жететінін айтады, бұл қанағаттандырарлық және батырлық абыройдың бір түрі деп мәлімдейді. Көптеген зерттеулер волонтерлік қызметтің (әлеуметтік игілікке жасалған қызмет түрі ретінде) бақыт пен денсаулыққа тигізетін әсерін зерттеді және волонтерлікпен айналысатындардың қазіргі және болашақ денсаулығы мен әл-ауқаты жақсы екенін тұрақты түрде анықтады. Егде саяхандармен жүргізілген зерттеуде волонтерлікпен айналысқандардың өмірге қанағаттану деңгейі мен өмір сүруге деген құлшынысы жоғары болды, сонымен қатар депрессия, алаңдау және соматизация деңгейі төмен болды. Волонтерлік және көмек көрсету әрекеттері ғана емес, сонымен қатар физикалық денсаулықты жақсартады және ұзақ өмір сүруге мүмкіндік береді, бұл олардың қамтитын белсенділік пен әлеуметтік интеграцияға байланысты. Бір зерттеуде 30 жылдан астам волонтерлікпен айналысқан аналардың денсаулығы зерттелді, нәтижесінде волонтерлық ұйымға мүше болмағандардың 52%-ы ауыр сырқатқа шалдыққан, ал волонтерлікпен айналысқандардың 36%-ы ғана сырқаттанған. 55 жастан асқан ересектермен жүргізілген зерттеуде төрт жылдық зерттеу кезеңінде екі немесе одан да көп ұйымға волонтерлік қызмет көрсеткен адамдардың өлім-жітім көрсеткіші 63%-ға төмендегені анықталды. Бұрынғы денсаулық жағдайы ескерілгеннен кейін, волонтерлік қызмет өлім-жітімнің 44%-ға төмендеуіне себеп болды деп қорытындыланды.

Ethicists have made arguments for how humans should behave, either individually or collectively, based on the resulting happiness of such behavior. Utilitarians, such as John Stuart Mill and Jeremy Bentham, advocated the greatest happiness principle as a guide for ethical behavior. This principle states that actions are proportionately right or wrong by how much happiness or unhappiness they bring. Mill defines happiness as that which brings about an intended pleasure and avoids an unnecessary pain, and he defines unhappiness as the reverse, namely an action that brings about pain and not pleasure. He is quick to specify that pleasure and pain are to be understood in an Epicurean light, referring chiefly to the higher human pleasures of increased intellect, feelings, and moral sentiments not what one might call beastly pleasures of mere animal appetites. Critics of this view include Thomas Carlyle, Ferdinand Tönnies and others within the German philosophical tradition. They posit that a greater happiness is to be found in choosing to suffer for others, rather than allowing others to suffer for them, declaring this to be a form of satisfying, and heroic, nobility. Many studies have observed the effects of volunteerism (as a form of altruism) on happiness and health and have consistently found that those who exhibit volunteerism also have better current and future health and well being. In a study of older adults, those who volunteered had higher life satisfaction and will to live, and less depression, anxiety, and somatization. Volunteerism and helping behavior have not only been shown to improve mental health but physical health and longevity as well, attributable to the activity and social integration it encourages. One study examined the physical health of mothers who volunteered over 30 years and found that 52% of those who did not belong to a volunteer organization experienced a major illness while only 36% of those who did volunteer experienced one. A study on adults aged 55 and older found that during the four year study period, people who volunteered for two or more organizations had a 63% lower likelihood of dying. After controlling for prior health status, it was determined that volunteerism accounted for a 44% reduction in mortality.

Аристотель

Аристотель еудаимонияны (грекше: εὐδαιμονία) адам ой-пікірі мен іс-әрекеттерінің мақсаты деп сипаттады. Еудаимония көбінесе бақыт деп аударылады, бірақ кейбір ғалымдар «адамның гүлденуі» немесе «өркендеуі» аудармасының дәлірек болатынын айтады. Аристотельдің «Никомах этикасында» қолданған термині бақыттың жалпы түсінігінен асып түседі. 350 жылға дейін жазылған «Никомах этикасында» Аристотель бақытты (сондай-ақ, жақсы өмір сүру және жақсы іс істеу) адамдардың өздері үшін ғана қалайтын нәрсе екенін, байлық, құрмет, денсаулық немесе достық сияқты емес екенін мәлімдеді. Ол адамдардың байлыққа, құрметке, денсаулыққа тек өздері үшін ғана емес, бақытты болу үшін де ұмтылатынын байқады. Аристотель үшін еудаимония термині, «бақыт» немесе «гүлдену» деп аударылатын, эмоция немесе жағдай емес, белсенділік. Еудаймония (грекше: εὐδαιμονία) – классикалық грек сөзі, «eu» («жақсы» немесе «игілік») және «daimōn» («рух» немесе «кіші құдай», кейіннен адамның тағдыры немесе бақыты деген мағынада қолданылады) сөздерінен тұрады. Осылай түсінілгенде, бақытты өмір – жақсы өмір, яғни адам өз табиғатын ең жақсы деңгейде іске асыратын өмір. Аристотель жақсы өмір – жоғары дамыған ақылдық белсенділікпен өмір сүру екенін айтты. Ол бұл тұжырымға «Функциялық аргумент» арқылы келді. Негізінен, егер бұл дұрыс болса, әрбір тірі нәрсенің өзіне тән функциясы болады. Аристотель үшін адамның функциясы – ойлау, себебі осы қабілет тек адамға ғана тән. Ал өз функциясын жақсы орындау, немесе ең жақсы деңгейде орындау – жақсылық. Аристотельдің пікірінше, жоғары дамыған ақылдық белсенділікпен өмір сүру – бақытты өмір. Аристотель жоғары дамыған ақылдық белсенділікке қабілетсіздер үшін ең жақсы екінші өмір – моральдық мінез-құлықпен өмір сүру екенін айтты.

Ницше

Фридрих Ницше ағылшын утилитариандарының ең үлкен бақытқа жетуге ұмтылуына сын айтты, "Адам бақытты іздемейді, тек ағылшын ғана іздейді" деген тұжырым жасады. Ницше бақытты өмірдің жалғыз мақсаты етіп қою, оның сөздерімен айтқанда, "адамды төмендетеді" дейді. Ницше "жай ғана бақыттан" гөрі биік, қиын міндеттер қоятын мәдениетті армандады. Ол пайдалылық пен бақыт іздеушілерге қарсы ой-эксперимент ретінде "соңғы адам" деген антиутопиялық бейне жасады. Бұл кішкентай "соңғы адамдар" тек өз ләззаты мен денсаулығын ғана іздеп, барлық қауіптен, еңбектен, қиындықтан, сынақтан, күрестен қашқандықтан Ницше оқырманына жек көрінуі тиіс. Ницше керісінше, қиындықтардың, күрестің, азаптың арқысында ғана қол жеткізілетін құндылықтарды қарастыруға шақырады, сонда ғана қайғы мен бақытсыздық өмірдегі барлық құнды нәрселерді, оның ішінде адам мәдениетінің, әсіресе философияның ең жоғары жетістіктерін құруда қаншалықты маңызды екенін түсінеміз.