Кіріспе

Протопсихологиялық теория – грек-рим медицинасындағы "төрт дене сұйықтығы", медицинаның жалпыға ортақ протомедициналық түсінігінің нақты бір түрі. Төрт темперамент теориясы – төрт негізгі мінез типінің бар екенін көрсететін протопсихологиялық теория: сангвиник, холерик, меланхолик және флегматик. Көптеген түсіндірмелерде жеке тұлғаның мінез типтері бірін-бірі қиылыстыратын және екі немесе одан көп темпераменттерді бөлісетін типтердің қоспалары мүмкін екендігі айтылады. Грек дәрігері Гиппократ (б.з.д. 460 – б.з.д. 370 ж. шамасы) төрт темпераментті ежелгі медициналық гуморизм тұжырымдамасының бір бөлігі ретінде сипаттады, яғни төрт дене сұйықтығы адамның мінез-құлқы мен ерекшеліктеріне әсер етеді. Қазіргі заманғы медицина ішкі секреция мен мінез арасындағы нақты байланысты анықтамайды, бірақ кейбір психологиялық мінез типтері жүйелері грек темпераменттеріне ұқсас санаттарды пайдаланады.

Қазіргі заманғы көзқарастар, жүзеге асырулар және қайталаулар

Вальдорфтық білім беру және антропософия темпераменттердің жекелікті түсінуге көмектесетініне сендіреді. Олар сондай-ақ олардың білім беруде пайдалы екеніне, мұғалімдерге балалардың қалай оқуға бейім екенін түсінуге көмектесетініне сендіреді. Христиан жазушысы Тим ЛаХей өзінің кітаптары арқылы ежелгі темпераменттерді қайтадан танымал етуге тырысты. Джеймс Дэвид Барбер «Президенттік мінез-құлық» атты еңбегін жасады, онда белсенділік – ыстыққа, пассивтік – суыққа, оң – ылғалға, теріс – құрғаққа байланысты. Егер осы белгілерден Пуннетт квадратын жасасақ, белсенді оң, пассивті оң, белсенді теріс немесе пассивті теріс жекелікті табуға болады. Бұл схема АҚШ президенттігін зерттеу нәтижесінде жасалды, сондықтан осылай аталады. Роберт Р. Блейк «Басқару торы» атты еңбегін жасады, онда өндірісқа қатысты жоғары деңгейдегі алаңдаушылық – ыстыққа, өндірісқа қатысты төмен деңгейдегі алаңдаушылық – суыққа, адамдарға қатысты жоғары деңгейдегі алаңдаушылық – ылғалға, ал адамдарға қатысты төмен деңгейдегі алаңдаушылық – құрғаққа байланысты. Егер осы белгілердің бірін дәл сол Пуннетт квадратында көрсетсек, командалық басқару, клубтық басқару, міндеттік басқару немесе тиімсіз басқару стиліндегі жекелікті табуға болады. Пауль Хиндемиттің скрипкалық оркестр мен фортепианоға арналған «Тема және төрт вариациясы» «Төрт темперамент» деп те аталады: бастапқыда Леонид Массинге арналған балет ретінде жоспарланған болса да, бұл шығарма ақырында Джордж Баланчинге тапсырыс ретінде аяқталды, ол кейіннен темпераменттер теориясын бастапқы нүкте ретінде пайдаланып, оны неоклассикалық балет ретінде хореографиялады. XIX ғасыр француз жазушысы Эмиль Зола өзінің «Тереза Ракин» романының негізі ретінде төрт темпераментті пайдаланды.