Қараңғылықке бейімділік

Кіріспе

Теріс көзқарас Песимизм – белгілі бір жағдайдан жағымсыз нәтиже күтілетін ой-сезім қалыптары. Пессимистер көбінесе өмірдің жағымсыз жақтарына ден қояды. Пессимизмді анықтау үшін жиі қойылатын сұрақ: "Шынық жартылай толған ба, жартылай бос па?"; осы жағдайда пессимист шынықты жартылай бос деп қабылдайды, ал ең нашар жағдайда мүлдем бос деп көреді, ал оптимист оны жартылай толған деп есептейді. Тарих барысында пессимистік көзқарас барлық маңызды ойлау салаларына әсер етіп келді.

Этимология

Пессимизм термині латын сөзі pessimus-тан туындаған, яғни "ең нашар" деген мағынаны білдіреді. Оны алғаш рет 1759 жылы Вольтердің "Кандид, немесе Оптимизм" романына сын айтқан иезуиттер қолданды. Вольтер Лейбництің философиясын пародиялап көрсетті, ол бұл әлемнің "барлық мүмкін әлемдердің ең жақсысы" екенін айтқан. Вольтерге жасаған шабуылдарында Реву де Тревукс иезуиттері оны пессимизммен айыптады.

Психологиялық бейімділік ретінде

Көне заманда психологиялық пессимизм көңіл көтерілмеумен байланысты болды және денедегі қара өт көптігінен туындайды деп есептелді. Пессимизмді зерттеу депрессияны зерттеумен үндес келеді. Психологтар пессимистік көзқарасты эмоционалдық ауырсынуға, тіпті биологиялық факторларға байланыстырады. Аарон Бек депрессияның себебі – әлемге қатысты негіссіз теріс пікірлер дейді. Бек емді клиенттермен олардың зиянды ойлары туралы сөйлесу арқылы бастайды. Бірақ пессимистер өздерінің шындықты түсінуін негіздеуге болатын аргументтер келтіре алады; мысалы, депрессивті реализм немесе (пессимистік реализм) сияқты. Бек депрессиялық инвентаризациясындағы пессимизм көрсеткіші өзін-өзі өлтіруге бейімділікті болжауда тиімді деп танылған. Бек үмітсіздік шкаласы да пессимизмді өлшеу құралы ретінде сипатталған. Вендер мен Клейн пессимизмнің кейбір жағдайларда пайдалы болатынын атап көрсетеді: "Егер адам бірнеше жеңіліске ұшыраса, артына шегініп, күтіп, тәуекелді басқаларға берудің консервативті стратегиясын қабылдаған абзал. Мұндай күтуді пессимистік көзқарас ынталандырады. Сол сияқты, егер адам өмірден көп пайда көрсе, кең ауқымды тәуекелге баруға және осылайша тапшы ресурстарға қол жеткізуді максималды деңгейге көтеруге болады."

Прагматикалық сын

Тарих бойы, кейбіреулер пессимистік көзқарас, тіпті орынды болса да, одан аулақ болу керектігіне келді, себебі оны сақтап қалу қиын. Оптимистік көзқарас қаланады және эмоционалдық тұрғыдан маңызды. Әл-Газали мен Уильям Джеймс психологиялық, тіпті психосоматикалық сырқаттардан кейін өздерінің пессимизмінен бас тартты. Дегенмен, мұндай сыншылар пессимизмнің қараңғылық пен толық депрессияға әкелетінін жорамалдайды. Көптеген философтар бұл пікірмен келіспейді, «пессимизм» терминінің дұрыс қолданылмағанын айтады. Пессимизм мен нигилизм арасында байланыс бар, бірақ Альберт Камю сияқты философтардың пікірінше, біріншісі міндетті түрде екіншісіне алып келмейді. Бақыт оптимизммен, ал пессимизм бақытсыздықпен сөзсіз байланысты емес. Бақытсыз оптимистті де, бақытты пессимисті де елестете беруге болады. Пессимизмге тағылған айыптар заңды сынды үнсіздендіру үшін қолданылуы мүмкін. Экономист Нуриел Рубини (өзін «Доктор Дум» деп таныстырады) 2006 жылы жаһандық қаржы дағдарысының ауыр, бірақ белгілі бір дәрежеде дұрыс болжамдары үшін пессимист ретінде танылды. Алайда, қаржы журналисі Джастин Фокс 2010 жылы «Harvard Business Review» журналында: «Шындығында, Рубини 2007 жылдың ортасында басталған дағдарысты дәл болжамады. Ол бірнеше жыл бойы мүлдем басқа дағдарысты болжады – шетелдік орталық банктердің қазыналық облигациялардан капиталды шығаруы долларға шабуыл жасауына себеп болар еді. Бірақ 2006 жылдың соңында АҚШ тұрғын үй рыногының күйреуі және жаһандық «қиын қону» туралы ескертуге көшті. Ол оқиғаның қалай өрбитінін нақты немесе (кейіннен қарағанда) дұрыс болжамады. Мен оған пайғамбар мәртебесі берілгеніне қатты таң қалдым». Басқалары: «Мәселе мынада, ол осы жолы керемет дұрыс болғанымен, нарықтар мен экономика құлдыраудан кейін қалпына келген жылдары дағдарыстың жалғасатынын және одан да ауыр құлдыраулар болатынын қайта-қайта болжады. Оның бастапқы мәлімдемесінен кейін жасаған болжамдары үнемі қате болды. Егер сіз оның сөзін тыңдаған болсаңыз, көптеген инвесторлар сияқты, АҚШ тарихындағы ең ұзақ «төбелік нарық» кезеңін жіберіп алған болар едіңіз». Тағы бірі: «Пайғамбар болсаң, өте көп қателік жасайсың». Тони Роббинс: «Рубини 2004 (қате), 2005 (қате), 2006 (қате) және 2007 (қате) жылдары рецессия туралы ескертті» және ол «2013 жылы қор нарығында маңызды түзету болады деп (қате) болжады». Рубини туралы сөйлеген экономист Анирван Банерджи «The New York Times» газетіне: «Тұрақтаған сағат та күніне екі рет дұрыс уақытты көрсетеді» деді. Экономист Нариман Бехравеш: «Нуриел Рубини 10 жыл бойы апат туралы айтып келді. Соңғы күні бірдеңе дұрыс болуы керек еді». «Personality Plus» пессимистік мінездің (мысалы, меланхолия және флегматика) пайдалы болуы мүмкін екенін айтады, себебі пессимистердің теріс жақтарға назар аударуы оларға оптимистік мінезді адамдарға (мысалы, холерик және сангвиник) көрінбейтін проблемаларды анықтауға көмектеседі.

Through history, some have concluded that a pessimistic attitude, although justified, must be avoided to endure. Optimistic attitudes are favored and of emotional consideration. Al Ghazali and William James rejected their pessimism after suffering psychological, or even psychosomatic illness. Criticisms of this sort however assume that pessimism leads inevitably to a mood of darkness and utter depression. Many philosophers would disagree, claiming that the term "pessimism" is being abused. The link between pessimism and nihilism is present, but the former does not necessarily lead to the latter, as philosophers such as Albert Camus believed. Happiness is not inextricably linked to optimism, nor is pessimism inextricably linked to unhappiness. One could easily imagine an unhappy optimist, and a happy pessimist. Accusations of pessimism may be used to silence legitimate criticism. The economist Nouriel Roubini (who introduces himself as Dr. Doom) was largely dismissed as a pessimist, for his dire but to some extent accurate predictions of a coming global financial crisis, in 2006. However, financial journalist Justin Fox observed in the Harvard Business Review in 2010 that "In fact, Roubini didn't exactly predict the crisis that began in mid 2007 Roubini spent several years predicting a very different sort of crisis—one in which foreign central banks diversifying their holdings out of Treasuries sparked a run on the dollar—only to turn in late 2006 to warning of a U. S. housing bust and a global 'hard landing'. He still didn't give a perfectly clear or (in retrospect) accurate vision of how exactly this would play out I'm more than a little weirded out by the status of prophet that he has been accorded since." Others noted that "The problem is that even though he was spectacularly right on this one, he went on to predict time and time again, as the markets and the economy recovered in the years following the collapse, that there would be a follow up crisis and that more extreme crashes were inevitable. His calls, after his initial pronouncement, were consistently wrong. Indeed, if you had listened to him, and many investors did, you would have missed the longest bull market run in US market history." Another observed: "For a prophet, he's wrong an awful lot of the time." Tony Robbins wrote: "Roubini warned of a recession in 2004 (wrongly), 2005 (wrongly), 2006 (wrongly), and 2007 (wrongly)" and he "predicted (wrongly) that there'd be a 'significant' stock market correction in 2013." Speaking about Roubini, economist Anirvan Banerji told The New York Times: "Even a stopped clock is right twice a day." Economist Nariman Behravesh said: "Nouriel Roubini has been singing the doom and gloom story for 10 years. Eventually something was going to be right." Personality Plus opines that pessimistic temperaments (e. g., melancholy and phlegmatic) can be useful inasmuch as pessimists' focus on the negative helps them spot problems that people with more optimistic temperaments (e. g., choleric and sanguine) miss.

Философиялық пессимизм

Философиялық пессимизм – бұл сананың күйі немесе психологиялық қалып емес, ол өмірге немесе барлыққа теріс баға беретін дүниетанымы немесе философиялық позиция. Философиялық пессимистер әдетте әлемде ләззаттан гөрі құйтырудың эмпирикалық үстемдігі бар екенін, тіршілік тірі организмдерге онтологиялық немесе метафизикалық тұрғыдан қарсы екенін және өмірдің негізгі мағынасы жоқ немесе мақсатыз екенін дәлелдейді.

Эпистемологиялық

Эпистемологияның бірнеше теориялары бар, олар әлем туралы білім алу қиын, тіпті мүмкін емес деп санайтындықтан пессимистік көзқарасқа ие болуы мүмкін. Бұл идеялар көбінесе нигилизм, философиялық скептицизм және релятивизммен байланысты. Фридрих Генрих Якоби (1743–1819) рационализмді, әсіресе Иммануил Канттың "критикалық" философиясын талдап, барлық рационализм нигилизмге тоғысады деген тұжырымға келді, сондықтан одан аулақ болу керек және оны сенім мен аянның қандай да бір түріне қайта оралу арқылы алмастыру қажет. Ричард Рорти, Мишель Фуко және Людвиг Витгенштейн біздің нақты ұғымдарымыз әлеммен қандай да бір абсолютті байланысқа түсе ала ма және біз әлемді сипаттаудың басқа тәсілдерімен салыстырғанда біздің сипаттамаларымызды негіздеуге бола ма деген сұрақтар қойды. Жалпы, бұл философтар шындықтың дұрыс табу немесе шындықты бейнелеу туралы емес, ол белгілі бір уақытта біздің мақсаттарымызға қызмет ететін субъективті әлеуметтік билік қатынастарының немесе тілдік ойындардың бір бөлігі екенін айтады. Сондықтан, бұл антифундационализм түрлері, тікелей пессимистік болмаса да, әлем туралы абсолютті "ақиқаттарды" немесе негізгі фактілерді ашқан деп мәлімдейтін кез келген анықтаманы жарамсыз деп есептейді.

Саяси және мәдени

Философиялық пессимизмге қарсы тұрып, оптимизмге немесе тіпті Гегельдік философиялардың утопизміне қарсы шығады. Эмиль Чиран: «Гегель қазіргі оптимизмге басты жауапты. Ол сананың тек формасы мен әдістерін ғана өзгертетінін, бірақ ешқашан дамымайтынын қалай байқамады?» Философиялық пессимизм басқа саяси философиялардан идеалды үкіметтік құрылым немесе саяси жобаның болмауымен ерекшеленеді, керісінше пессимизм көбінесе жеке іс-қимылдың антисистемалық философиясы болып табылады. Чиран саяси оптимизмге де шабуыл жасайды, себебі ол «ертеңгі күнге табынушылықты» тудырады, оның атынан кез келген нәрсені рұқсат етуге болады. Алайда, бұл Камудың «Тәуелсіз» (1951) еңбегінде айтқандай, пессимист саяси тұрғыдан қатыса алмайды дегенді білдірмейді. Адам жағдайына деген пессимизмді Гоббс (1588–1679) та білдірген. Пессимистік көзқараспен байланысты тағы бір ойлау бағыты бар, ол – мәдени сын мен әлеуметтік құлдыраудың пессимизмі. Энтони Троллоп 1880 жылы бұл көзқарасты жұмсақ қысыммен былай сипаттады: «Барлығы дұрыс емес. [ ] Фермерлер көбінесе қиын жағдайда. Сауда әрқашан нашар. Шіркеу қауіпте. Лордтар палатасы он екі жылдық сатып алуға тұрарлық емес. Тақ дүркілдеп тұр». Освальд Шпенглердің «Батыстың құлдырауы» (1918–1922) еңбегі пессимизмді кеңінен танытты. Шпенглер Гиамбатиста Виконың (1668–1744) теорияларына ұқсас тарихтың циклдік моделін ұсынды. Шпенглер қазіргі батыс өркениетінің құлдыраудың «қысқы» кезеңінде (Untergang) екеніне сенді. Шпенглердің теориясы соғыстар аралық Еуропаға, әсіресе Веймар Германиясына зор әсер етті. Сол сияқты, дәстүршіл Джулиус Эвола (1898–1974) әлем Кали Юга дәуірінде, моральдық құлдыраудың қараңғы заманында екенін ойлады. Оливер Джеймс сияқты зиялылар экономикалық прогрессті экономикалық теңсіздікпен, жасанды қажеттіліктерді ынталандырумен және байлыққа құмарлықпен байланыстырады. Анти-тұтынушылар мәдениеттегі әсем тұтыну мен өзіне қызығушылық таныту, имиджге ұқыпты қарау тенденцияларын анықтайды. Жан Бодрильяр (1929–2007) сияқты постмодернистер тіпті мәдениеттің (демек, біздің өміріміздің) енді шындықта негізі жоқ деп мәлімдейді. Олардың пікірінше, адамдардың табиғи бейімділігі – билік ету, ал еркіндік – бұл ерекше жағдай, ол қазір әл-ауқат мемлекетінің әлеуметтік және экономикалық қамтамасыз етуі үшін тасталып жатыр. Саяси пессимизм кейде Джордж Оруэллдің «1984» сияқты антиутопиялық романдарда көрініс табады. Өз еліне деген саяси пессимизм көбінесе эмиграцияға ұмтылыспен байланысты. 2007–2008 жылдардағы АҚШ-тағы қаржылық дағдарыс кезінде «пессимизм порно» деген жаңа сөз пайда болды, ол кейбір адамдардың әлемдік экономикалық жүйенің жойылуы арқылы азаматтық қоғамның құлдырауы туралы болжау, оқу және қиялданудан алатын эсхатологиялық және тіршілік ету қызығушылығын сипаттау үшін қолданылды. Пуоланка, Финляндияның солтүстігіндегі Каину аймағында орналасқан муниципалитет, «Финляндиядағы ең пессимистік муниципалитет» деп аталды, ал 2019 жылы BBC Пуоланка туралы видео жариялағаннан кейін муниципалитет бүкіл әлемге танымал болды, оны «әлемдегі ең пессимистік қала» деп сипаттады. Каину аймағында пессимизмнің ұзақ тарихы бар, себебі Каину 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында жиі ашаршылықтан зардап шеккен кедей аймақ болғандықтан, осы аймақты «аштық елі» деп те атайды.

Philosophical pessimism stands opposed to the optimism or even utopianism of Hegelian philosophies. Emil Cioran claimed "Hegel is chiefly responsible for modern optimism. How could he have failed to see that consciousness changes only its forms and modalities, but never progresses?" Philosophical pessimism is differentiated from other political philosophies by having no ideal governmental structure or political project, rather pessimism generally tends to be an anti systematic philosophy of individual action. Cioran also attacks political optimism because it creates an "idolatry of tomorrow" which can be used to authorize anything in its name. This does not mean however, that the pessimist cannot be politically involved, as Camus argued in The Rebel (1951). Pessimism about the human condition was also expressed by Hobbes (1588–1679). There is another strain of thought generally associated with a pessimistic worldview, this is the pessimism of cultural criticism and social decline. Anthony Trollope summarised the attitude with gentle mockery in 1880: "Everything is going wrong. [ ] Farmers are generally on the verge of ruin. Trade is always bad. The Church is in danger. The House of Lords isn't worth a dozen years' purchase. The throne totters." Oswald Spengler's The Decline of the West (1918–1922) popularised pessimism. Spengler promoted a cyclic model of history similar to the theories of Giambattista Vico (1668–1744). Spengler believed that modern western civilization was in a "winter" age of decline (Untergang). Spenglerian theory was immensely influential in interwar Europe, especially in Weimar Germany. Similarly, traditionalist Julius Evola (1898–1974) thought that the world was in the Kali Yuga, a Dark Age of moral decline. Intellectuals such as Oliver James correlate economic progress with economic inequality, the stimulation of artificial needs, and affluenza. Anti consumerists identify rising trends of conspicuous consumption and self interested, image conscious behavior in culture. Post modernists like Jean Baudrillard (1929–2007) have even argued that culture (and therefore our lives) now has no basis in reality whatsoever. They hold that the natural tendency of people is to be ruled and that freedom is an exceptional state of affairs which is now being abandoned in favor of social and economic security provided by the welfare state. Political pessimism has sometimes found expression in dystopian novels such as George Orwell's Nineteen Eighty Four. Political pessimism about one's country often correlates with a desire to emigrate. During the financial crisis of 2007–08 in the United States, the neologism "pessimism porn" came to describe the alleged eschatological and survivalist thrill some people derive from predicting, reading, and fantasizing about the collapse of civil society through the destruction of the world's economic system. Puolanka, a municipality located in the Kainuu region in the northern Finland, has been called the "most pessimistic municipality in Finland", and in 2019, the municipality gained worldwide publicity when the BBC published a video about Puolanka, describing it as the "most pessimistic town in the world". Pessimism has a long tradition in the Kainuu region, mostly because Kainuu was a poor region that had often suffered from famines in the late 19th century and early 20th century, which is why the region is also called a "hunger land".

Технологиялық және экологиялық

Технологиялық пессимизм – ғылым мен техниканың жетістіктері адам баласының жағдайын жақсартпайды деген сенім. Технологиялық пессимизмнің индустриялық революция кезінде Людит қозғалысымен басталғанын айтуға болады. Людиттер жұмыс орындарының жоғалуын өнеркәсіптік диірмендер мен жаңа заманауи фабрика машиналарын пайда болуына байланыстырады және оларды жоюға тырысты. Романтизм қозғалысы да технологияның өркендеуіне пессимистікпен қарады және қарапайым, табиғатқа жақын заманды сағынды. Уильям Вордсворт пен Уильям Блейк сияқты ақындар индустрияландырудың табиғаттың тазалығын бұзғанына сенді. Кейбір әлеуметтік сыншылар мен экологтар жаһандану, халық санының артуы және қазіргі капиталистік мемлекеттердің экономикалық саясаты планетаның экологиялық тепе-теңдігіне тым көп жүк салады деп санайды. Олар, егер осы процесті тежеу үшін шаралар қабылданбаса, климаттың өзгеруі нашарлап, әлеуметтік және экологиялық құлдырауға алып келетінін ескертеді. Джеймс Лавлок Жердің экологиясы қайта қалпына келмейтіндей зақымдалғанын, тіпті саясаттағы радикалды өзгерістер де оны құтқаруға жеткіліксіз екенін айтады. Лавлоктың пікірінше, Жердің климатты реттеу жүйесі ластанудың салдарынан жүктеліп, Жер жақын арада қазіргі жағдайынан күрт ыстық климатқа өтеді. Лавлок осы жағдайды «полиантропонемия» деп атайды, яғни: «адамдар көбейіп, пайдасынан гөрі зияны көп бола бастағанда». Лавлок былай дейді:

"Бірінші әлемнің жайлылығына ұмтылатын 7 миллиард адамның болуы климаттың гомеостазымен, сондай-ақ химиямен, биологиялық түрлердің алуандығымен және жүйенің экономикасымен үйлеспейді. Манифест былай басталады: Индустриялық революция және оның салдары адамзат үшін апат болды. Олар «дамыған» елдерде өмір сүретін адамдардың өмір сүру ұзақтығын арттырды, бірақ қоғамды тұрақсыз етті, өмірді мағынасыз етуге, адамдарды қорлауға, кең тараған психологиялық (ал үшінші әлемде физикалық) азапқа және табиғатқа ауыр зиян келтіруге әкеп соқты. Технологияның одан әрі дамуы жағдайды нашарлатады. Бұл адамдарды одан да көп қорлауға, табиғатқа одан да көп зиян келтіруге, әлеуметтік дүрбелеңге және психологиялық азапқа әкелуі мүмкін, тіпті «дамыған» елдерде де физикалық азаптың күшеюіне ұшырауы мүмкін. Адамзаттың ерікті түрде жойылуын жақтаған ұйымдардың бірі – антинатализм арқылы адамзаттың жойылуын қолдайтын қозғалыс. 2015 жылы Папа Францисктың экологиялық мәселелерге арналған polemikaға толы энциклопедиясында қазіргі әлемдегі технологияның рөліне қатысты пессимистік бағалаулар көптеп келтірілген.

Энтропиялық пессимизм

"Энтропиялық пессимизм" термодинамикалық принциптерге негізделген технологиялық және қоршаған ортаға қатысты пессимизмнің ерекше түрі болып табылады.