Кіріспе
Оптимистік көзқарас – сезім. Үміт – адам өміріндегі немесе жалпы әлемдегі оқиғалар мен жағдайларға қатысты жақсы нәтижелерді күтуге негізделген оптимистік ой-өріс. Етістік ретінде оның мағынасына "сеніммен күту" және "күшті тілекпен асыға күту" кіреді. Оның қарамағысы – көңілсіздік, үмітсіздік және бейшаралық. Адам өмірінің терең тамырланған бір бөлігі ретінде, ол әрбір іс-әрекеттегі практикалық ойлауға қажетті үміт, үміттің діни қасиеті, психологиялық үміт, үміттің құқықтық жағы, сондай-ақ мәдени және мифологиялық көзқарас сияқты бірнеше өлшемді қамтиды.
the emotion
Hope is an optimistic state of mind that is based on an expectation of positive outcomes with respect to events and circumstances in one's life or the world at large. As a verb, its definitions include: "expect with confidence" and "to cherish a desire with anticipation". Among its opposites are dejection, hopelessness, and despair. As a deeply rooted aspect of human life, it encompasses several dimensions, such as hope required by practical reasoning in every action, the religious virtue of hope, psychological hope, the legal aspect of hope, along with the cultural and mythological approach.
Психология саласында
Психология профессоры Барбара Фредриксон дағдарыс жақындағанда үміт өзінің толық күшіне енетінін, жаңа шығармашылық мүмкіндіктерді ашатынын айтады. Фредерикссон үлкен қажеттілікпен бірге ерекше кең ауқымды идеялар, сондай-ақ бақыт пен қуаныш, батылдық және күш-қуат сияқты оң эмоциялардың туындайтынын, олардың адамның төрт түрлі саласынан – танымдық, психологиялық, әлеуметтік немесе физикалық тұрғысынан пайда болатынын мәлімдейді. Үміткер адамдар "табаны тік қозғалтқыштай" болады, себебі олар өздеріне "Мен жасай аламын, мен жасай аламын" деп қайталап айтады. Мұндай оң ой-шағыс, нағыз оптимизмге негізделгенде нәтижелі болады, ал "жалған үмітке" емес. Психолог Чарльз Р. Снайдер үмітті мақсаттың болуымен және сол мақсатқа жету үшін нақты жоспармен байланыстырды. Альфред Адлер де, Эрнст Блох сияқты философиялық антропологтар да адам психологиясында мақсат іздеудің маңыздылығын дәлелдеді. Снайдер сондай-ақ үміт пен психикалық жігердің (тұрақтылықтың) арасындағы байланысты, сондай-ақ мақсаттарды реалистік қабылдаудың (мәселелік бағдардың) қажеттігін атап өтті, үміт пен оптимизмнің арасындағы айырмашылықтың біріншісі тілекке ұқсаса, екіншісі жақсы болашаққа жететін жолдарды табуға күш беретінін айтты. Д. Уинникотт баланың қоғамға қарсы мінез-құлқын көмекке шақыру ретінде қарастырды, яғни бейсана үміт, кең қоғамдағы жауапты адамдар үшін оң нәтижеге деген жасырын тілек, егер жақын отбасындағы қадағалау сәтсіз аяқ тапса. Объектілік қатынастар теориясы да аналитикалық трансферді өткен қақтығыстар мен жарақаттарды жаңадан қарастыруға болатындығы туралы санасыз үмітпен байланыстырады.
Негізгі теориялар
Адам өміріндегі үміттің маңыздылығын зерттейтін көптеген модельдердің ішінде психология саласында екі негізгі теория едәуір танымал болды. Чарльз Р. Снайдер ұсынған теориялардың бірі үмітті белгілі бір мақсатқа жету үшін адамның күш-жігерін сақтап қалу қабілетін көрсететін танымдық дағды ретінде қарастыру керектігін айтады. Бұл модель адамның үмітті болу қабілеті екі түрлі ойлауға байланысты: мақсаттылық ойлау және жол табу ойлау. Мақсаттылық ойлау мүмкін кедергілерге қарамастан өз мақсаттарына жетуге адамның бағытталғандығын білдіреді, ал жол табу ойлау – жеке адамның осы жеке мақсаттарға жету жолдарын табуға сенуімен байланысты. Снайдердің теориясы психотерапияда үмітті жиі қолданылатын механизм ретінде қарастырады. Мұндай жағдайларда терапевт клиенттеріне мақсаттарға жетуге кедергі келтіретін тосқауылдарды жеңуге көмектеседі. Содан кейін терапевт клиентке нақты және маңызды жеке мақсаттар қоюға көмектеседі (мысалы, "Мен өзімді жақсы сезінетін және маған ұнайтын нәрсені табамын"), оларға осы мақсаттарға жетуге үміттенуге көмектеседі және оны істеудің дұрыс жолдарын ұсынады. Снайдердің теориясы үмітті мақсатқа жету үшін мотивацияның жетіспеушілігін жеңу механизмі ретінде қарастырса, Кей А. Герт әзірлеген екінші негізгі теория адамның болашақ мақсаттарымен, әсіресе аурулармен күресумен байланысты мәселелерді жан-жақты қарастырады. Герт үмітті "мақсатқа жету үшін қадамдар жасауды бастау және оны жалғастыру үшін қажетті ынталандырушы және танымдық қасиет" деп есептейді. Бұл жағдайларда нақты және қол жетімді мақсаттарды белгілеу қиынға соғады, өйткені адам денсаулығының болашағын тікелей бақылауға ала алмайды. Оның орнына, Герт мақсаттар адамның аурумен қалай күресуіне қатысты болуы керек деп санайды. "Ауруымның ауырсынуын басу үшін ішімдік ішудің орнына, мен өзімді достарым мен отбасыммен қоршап аламын". Мысалы, үміт адамдарды сауығу үшін жеміс-жидектер мен көкөністер жеу, темекі шегуді тоқтату және жүйелі түрде дене шынықтырумен айналысу сияқты пайдалы әрекеттерге талпындырады. Бұл адамдардың аурудан жазылуына ғана көмектеспейді, сонымен қатар аурудың алдын алуға да септігін тигізеді. Сенім мен күту – үміттің маңызды элементтері – созылмалы аурудан зардап шегетін науқастарда эндорфиндерді бөліп, морфин әсерін имитациялау арқылы ауырсынуды басады. Осы процестің нәтижесінде сенім мен күту организмде тізбекті реакцияны тудырады, бұл созылмалы аурудан жазылу мүмкіндігін арттырады. Бұл тізбекті реакция плацебо әсерін көрсететін зерттеулерде ерекше айқын көрінеді, онда үміт – пациенттердің жазылуына көмектесетін жалғыз фактор болып табылады. Сонымен қатар, когнитивтік терапиядан бұрын және оның кезінде үміт деңгейі жоғары болған соғыс ардагерлерінде ПТСР-мен байланысты депрессиялық симптомдардың азайғаны байқалды.
Қолданбалар
Үмітті емдеу бағдарламаларына қосу физикалық және психикалық денсаулық салаларында да пайдалы болуы мүмкін. Үміт, емдеуді жақсарту механизмі ретінде, ПТСР, созылмалы физикалық сырқаттар, емдеуге келмейтін аурулар және басқа да аурулар мен бұзылыстар аясында зерттелді. Психикалық денсаулық саласындағы мамандар үміт арқылы жасалатын араласуларды дәстүрлі когнитивті-мінездік терапияға қосымша ретінде пайдалануды ұсынады.
Кедергілер
Үмітті ауыр сырқаттарды емдеуге қолдануды жақтаушыларға қарсы сот үкіміне негізделген екі маңызды аргумент бар. Біріншісі, егер дәрігерлердің үміті артық болса, олар науқасқа қатысты агрессивті ем тағайындауы мүмкін. Дәрігер науқастың жағдайы жақсаруына елеулі үміт артады. Осылайша, олар қымбатқа түсетін және көптеген жанама әсерлері болатын әдістерді қолдануға тырысады. Бір дәрігер өзінің науқасына үміт арқалағанына өкініш білдірді; нәтижесінде науқас үш жыл бойы ауырсынуға шыдады, егер дәрігер емделу мүмкін емес екенін түсінген болса, науқас мұндай қиындыққа төзе алмас еді. Екінші аргумент – үміт пен тілек арасындағы ерекшелік. Үміткерлер кедергілерді ескере отырып, ең тиімді әрекеттерді іздеуге белсенді түрде тырысады. Қауіпті жағдайда үміт мәдени шекараларды бұзып, кең таралды, Сириядан келген босқындар балалары ЮНЕСКО-ның білім беру жобасы арқылы шығармашылық білім беру және психологиялық көмек көрсету арқылы қолдау табады. Үміт сіңіруге бағытталған мәдени-аралық қолдаудың тағы бір түрі – тағам мәдениеті, босқындарды олардың бай мәдени тарихына ендіріп, оларды жарақаттан құтылуға көмектесу.
Мифологияда
Эльпис (Үміт) ежелгі грек мифологиясында Зевс пен Прометей туралы әңгімеде кездеседі. Прометей Зевс құдайынан отты ұрлап алып, құдайдың қаһарына іліккен. Зевс, қорапты алған адам білмейтіндей, барлық жамандықтарды қамтитын қорап жасады. Пандора ескертілгенімен қорапты ашып, адамзатқа апаттар, аурулар мен сырқаттар әкелген көптеген зиянды рухтарды босатты. Ашкөздік, қызғаныш, жек көрушілік, сенімсіздік, қайғы, ашу, кек алу, құмарлық және үмітсіздік сияқты зұлым рухтар кеңінен тарап, адамдарды мазалап, азаптауға тырысты. Алайда, қораптың ішінде әлі босатылмаған, емдеуші күшке ие Үміт есімді рух та бар еді. Ежелгі заманнан бері адамдар үміттің сырқаттарды емдеуге және ауыр азаптарды, ауруларды, апаттарды, жоғалтуды және жаман рухтар мен оқиғалардың салдарынан туған қайғыны жеңуге көмектесетін күшті екенін білген. Гесиодтың "Жұмыстар мен күндері" атты еңбегінде үміт Эльпис деп аталады. Бірақ, скандинав мифологиясында Үміт (Вон) – Фенрис қасқырының аузынан тамған сілекей деп есептелген: олардың батылдық туралы түсінігінде үмітсіздікке қарамастан көңілділікпен көзге шалынушы батылдық ең жоғары бағаланған.
Діндер
Үміт – көптеген әлемдік діндердегі маңызды ұғым, көбінесе адамның немесе топтың жұмаққа жететініне сенуді білдіреді. Діндерге қарай, үміт рухани жетілудің шарты ретінде де, немесе оның нәтижесі ретінде де қарастырылуы мүмкін.
Иудаизм
"Иудей энциклопедиясы" "тиḳwah" (תקווה) және "себер" сөздерін үміт терминдері ретінде көрсетеді, сондай-ақ "миḳweh" және "kislah" сөздері "сенім" ұғымымен байланысты екенін, ал "toḥelet" сөзі "күту" мағынасын білдіреді.
Христиандық
Үміт – сенім мен махаббатпен қатар христиан дінінің үш теологиялық қасиеттерінің бірі. Қасиетті кітапта "Үміт" деген сөз болашақтағы сыйлыққа деген "күшті және сенімді күтуді" білдіреді (Тит хаты 1:2-ге қараңыз). Қазіргі тілмен айтқанда, үміт – сенімге және сенімді күтуге жақын ұғым. Пауыл елші Мәсіхтің христиандар үшін үміт көзі екенін айтты: "Себебі осы үмітте біз құтқарылдық". "Саяхатшының жолы" кітабында, Күмәншіл қамал ішіндегі христианды жұбатқан – Үміт есімді кейіпкер; ал керісінше, Данте тозағының кіреберісінде: "Менен кіретіндер, барлық үмітіңнен айрылыңдар" деп жазылған.
Индуизм
Индуизмнің тарихи әдебиетінде үміт Pratidhi (санскрит: प्रतिधी) немесе Apêksh (санскрит: अपेक्ष) деп аталады. Ол тілек және қалау ұғымдарымен байланысты талқыланады. Ведалық философияда карма ритуалдық құрбандықтарға (яджна) байланысты болса, үміт пен табыс осы ритуалдарды дұрыс орындаумен байланыстырылған. Вишну Смритиде үміт, мораль және еңбек – үмітпен толған санасы басшылық ететін, бес сезімі жетелеумен тілектеріне жететін, ізгілік жолынан шықпай, ашу, ашкөздік және басқа да жамандықтарға бой алдырмайтын ізгі адамның бейнесі ретінде бейнеленген. Соңынан келген ғасырларда карма ұғымы сакраментальді ритуалдардан адамның нақты іс-әрекетіне, қоғамды құруға және оған қызмет етуге ауысты. Адамның өмірлік жолы ерте немесе кеш бақытқа және мокшаға жеткізеді.
Буддизм
Буддизмнің ілімдері үміт тұжырымына орталықтанған. Ол қасірет көргендерді үйлесімді әлем мен жақсырақ әл-ауқатқа жетелейтін жолға қояды. Үміт – жолдан тайған немесе қиналғандар үшін нұрға ұқсайды. Саддха (сенім), даналық және ынта факторлары бірігіп, нақты үмітті құрайды. Нақты үміт – қасірет көргендерді ішкі бостандық пен толыққанды әл-ауқатқа бастаудың негізі. Ол қиындықтар мен азабына қарамастан, жақсы нәтижеге жететініне сенімді қалпына келтіреді.