Қимыл-қадам мен ойлау жүйесінің негізі

Кіріспе

Шешім қабылдау теориясы мен жалпы жүйелер теориясындағы термин. Ой-сана – адамның немесе топтың мәдениет, құндылықтар, философия, көзқарас, ұстаным және мінез-құлқына қатысты қалыптасқан көзқарастарының жиынтығы. Ол адамның дүниетанымынан немесе өмір мағынасына қатысты сенімдерінен де туындауы мүмкін. Кейбір ғалымдар адамдарда бірнеше түрлі ой-сана болуы мүмкін деп санайды. Осы типтердің ішінде өсуге бағытталған ой-сана, тұрақтанған ой-сана, жеткіліктілік сезімінен туған ой-сана және адамның жалпы ой-санасын құрайтын оңдыққа бағытталған ой-сана бар. Ғалымдар ой-сананың адам өмірінің әртүрлі салаларындағы әртүрлі функционалдық әсерлермен байланысты екенін анықтаған. Бұл адамның қабылдау қабілетіне сүзгі, анықтамалық шеңбер, мағына жасау жүйесі және қабылдау үлгісі ретінде әсер етуді қамтиды. Ой-сана адамның даму қабілетін қалыптастырады, себебі ол пассивті немесе шартты оқытумен, біртіндеп немесе көлденең оқытумен, трансформациялық немесе тік оқытумен байланысты. Сондай-ақ, ой-сана адамның мінез-құлқына әсер етеді, соның ішінде ойластырылған немесе іске асырылатын іс-қимыл кезеңдерімен, сондай-ақ басшылыққа техникалық немесе бейімделу тәсілдерімен байланысты. Ой-сана бұрынғы мінез-құлықтарды, таңдауларды немесе құралдарды қабылдауға (немесе мойындауға) ынталандыратын факторларды тудыруы мүмкін, бұл когнитивтік инерция немесе топтық ойлау деп аталады. Егер басым ой-сана шектеулі немесе тиімсіз болса, талдау мен шешім қабылдауға ой-сананың ықпалын жою қиын болуы мүмкін. Когнитивтік психологияда ой-сана – бұл міндетте белсендірілген когнитивтік процесс.

Тарих

Көптеген ғалымдар ойлау тарихын қазіргі әдебиеттегі және ойлауды тәрбиелеу мен оқытудың қазіргі әдістеріндегі маңызды кемшілік деп атады. Голлвицердің ғылыми еңбектеріне оның ойлау теориясы және іс-қимыл фазаларының ойлау теориясы кіреді. Бұл ойлау екі елдің де шабуыл жасауына кедерес келтірді, бірақ қорқыту теориясы Суық соғыс кезеңіндегі ойлауды бағалауды қырқыс пікірталасқа түсірді. Қазіргі әскери теория асимметриялық соғыс, терроризм және жаппай қырып-жою қаруларының таралуы сияқты мәселелерде орныққан ойлау қалыптарын бұзуға тырысады. Бұл қауіптер – "әскери істегі революция" болып табылады, ол жаңа қауіптер мен жағдайларға жылдам бейімделуді қажет етеді.

Жүйелік теория

Магоро Маруяманың ой-көрініс тұжырымдамасын дамыта отырып, ойлау қалыптасуы мәдени және әлеуметтік бағдарламаны қамтиды: иерархиялық және теңдікке негізделген жекешілік, иерархиялық және теңдікке негізделген ұжымдық, иерархиялық және теңдікке негізделген өзара әрекеттестік және иерархиялық және теңдікке негізделген халықшылдық.

Ұжымдық ойлау

Коллективті ойлау Эдвин Хатчинстің "Cognition in the Wild" (1995) және Максимилиан Сенгестің "Knowledge Entrepreneurship in Universities" (2007) кітаптарында сипатталған. Хатчинс теңіз навигаторларының командасын танымдық бірлік немесе есептеу жүйесі ретінде талдады, ал Сенгз ұжымдық ойдың университет стратегиясы мен практикасының бір бөлігі екенін түсіндірді, сондай-ақ көпшілік даналығын атап өтті. Зара ұжымдық ойланудың неғұрлым айқын, дискурсивті және әңгімелесуге бейім екенін, сондықтан оған жақсы Гештел қажет екенін айтты. Эрик Эриксонның топтық идентитікті талдауы және оның "өмір жоспары" деп атаған ұғымы ұжымдық ойлауға қатысты. Эриксон американдықтарды мысалға келтірді, олар қазіргі заманғы "өмір жоспарын" қалыптастыру үшін қайта тәрбиеленді, бұл тұрғын үй мен байлықты қолдады; бірақ буйвол аулаушыларының ұжымдық тарихи идентитігі мұндай түбегейлі түрлі мотивтерге бағытталғандықтан, өмірлік жоспарлар туралы коммуникация қиын болды. Институт ұжымдық ойлаумен байланысты; ал кәсіпкерлік ойлау – бұл "базардағы белгісіздікті бағалап, маңызды инновацияларға әкелуі мүмкін мүмкіндіктерді үнемі іздейтін" адамға қатысты. Кәсіпкерлік философиясы бар институт кәсіпкерлік мақсаттар мен стратегияларды қабылдайды. Ол кәсіпкерлік ортаны дамытады, бұл оның құрамындағы әрбір субъектіге жаңа мүмкіндіктерді пайдалануға мүмкіндік береді. Ұжымдық ойлау белгілі бір тәжірибеге алып келетін құндылықтарды қалыптастырады. Хитт кәсіпкерлік ойлаудың бес өлшемін атап көрсетті: "автономия, инновациялық көзқарас, тәуекелге баратындық, бастамашылдық және бәсекеге қабілетті агрессивтілік".

Теориялар

Ойынысты зерттеу анықтама беруді, өлшеуді және жіктеуді қамтиды. Бір ғылым саласындағы ғалымдардың пікірлері әртүрлі. Олар ой-өрісінің мәнін, қызметтерін және оны сипаттайтын факторларды түсіндіруге тырысады. Олар құндылықтарға негізделген мәдениеттің үш екіполюстік өлшемін ұсынды:

Тұрақты және өсу көзқарастары

Кэрол Двектің айтуынша, адамдарды қабілеттің қайдан пайда болатыны туралы көзқарастарына сәйкес, тұрақты ойлаудан өсуге қарай бір қатарлыққа орналастыруға болады. Адамның ойлауы "оқуға және үйренуге деген мотивацияны" әсер етеді. "Интеллект тұрақты" деп санайтындар қабілетін жақсарту үшін көп нәрсе істей алмайды. Кері байланыс – "олардың ішкі қабілетін бағалау" ретінде қарастырылады, ал сәттілік – осы қабілеттің нәтижесі, емес жұмсалған күш. Сәтсіздік қорқынышты, себебі ол "жеңіліп қоятын шектеулерді көрсетеді". Тұрақты ойлауы бар адамдар қиындықтардан қашып, оңай бас қояды және нәтижеге ғана назар аударады. Олар өз қабілеттерінің өзгермейтініне сенеді және күш-жігердің мәні аз. Өсуге бейім адамдар "интеллект дами алады" деп сенеді және олардың қабілеттерін оқу арқылы арттыруға болады. Кеоун мен Бурк өсу ойлау мен табандылықтың маңыздылығын талқылады. 2019 жылғы зерттеу көрсеткендей, экономикалық жағдайы нашар адамдардың табысқа жету мүмкіндігі жоғары, егер олар өсуге бейім болса және қиындықтарды жеңуге дайын болса. Двектің көптеген зерттеулері студенттің ойлауының сыныптағы үлгерімге әсерімен байланысты болды. Студенттерде өсу ойлауын дамыту үшін, тиісті мақтау мен ынталандырумен тәрбиеленген орта құру қажет. Двектің айтуынша, "студенттерді олардың атқарған ісі үшін мақтау – қолданған күш-жігері, стратегиялары, таңдаған әдістері, көрсеткен табандылығы және т.б. – олар сәттілікке жеткенде 'ақылды' екендерін айтудан гөрі ұзақ мерзімді пайда әкеледі". Двек "әлі" деген сөзді оқуды бағалау үшін пайдалы құрал деп атады. Егер мұғалім студенттердің бір нәрседе жақсы емес екенін немесе істей алмайтынын естісе, олар қабілет пен мотивацияның өзгере алатынын нығайту үшін "әлі" деп сөз қосуы керек. Болер Двектің зерттеулеріне сүйене отырып, "математикадағы гендерлік айырмашылықтар тек тұрақты ойлауы бар студенттер арасында ғана болды" деп көрсетті. Блэкуэлл Двектің зерттеулерін пайдаланып, аз ұлт өкілдерін бақылап, "өсуге бейім студенттердің тұрақты ойлауы бар студенттерге қарағанда оқу мақсаттары күштірек екенін" анықтады. Бұл студенттер "қиындықтар туғанда одан да көп жұмыс істегім келеді, керісінше емес" дегенге келіседі және күш-жігерді бағалайды. Тұрақты ойлауы бар студенттер "егер сіз бір пәнді жақсы білмесеңіз, көп жұмыс істеу сізді жақсырақ етпейді" және "мен бір нәрседе көп жұмыс істесем, өзімді ақылды емеспін" деп айтуы мүмкін. Двектің ойлау әдістерін академиялық емес ортада, мысалы, жұмыс орнында қолдануға бағытталған қозғалыс пайда болды. Басқа ғалымдар оның зерттеулерін негізге ала отырып, зерттеулер жүргізді. 2018 жылы Рью және басқалар жүргізген зерттеу, өсу ойлауын қолдану арқылы жасөспірімдердің арнайы білім алуына мотивацияны арттыруға болады. 2019 жылы Ван және басқалар жүргізген зерттеу, зиянды заттарды қолданудың жасөспірімдердің ойлау қабілетіне кері әсер ететінін көрсетті. Бұл жасөспірімдерде өсу ойлауын дамыту осы кері әсерді азайтуға көмектеседі. Бұл зерттеулер педагогтардың студенттерге мінез-құлқының күш-жігер арқылы өзгеруі мүмкін екенін көрсету арқылы араласу жолдарын көрсетеді. Оның кітабы жарықтанғаннан кейін жүргізілген зерттеулер Двектің "ешкімде әрқашан өсу ойлауы болмайды" деген сөзін келтірді, сонымен қатар жалған және нағыз өсу ойлауының айырмашылығын мойындады. Двектің алаңдаушылығы педагогтардың нәтижелеріне сәйкес келмейтін күш-жігерді ғана мақтауы болды. Зерттеушілер "өсу ойлауымен келісетін, бірақ қабілеті өзгермейді деп сенетіндей әрекет ететін" ересектерді жалған өсу ойлауы бар деп атады.

According to Carol Dweck, individuals can be placed on a continuum according to their views of where ability originate, from a fixed to a growth mindset. An individual's mindset affects the "motivation to practice and learn". People with a fixed mindset believe that "intelligence is static", and little can be done to improve ability. Feedback is seen as "evaluation of their underlying ability" and success is seen as a result of this ability, not any effort expended. Failure is intimidating, since it "suggests constraints or limits they would not be able to overcome". Those with a fixed mindset tend to avoid challenges, give up easily, and focus on the outcome. They believe that their abilities are fixed, and effort has little value. Those with a growth mindset believe that "intelligence can be developed", and their abilities can be increased by learning. Keown and Bourke discussed the importance of a growth mindset and grit. Their 2019 study found that people with lower economic status had a greater chance of success if they had a growth mindset and were willing to work through tribulation. Much of Dweck's research was related to the effect of a student's mindset on classroom performance. For students to develop a growth mindset, a nurturing classroom culture must be established with appropriate praise and encouragement. According to Dweck, "Praising students for the process they have engaged in—the effort they applied, the strategies they used, the choices they made, the persistence they displayed, and so on—yields more long term benefits than telling them they are 'smart' when they succeed". Dweck has identified the word "yet" as a valuable tool to assess learning. If a teacher hears students saying that they are not good at something or cannot do something, they should interject "not yet" to reinforce the idea that ability and motivation are fluid. Boaler builds on Dweck's research to show that "gender differences in mathematics performance only existed among fixed mindset students". Blackwell builds on Dweck's research, observing minority groups and finding that "students with a growth mindset had stronger learning goals than the fixed mindset students." These students "had much more positive attitudes toward effort, agreeing that 'when something is hard, it just makes me want to work more on it, not less. Students with a fixed mindset were more likely to say that "if you're not good at a subject, working hard won't make you good at it” and “when I work hard at something, it makes me feel like I'm not very smart". There has also been movement towards the application of Dweck's mindset research in non academic environments, such as the workplace. Other scholars have conducted research building on her findings. A 2018 study by Rhew et al. suggested that a growth mindset intervention can increase the motivation of adolescent special education participants. A 2019 study by Wang et al. suggested that substance use has adverse effects on adolescent reasoning. Developing a growth mindset in these adolescents was shown to reduce this adverse effect. These studies illustrate how educators can intervene, encouraging a growth mindset, by allowing students to see that their behavior can be changed with effort. Follow up research after the release of her book has led Dweck to be quoted as saying "Nobody has a growth mindset in everything all the time." along with the acknowledgement of the reality of the false growth mindset, and the truer growth mindset. One of Dweck's concerns being that educators were giving praise based on effort alone, when the results gained did not she believe merit praise. Researchers noted adults within a study "who agree with growth mindset, but do not behave as though they believe ability can change" as holding a false growth mindset.

Оқушылар мен оқытушылар

Жеке тұлғаның элементтері (мысалы, қателер мен кері соққыларға сезімталдық) белгілі бір ойлау бағытына бейімделуі мүмкін, оны өзара әрекеттесу арқылы дамытуға және өзгертуге болады. Двек және оның әріптестері бірнеше зерттеуде ойлау бағытын өзгерту "жетістікке қол жеткізу процесін мақтау", "[колледж жасындағы студенттерге] бір көзқарас немесе екіншісін қолдайтын қызықты ғылыми мақалаларды оқыту" арқылы жүзеге асырылуы мүмкін екенін көрсетті.

Білім беру саласындағы көптеген зерттеулер студенттің өсу бағытын қабылдау қабілетіне бағытталған, ал мұғалімдердің ойлау бағытына және олардың студенттерге тигізетін әсеріне көбінесе назар аударылмайды. Хатти былай деп жазады: "Мұғалімдердің өзі және оқушылары туралы әртүрлі ойлаулары немесе болжамдары олардың күтулерін, оқыту тәсілдерін және студенттердің өз ойлауларын қабылдауын анықтауда маңызды рөл атқарады". Патрик пен Джошидің зерттеуі мұғалімдердің өсу және тұрақты ойлау бағыттарын қалай түсіндіретінін қарастырды, 150 жартылай құрылымдалған сұхбатта екі маңызды нәтиже анықталды. Біріншіден, мұғалімдердің оқу және оқушылар туралы бұрынғы сенімдері олардың ойлау бағытына қалай әсер ететіні анықталды. Екіншіден, көптеген мұғалімдер өсуді және тұрақты ойлауды оң және теріс қасиеттер ретінде жөнге келтіріп, қарапайымдап түсіндіретіні анықталды. Зерттеу нәтижелері ересектердің ойлау бағыты икемді екенін және тиісті қолдаумен өзгеруі мүмкін екенін көрсетеді.

Жаһандық ой қалпы

Ұйымдық басшылықты зерттеуден бастау алып, 1980-ші жылдары көпұлтты корпорациялардың өсуімен бірге ұйымдар атқарушылардың тиімділігінің әр мәдениетте бірдей бола бермейтінін байқады. Осыған байланысты жаһандық көзқарас пайда болды. Мәдениеттер аралық лидерлерге, мәдениетке немесе жағдайға қарамастан тиімді болу үшін қосымша дағды, қабілет немесе шеберлік (жаһандық көзқарас) қажет деген гипотеза жасалды. Мәдени икемділік – осы қажеттілікті көрсетеді. Жаһандық көзқарасқа қатысты зерттеулердің ерекшелігі – ғалымдардың оны анықтаудағы әртүрлілігі, бірақ олар көбінесе жаһандық көзқарас пен оның дамуы жеке тұлғалар мен ұйымдардың жаһандық тиімділігін арттырады деген пікірде келіседі.

Көпшілік пен аздық

Адамдардың жеткіліктілік санасы барлар, барлығына жететін ресурстар бар деп сеніп, стақанды жартылай толы деп қарастырады; ал тапшылық санасы барлар, ресурстардың саны шектеулі деп ойлап, стақанды жартылай бос деп қарастырады. Мехта мен Чжу зерттеулерінде, "жеткіліктілік санасы адамдарды белгіленген мүмкіндіктерден асып, шешімдерді кеңінен іздеуге жетелейді, соның арқасында шығармашылық артады. Керісінше, тапшылық санасы функционалдыққа тоқтап қалуға әкеліп, шығармашылықты төмендетеді".

Өндірістік және қорғаныс көзқарастары

Крис Аргиристің пікірінше, ұйымдарда екі басым ой-қалпы бар: өнімді және қорғаныс. Өнімді ой-қалпы логикаға негізделген, білімге және оның нақты нәтижелеріне баса назар аударады – бұл шешім қабылдаудың ашық және тексеруге болатын тәсілі. Адам белгілі бір нұсқаларды таңдап, нақты жолмен әрекет етуге міндеттенгеннен кейін, ол іске асыруға бағытталған ой-қалпына ие болады. Іске асыруға бағытталған ой-қалпы бар адамдар басқа мүмкіндіктерге азырақ бейім, себебі олар не істеу керектігін шешіп қойған және енді мақсат қоюдан гөрі мақсатқа жетуге көбірек күш жұмсайды. Дәлдікпен ойлау мақсатты жақсы жоспарлау үшін қорытынды жасау үшін маңызды деп есептеледі, бірақ мақсат белгіленгеннен кейін мақсатқа жетуге теріс әсер етеді. Ал, іске асыруға бағытталған ой-қалпы адамдарға мінез-құлқыларын нақты бағытта шоғырландыруға көмектеседі; бұл жеткілікті уақыт дәлдікпен ойлауға жұмсалмаған адам үшін зиянды болуы мүмкін.

Көмектесу мен алдын алудың ой қалпы

Промоция және алдын алу көзқарастары – мінез-құлықтың нәтижелеріне немесе салдарына бағытталған мотивациялық ұстанымдар. Промоция көзқарастағы адамдар жетістікке жетуге және нәтижеге қол жеткізуге ұмтылады. Алдын алу көзқарастағы адамдар керісінше, жағымсыз нәтижелерден сақтануға көбірек мән береді. Олар қандай да бір сый алу ниетінен гөрі, міндет сезімі мен борышын орындаудан туындайтын әрекеттер жасайды. Бұл екі көзқарастың пайда болуына жеке тұлғаның қасиеттері немесе сыртқы ортаның ықпалы себеп болуы мүмкін. Табиғатынан промоция көзқарастағы адамдар жақсылықтарды көбейтуге тырысады, ал осы көзқарасты қолдайтын жағдайлар – пайда табу мүмкіндігі бар орта. Алдын алу көзқарастағы адамдар жамандықтардың алдын алу қажет деп санайды, ал осы көзқарасты дамытуға себі тигізетін жағдайлар – міндетке берілгендік пен жауапкершілік атмосферасы. Промоция көзқарастағы адамдар әрекетке құштар және жылдам әрекет етеді. Олар бастама көтеріп, өзінің идеалды жағдайына қарай жақсартулар жасауға ұмтылады. Алдын алу көзқарастағы адамдар сақтықпен және абайлап әрекет етеді, тәуекелге бармайды және мақсатқа жетуде сәтсіздікке алып келуі мүмкін кез келген әрекеттен қашып жүреді.