Кіріспе

Әбу Қалижар Марзбан (ابوکالیجار مرزبان; 1048 жылғы қазан айында қайтыс болды) – Фарс (1024–1048), Керман (1028–1048) және Ирак (1044–1048) әмірі. Ол әл-Даула сұлтанның үлкен ұлы болған.

Буйид патшалығынан үстемдік үшін күрес

1024 жылы әл-Даула сұлтанның қазасы Буйид мемлекетінде мұрагерлік дағдарысын тудырды. 1027 жылға дейін Бағдадтағы әскер оның інісі Джалал әл-Дауланы билеуші етіп таңдамады. Осы уақытта Әбу Калиджар Фарста өкіметін күшейтті, бірақ оның билігінің алғашқы жылдары Сандал есімді евнух-тәрбиешісінің бақылауында өтті және Керманның Буйид билеушісі Қауам әл-Дауламен қақтығысқа түсті. 1028 жылы соңғысының қазасы Әбу Калиджарға провинцияны басып алуға мүмкіндік берді. 1030 жылы Джалал әл-Даула өзінің уәзірі Әбу Әли Хасан басқаратын 1300 кемеден тұратын флотты Әбу Калиджардан Басраны жаулап алу үшін жіберді, бірақ экспедиция сәтсіз аяқталып, толық жеңіліспен бітті. Әбу Әли Хасан тұтқынға алынды, бірақ көп ұзамай босатылды. Әбу Калиджар көп ұзамай өзінің уәзірі Бахрам ибн Мафинна басқаратын әскерді жіберіп, Хузистанды жаулап алды. Әбу Калиджар Ахвазды өзінің астанасы етіп бекітті. 1033 жылы Ғазнавилер Буйид мемлекеттерін басып алу мақсатымен Керманға шабуыл жасады. Бірақ Керман халқына жүктелген қаржылық міндеттемелер оларды Буйидтердің билігі жақсырақ екеніне көндірді. Келесі жылы Бахрам ибн Мафинна Ғазнавилерді провинциядан қуды. Әбу Калиджар да Иракты бақылауға алуды қалады. Шамамен 1037 жылы оның әскері Бағдадқа жорық жасады; қаланы жаулап алмаса да, Джалал әл-Даула оны үстем әмір ретінде мойындады. Әбу Калиджар кейіннен өзінің монеталарында «Шаханшах» аталымын қолданды. Дегенмен, Мосул әмірі және Асадидтер араб тайпасы Джалал әл-Дауланы қолдады, соның салдарынан екі Буйид келісімге келуге мәжбүр болды. Екі билеуші де бірдей атауларды қолданды және бір-бірінен тәуелсіз болды. Осылайша, Ирак Әбу Калиджардың бақылауынан тыс қалды, бірақ ол өзінің ұлын Басраның әкімі етіп тағайындады. 1041/1042 жылы Бахрам ибн Мафинна қайтыс болды, оның орнын Әбу Калиджардың уәзірі Дүл Саадат иеленді. 1044 жылы Джалал әл-Дауланың қазасы Әбу Калиджарға Иракты иеленуге мүмкіндік берді. Алайда, оның аймақтағы билігі әлсіз болды, сондықтан оның астанасы Бағдадқа көшпестен Ахвазда қалды. Осы уақытта Исфаханның Какуидтері екі бауырластың арасындағы тартысқа ұшырады, және Әбу Калиджар оларды өзінің билігіне бағынуға мәжбүрлеуге тырысты. Бірақ олар Селжүктерді өздерінің жоғары тұрғандары ретінде тануды жөн көрді. Сол жылы Әбу Калиджар Шираз қабырғаларын нығайтты.

Билік пен өлімнің биігі

Әбу Калиджар Бағдадқа сапар шегу арқылы өкіметін нығайта берді, онда ол аға әмір атағымен қатар "Мухи әл-Дин" (محي الدین) атағын алды. Месопотамияның бірнеше ұсақ билеушілері оның билігін мойындады, тіпті Какуидтар да адалдықтарын білдірді. Бірақ осы соңғы әрекет Сәлжұқтардың араласуына әкеп соқты, сонда Әбу Калиджар келіссөздер жүргізуге және некелік одақ құруға бел буды. Керманның Буид әкімі Сәлжұқ Қавуртқа бағынуды шешті. Әбу Калиджар өкіметін қайта орнату үшін жорыққа шықты, бірақ ол әкімнің елшісімен кездесті, ол сыйлықтар әкеп, адалдығын жаңаруға уәде берді. Осыдан кейін көп ұзамай Әбу Калиджар отыз сегіз жасында дүние салды. Оның орнын ұлы әл-Малик әл-Рахим басты, бірақ Буидтер оның қайтысынан кейін көп ұзамай мұрагерлік күреске түсті, ал Керман Сәлжұқтардың ықпалына енді.