Кіріспе

Орта ғасырлық мұсылман түркі әулеті мен мемлекеті

Газнавид әулеті (غزنویان Ġaznaviyān) немесе Газнавид империясы – 977 жылдан 1186 жылға дейін Иранның, Хорасанның және Үндістанның солтүстік-батыс бөлігінің көп бөлігін билеген түркі мамлюктерден тараған мұсылман әулеті мен империясы. Әулетті Сабуктигин өзінің қайын атасы Алп Тигіннің қайтысынан кейін Газна билігіне ие болғанда құрды. Алп Тигін – Саманид империясының Балхтан шыққан бұрынғы генералы болған. Сабуктигиннің ұлы Махмуд Газни Газнавид империясын Аму-Дарья, Инд өзені және Үнді мұхиты бағытына, ал батыста Рей және Хамаданға дейін кеңейтті. Мәсуд I билігі тұсында Газнавидтер 1040 жылғы Дандақан шайқасынан кейін батыс аумақтарын Сәлжұқ империясына жоғалта бастады, нәтижесінде олардың иеліктері қазіргі Ауғанстан, Пәкістан және Солтүстік Үндістанмен шектелді. 1151 жылы Газни қаласын Гурид сұлтаны Ала әд-Дин Хусейн басып алды. Газнавидтер Газниді қайта басып алды, бірақ қаланы Гузз түріктеріне жоғалтты, олар оны Гордың Мұхаммедіне өткізді. Оған жауап ретінде Газнавидтер аймақтық астанасы Лахорға қашып кетті. 1186 жылы Лахорды Гурид сұлтаны Мұхаммед Гор басып алды, Газнавид билеушісі Хусрау Малик тұтқынға алынып, кейін жазаланды.

Билікке көтерілу

Саманидтер империясының түркі құл сақшыларынан – Симжуридтер мен Газнавидтерден екі әскери ру пайда болды, олар ақырында Саманидтерге қасірет әкелді. Симжуридтер Шығыс Хорасанның Кохистан аймағында иелік алды. Саманид генералдары Альп Тигин мен Әбу әл-Хасан Симжури 961 жылы Абдул Малик I қайтыс болғаннан кейін, олар бағындыра алатын әмірлерді таққа отырғызу арқылы Хорасанды басқару және Саманид империясын билеу үшін бәсекелесті. Оның өлімі оның бауырлары арасында мұрагерлік дағдарысын тудырды. Жазушылар тобының адамдары – түркі генералдары емес, мемлекеттік қызметкерлер – Саманид тағына Альп Тигиннің кандидатурасын қабылдамады. Оның орнына Мансур I тағайындалды, ал Альп Тигин сақтықпен Гиндукуштан оңтүстікке шегініп, Газнаны басып алып, Саманид билігімен қаланың билеушісі болды. Симжуридтер Амударияның оңтүстігіндегі Хорасанды бақылауда ұстады, бірақ үшінші ірі ирандық династия – Буийдтер династиясының қысымына ұшырады және Саманидтердің құлауынан және Газнавидтердің келесі өрлеуінен аман қалмады. Түркі құл генералдарының таққа ие болу үшін күресі, сарайдың министрлік басшыларының адалдығын өзгерту арқылы, Саманидтердің құлдырауын көрсетті де, оны жеделдетті. Саманидтердің әлсіздігі Трансоксианаға жақында ислам дініне өткен түркі халқы – қарлықтарды тартты. Олар 992 жылы Бұхараны басып алып, Трансоксианада Қара хандығын құрды. Альп Тигин 963 жылы қайтыс болды, екі ғұлам губернатордан кейін оның құлы Сабуктигин Газнаның губернаторы болды.