Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Малави ауданы
District of Malawi
Зомба ауданы – Малавидің Оңтүстік аймағындағы он екі ауданның бірі. Оны Чирадзулу, Блантайр, Муланже, Фаломбе, Мачинга, Балака аудандары және шығысынан Мозамбик Республикасымен шектес. Жалпы жер көлемі 2 363 км², бұл Малавидің жалпы жер аумағының үш пайызын құрайды. Астанасы – Зомба қаласы.
Zomba District is one of twelve districts in the Southern Region of Malawi, surrounded by the districts of Chiradzulu, Blantyre, Mulanje, Phalombe, Machinga, Balaka and the Republic of Mozambique to the east. The total land area is 2,363 km2, representing three percent of the total land area of Malawi. The capital is Zomba.
География
Зомба ауданы солтүстігінде Мачинга ауданымен, шығысында Мозамбикпен, оңтүстігінде Фаломбе, Муланже және Чирадзулу аудандарымен, оңтүстік-батысында Блантайр ауданымен, солтүстік-шығысында Балака ауданымен шектеседі. Шир өзені ауданның солтүстік-батыс шекарасын құрайды, ал ауданның солтүстік-батыс бөлігі Шығыс Африка жарылысының бір бөлігі болып табылатын Шир өзені аңғарында орналасқан. Шир таулы аймағы солтүстіктен оңтүстікке қарай ауданды кесіп өтеді, оның ішінде Зомба платосы да бар. Таулы аймақ Шир өзені бассейні мен Чилуа көлі бассейнін бөліп тұрады. Фаломбе жазығы таулы аймақтың шығысында, Чилуа көліне батысында және оңтүстігінде жатыр. Ауданның орталық және шығыс бөліктері Чилуа көлінің жабық алабында орналасқан, ал бірнеше шағын өзендер айналасындағы таулардан көлге құйылады. Домаси өзені ауданның солтүстік шекарасының бір бөлігін құрайды. Фаломбе өзені және оның саласы Намадзи ауданның оңтүстік шекарасын құрап, оны Фаломбе, Муланже және Чирадзулу аудандарынан бөліп тұрады. Ликангала өзені мен оның саласы Тондве өзені ауданның орталық бөлігінен шығысқа қарай Чилуа көліне ағып түседі. Чилуа көлінің аумағы жауын-шашын мен булануға байланысты өзгереді және көлтің шағын маусымдық сулы жерлермен қоршалған.
Zomba District is bounded on the north by Machinga District, on the east by Mozambique, and on the south by Phalombe, Mulanje, and Chiradzulu districts, on the southwest by Blantyre district, and on the northeast by Balaka District. The Shire River forms the northwestern boundary of the district, and the northwestern portion of the district lies in the Shire River Valley, a portion of the East African Rift. The Shire Highlands run from north to south through the district, including the Zomba Plateau. The highlands form the divide between the Shire River basin and the basin of Lake Chilwa. The Phalombe Plain lies east of the highlands and west and south of Lake Chilwa. The central and eastern portions of the district lie in the closed basin of Lake Chilwa, and several small rivers drain from the surrounding highlands into the lake. The Domasi River forms part of the northern boundary of the district. The Phalombe River and its tributary the Namadzi form the southern boundary of the district, separating it from Phalombe, Mulanje, and Chiradzulu districts. The Likangala River and its tributary the Thondwe River drain the central portion of the district eastwards into lake Chilwa. Lake Chilwa's extent varies with rainfall and evaporation, and the lake is surrounded by broad seasonal wetlands.
Демография
Ауданның жалпы халқы 746 724 (2018) адамды құрайды, бұл 1 шаршы километрге 316 адамнан келеді, олардың жартысынан астамы (52,6%) 18 жасқа дейін. Соңғы он жылда халық санының жылдық өсім көрсеткіші екі пайызды құрады. Чинянья – тұрғындардың көп бөлігі сөйлейтін ана тілі, алайда Чияо және Чиломве сияқты басқа тілдер де қолданылады. Басым діндер – христиандық (78%) және ислам (20%).
The district has a total population of 746,724 (2018) resulting in a population density of 316 persons per km2, more than half (52.6%) of whom are 18 years or younger. The annual population growth rate over the last decade was two percent. Chinyanja is the native language spoken by most of the inhabitants, although other languages like Chiyao and Chilomwe are also spoken. The two dominant religions are Christianity (78%) and Islam (20%).
Экономика
Зомба ауданының экономикасында ауыл шаруашылығы басым, онда жеке шаруалардың жүгері өндірісі негізгі қызметті құрайды, ал темекі – маңызды ақшалай дақыл ретінде өсіріледі. Басқа өндірілетін дақылдарға күріш, маниок, қант қызылшасы, жер жаңғағы, бұршақ және көгершін бұршақ жатады. Мал шаруашылығы әлі де жетілмеген, алайда ет өндіру үшін Зомбада ірі қара мал, құс, ешкі, қой, шошқа және қоян өсіріледі, құс шаруашылығы ең көп таралған. Зомба, өз тарапынан, тоған балық шаруашылығы жақсы дамыған сирек аудандардың бірі. 2600-ға жуық фермер аквакультурамен айналысады, 5000-нан астам тоғанды пайдаланып, жылына 757 тоннаға дейін балық өндіреді. Бұған қоса, Чилуа көлі аудандағы балықтың негізгі көзі болып қалады, жылдық улов 5000 тоннадан астам. Ауданның ауыл шаруашылығына негізделмеген экономикасында шағын және орта бизнес үстемдік етеді, жалпы сауда көлемінің басым бөлігін жалпы бөлшек сауда құрайды. Жұмыспен қамту жалпы ересек (15 жастан асқан) халықтың шамамен 97%-ына жетті, бұл тарихи ең төменгі жұмыссыздық деңгейіне әкелді. Қызмет көрсету, жалпы жұмыс, сондай-ақ кәсіби және техникалық мамандықтар басым жұмыс тобын құрайды.
The economy of Zomba District is dominated by agriculture, where individual maize production accounts for the main activity, while tobacco is cultivated as the main cash crop. Other crops produced include rice, cassava, sweet potato, groundnuts, beans and pigeon peas. Husbandry is still underdeveloped; nevertheless cattle, poultry, goats, sheep, pigs and rabbits are raised for meat production in Zomba, with poultry being the most common. Zomba on the other hand is one of the few districts with well spread pond fishing. There are around 2,600 farmers engaged in aquaculture, operating more than 5,000 ponds and producing as much as 757 tonnes of fish annually. In addition, Lake Chilwa continues to be the main source of fish in the district, with an annual catchment of more than 5,000 tonnes. Small and medium scale businesses dominate the district's non agro based economy, with general retail accounting for the gross of sales. Employment has increased to almost 97% of the total adult (15+) population, resulting in historically low unemployment. Services, general labour, and professional and technical groups are the dominant occupation groups.
Экология
Аудан төрт экоаймаққа жатады. Замбезия және мопань орманды алқаптары ауданның солтүстік-шығысындағы Шир өзенінің жылы, құрғақ аңғарын алып жатыр. Оңтүстік Малави таулы орманды шалғынды жайылымдары мозаикасы салқын және ылғалды Шир таулы аймағын қамтиды. Замбезия және мопань орманды жерлері, сондай-ақ шығыс миомбо орманды жерлері Фаломбе жазығынан өтеді. Замбезияның су тасқан шалғынды жерлері Чилуа көлін айналап жатыр. Ауданның көптеген туған ормандары ауыл шаруашылығы немесе әкелген қарағайлардың (Pinus patula) және эвкалипттердің плантациялары үшін кесілген.
The district extends across four ecoregions. The Zambezian and mopane woodlands occupy the warm, dry valley of the Shire River in the northeast of the district. The South Malawi montane forest grassland mosaic covers the cooler and moister Shire Highlands. Zambezian and mopane woodlands and Eastern miombo woodlands extend across the Phalombe Plain. Zambezian flooded grasslands surround Lake Chilwa. Most of the district's native forests have been cleared for agriculture or plantations of introduced pines (Pinus patula) and eucalyptus.
Туризм
Туризм аудан экономикасындағы үлесі артып келеді. Зомба таулы үстірті мен Чильва көлі, тарихи мұралар және ауданның табиғи ортасы – бұл ауданның тартымды жерлері.
Tourism plays an increasing role in the district's economy. Attractions include the Zomba Plateau and Lake Chilwa, historical relics and the natural environment of the district.
Денсаулық
Денсаулық сақтау қызметтері негізінен медициналық пункттерде, емханаларда, денсаулық сақтау орталықтарында және ауруханаларда көрсетіледі. Сонымен қатар, көптеген адамдар дәстүрлі емшілерден және дәстүрлі босандырушылардан медициналық көмек алады. Ауданның жалпы туылу көрсеткіші 1000 тұрғынға шаққанда 48,1 балаға бағаланады. Әйелдерге шаққандағы жалпы фертильдік көрсеткіш 5,3 бала құрайды. Сәбилер өлімі 1000 тірі туған балаға шаққанда 84 жағдайды құрайды, ал балалар өлімі (14,4%) елдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне жатады.
Health services are provided mainly at health posts, clinics, health centres and hospitals. In addition, many people get medical treatment from traditional practitioners and traditional birth attendants. The crude birth rate for the district is estimated at 48.1 births per 1,000 Inhabitants. The total fertility rate stands at 5.3 children per woman. The infant mortality rate is 84 deaths per 1,000 live births and child mortality (14.4%) is among the highest in the country.
Инфрақұрылым
Барлық үй шаруашылықтарының бес бөлігінен төртіншісіне жуығы (79,6%) қауіпсіз ішуге жарамды суға қол жеткізеді, ал санитарлық талаптарға қол жеткізу деңгейі 59% құрайды. Қалдықтарды жою тәсілдеріне өртеу, қоқыс жәшіктері, қоқыс жиналатын орындар, кездейсоқ лақтыру, ал негізінен органикалық қалдықтарды бау-бақшаға және компост жиналатын шұңқырларға енгізу кіреді.
Almost four fifths of all households (79.6%) have access to safe drinking water, while access to sanitation facilities is still at 59%. Methods of refuse disposal include burning, dust bins, rubbish pits, random littering and, mainly for organic waste, integrating into garden and composite pits.
Білім
Зомба ауданында мектепке дейінгі, бастауыш, орта және жоғары білім беру деңгейлерінде, сондай-ақ ересектерге арналған сауаттылық сабақтары мен кәсіптік оқыту ұсынылады. Бұл қызметтерді үкімет, діни ұйымдар мен жеке тұлғалар көрсетеді. Аудан мектептерге қабылдаудың күрт өскенін байқады. Қазіргі уақытта бастауыш мектепке таза қабылдау көрсеткіші 87,2%-ды құрап, елі бойынша бұл көрсеткіш 80,0% болып табылады. Дегенмен, Зомбадағы білім беру саласы барлық деңгейде бірқатар мәселелерге тап болып отыр, оларға мұғалімдердің біліктілігі, мұғалімдер мен оқушыларға арналған жатақтардың жетіспеушілігі, сынып бөлмелерінің жетіспеуі немесе тозуы, оқу құралдарының жетіспеуі кіреді.
Education in Zomba District is offered from pre school, primary, secondary and tertiary levels to adult literacy classes and vocational training. The services are provided by the government, religious institutions and private individuals. The district has experienced a sharp increase in school enrolment. Primary school net enrolment is currently at 87.2% against the country rate of 80.0%. However, the education sector in Zomba at all levels continues to face a number of challenges, including teacher qualification, shortages in the total number of teacher and student accommodations, lack of or dilapidated classrooms and lack of teaching materials.
Көлік
Зомба ауданы салыстырмалы түрде жақсы байланыста. Аудан арқылы өтетін басты жол – M3 тас жолы (Блантайр-Зомба-Лилонгве). Зомба-Фаломбе тас жолы құрылыс кезеңінде. Аудан ішіндегі әртүрлі елді мекендерді байланыстыратын көптеген жолдар топырақ жолдардан тұрады. Велосипедтер және матола (тегін жолға түсу) ең көп таралған көлік түрлері, одан кейін қатынайтын автобустар мен микроавтобустар.
Zomba District is comparatively well connected. The main road passing through the district is the M3 road (Blantyre Zomba Lilongwe). The Zomba Phalombe road is under construction. Earth roads comprise many of the other types of roads connecting different places within the district. Bicycles and matola (hitch hiking) are the most common means of transport, followed by regular buses and minibuses.