Кіріспе

Ирандық дана және мәртебелі Бозоргмехр е Бохтаған (Ортаңғы парсы: Wuzurgmihr ī Bōkhtagān), сондай-ақ Бурзмихр, Дадмихр және Дадбурзмихр деп те аталады, ол Иранның Карен әулетінен шыққан дана және мәртебелі тұлға. Ол Сасани патшасы (шаһ) Кавад I-нің министрі (вузург фрамадяр) және оның ұлы мен мұрагері Хосров I-нің қызметінде болды. Хосров I және оның мұрагері IV Хормиздтің басшылығымен ол Хорасанның әскери қолбасшысы (сбед) қызметін атқарды. Парсы және араб деректерінде Бозоргмехр "ерекше даналық пен ақылды кеңестерге" ие адам ретінде сипатталған, және кейіннен бұл сөздің белгісіне айналды. Оның есімі парсы әдебиетінің бірнеше маңызды туындыларында, ең әйгілісі – Шахнамеде ("Патшалар кітабы") кездеседі. Тарихшы Артур Кристенсен Бозоргмехр мен Борзуяның бір адам екенін ұсынған, бірақ Сасани дәуірінен кейінгі парсы әдебиетінің тарихи зерттеулері мен тілдік талдау оны жоққа шығарады. Дегенмен, "Борзуя" сөзі кейде Бозоргмехрдің қысқартылған түрі деп есептеледі.

Атауы

Бозоргмехр атауы ("үлкен күн" немесе "үлкен мейірімділік" мағынасында) – орта парсы тіліндегі Вузургмихр и Бохтаганның жаңа парсы түрі, кейін араб тілінде Абузаржмехр, Бозоржмехр немесе Бузоржмехр болып өзгертілді. Фердоуси "Шахнаме" ("Патшалар кітабы") еңбегінде соңғы нұсқаны қолданды. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, соңғысы Бурзмир немесе Дад Бурзмирдің бұрмалануы, сондай-ақ Зармир деп те айтылған. Оның нақты түрі Дадбурзмир, ал Бурузумир – ежелгі жазулардағы бастапқы нұсқа. Бұл атау "жоғары Михр сыйлаған" деген мағынадағы дадбурзмихр деп мөрде кездеседі, бұл Бозоргмехр руының, каренаидтардың Михрге табынуын көрсететін құдайлық атау. "и Бохтаган" қосымшасы – Бозоргмехрдің әкесі Бохтаганның ұлы екенін білдіретін тегілік атау.

Өмірбаян

Бозоргмехр алғаш рет 498 жылы күшті дворян Сухраның тоғыз ұлының бірі ретінде айтылады. Ол Иранның жеті ұлы әулетінің бірі – Карен әулетіне жатады. Карендер әулеті аңызға айналған Пишдади шаһы Манучехрден тараған деп санайды және Медиядағы Нихаванд қаласында орналасқан. Сасанид шаһы Перроз I Герат шайқасында жеңіліске ұшырап, қаза болғаннан кейін Сухра Иранның де-факто билеушісі болды. Бірақ ол ақырында Кавад I-ге жеңіліп, өлімге кесілді, осының салдарынан Карен әулетінің күші зәулімдеп, көптеген мүшелері Сасанид сарайынан алыс – Табаристан және Забулистан аймақтарына жер аударылды. 496 жылы Кавад I Маздакит қозғалысын қолдағандығы және Сухраны өлтіргені үшін тақтан түсіріліп, түрмеге қамалды.

Мансап

498 жылы Кавад I інісі Жамасптан Сасанидтер тағын қайтарып алғаннан кейін, Бозоргмехрді өзінің министрі (вузург фрамадяр) етіп тағайындады. Бозоргмехр қызмет еткен кезеңде Кавадты шаруалардан жеміс-жидек пен астыққа салық салуды тоқтатуға көндірді. Бозоргмехр туралы алғашқы мәліметтер «Айдагар и Вузургмихр» еңбегінде кездеседі, онда ол Сасанидтер мен Парфян дәуірлеріндегі жоғары дәрежелі «аргбед» атағымен аталады. Басқа көздердің ішінде, кейін «Шахнаме», әл-Таалибидің «Гурар» және әл-Масудидің «Мұрудж әл-Дхахаб» кітабында да айтылады. Кавад I-нің ұлы және мұрагері Хосров I билік құрған кезде Бозоргмехр шахтың министрі қызметін жалғастырды. Хосров I оны Хорасанның (Хуарасан) «куст» (шекара аймағы) әскери қолбасшысы (spahbed) етіп тағайындағаннан кейін оның беделі арта түсті. Хосров I Кавад I-нің отбасыға қатысты тәсіліне өкінгендігі айтылады. Хосров I-нің ұлы Хормизд IV билік құрған кезде Бозоргмехр Хорасанның спабеді қызметін атқаруын жалғастырды. Бозоргмехрдің екі мөрі табылды; олардың екеуі арқылы Бозоргмехр өзінің парфяндық тегін, парфяндық «аспбет» (аспбет и пахлав) екенін мәлімдеп, атап көрсетті. Фердинанд Юстидің сөзіне сүйенсек, Бозоргмехр кейін Хормизд IV-нің бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Оның өлімі, әл-Масуди, Фердоуси және әл-Таалибидің әртүрлі нұсқаларында баяндалған патшалық ашу-ызаның аңызына әкелген болуы мүмкін. Фердоуси мен әл-Таалиби нұсқаларында, Бозоргмехрді Хосров I билігімен байланыстырып, оның әділдігімен танымал шах оған кешірім бергендігі айтылады. Аль-Масуди нұсқасында Бозоргмехр Хосров II билігімен байланысты, онда оның өлімі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Бозоргмехрдің ұрпақтары Иранда белсенділіктерін жалғастырды, олардың бірі Адхар Валаш соңғы Сасанид шахы Яздегерд III тұсында Табаристан мен Гурганды биледі. Оның немересі Валаш 665 жылдан 673 жылға дейін Табаристанды биледі.

Шығармалары

Бозоргмехр бірнеше орта парсы трактаттарын жазған. Ең танымал - "Визариšn ī čatrang" ("Шахмат туралы трактат"), сонымен қатар "Чатранг нама" ("Шахмат кітабы") деп те аталады. Одан басқа; "Айадгар ī Wuzurgmihr ī Bōxtagān", "Кетаб аль Забардж" (алғашқы нұсқасы Ветиус Валенс еңбегі "Astrologica" туралы түсіндірме), "Кетаб Мехразад Йошнас" ("Мехразад Йошнас кітабы") және "Ẓafar nāma" ("Жеңіс кітабы", орта парсы тілінде жазылған, кейін Авиценна жаңа парсы тіліне аударған кітап).