Кіріспе

Таксономиялық номенклатура ережелері, биологияда. Номенклатура кодтары немесе номенклатуралық кодекстер – тірі организмдерді атауды регламенттейтін түрлі ережелер жинағы. Биологиялық организмдердің ғылыми атауларын стандартизациялау зерттеушілерге алынған нәтижелерді (жаңа түрлердің ашылуы да оның ішінде) талқылауға мүмкіндік береді. Биология ғылымы мамандану деңгейін арттырған сайын, әртүрлі организмдер үшін арнайы кодекстер қабылданды. Тек түрлердің аттарымен жұмыс істейтін және түрлердің жоғарғы санаттарға – туыстарға, отбасыларға және басқа да таксондарға жататындығын білетін қарапайым қолданушы үшін бірнеше кодекс бар екені көрінбеуі мүмкін, бірақ осы қарапайым деңгейден асып кеткенде олардың жұмыс істеу принциптері айқайсыз ерекшеленеді.

Биномиалды номенклатура

Биномиалдық номенклатура ("екі мүшелі атау жүйесі"), сондай-ақ бинарлық номенклатура деп аталады, – тірі организмдердің түрлерін атаудың ресми жүйесі. Бұл жүйе әр түрге екі бөліктен тұратын атау береді, екеуі де латын грамматикалық формаларын қолданады, бірақ олар басқа тілдерден алынған сөздерге негізделуі мүмкін. Мұндай атау биномиалдық атау (немесе қысқаша "биномиал"), биномен, атау немесе ғылыми атау деп аталады; көбінесе бұл тарихи түрде латынша атау деп те айтылады. ICZN-де бұл жүйе "binomi'N'al" номенклатурасы деп те аталады, мұндағы "N" әрпі "al" алдында тұрады, бұл типографиялық қате емес, және "екі атаумен атау жүйесі" дегенді білдіреді. Атаудың бірінші бөлігі – туыс атауы – түрдің жататын туысын анықтайды, ал екінші бөлігі – түрлік атауы немесе түрлік епітеті – сол туыс ішіндегі түрді ерекшелейді. Мысалы, қазіргі адамдар *Homo* туысына жатады, ал осы туыс ішінде *Homo sapiens* түріне жатады. *Tyrannosaurus rex* ең көп танылған биномиалдың мысалы болар. Түрлерді атаудың осы жүйесін ресми түрде енгізгені үшін Карл Линнейге қарыздымыз, ол 1753 жылы жариялаған *Species Plantarum* еңбегімен бастау алды. Алайда, 1622 жылы Гаспар Баухин өзінің *Pinax theatri botanici* (ағылшын тілінде – *Illustrated exposition of plants*) атты кітабында көптеген туыстардың атауларын енгізді, оларды кейіннен Линней қабылдады. Линнейдің түрлерге екі бөліктен тұратын атауларды (биномиалдық номенклатураны) енгізуі – қолайлы жаңарту болды, себебі біздің биологиялық әртүрлілік туралы біліміміз кеңейген сайын атаулардың ұзақтығы да артты, олардың көптегені тым ауыр болып кетті.

Жұмыс істеу

Кодтардың жұмыс істеу әдістері де әртүрлі. Мысалы, ICN (балдырлар, саңырауқұлақтар және өсімдіктерге арналған код) таутонимдерге тыйым салады, ал ICZN (жануарларға арналған код) оларды қабылдайды.

Терминология

Бұл кодекстер терминология бойынша өзгеше, және оларды "үйлестіру" үшін ұзақ мерзімді жоба бар. Мысалы, ICN "атаудың дұрыс жариялануы" ("формалды атауды жариялау актісі") терминінде "жарамды" деген сөзді қолданады, ал ICZN-нің баламасы – "атауды орнату". ICZN "жарамды атау" ("дұрыс атау") терминінде "жарамды" деген сөзді қолданады, ал ICN-нің баламасы – "дұрыс атау". Үйлестіру жөніндегі жұмыс өте баяу ілгерілеп келеді.

Түрлері

Қолданылатын типтердің қандай түрлері бар екендігі жағынан айырмашылықтар бар. Бактериологиялық кодекс тірі типтік мәдениеттерді басымдықпен қарастырады, бірақ басқа түрлерге де рұқсат етеді. Цианобактериялар сияқты жағдайларда қандай типтік мәдениеттердің тиімдірек екендігі туралы пікірталас әлі де жалғасуда.

Биокод

1997 жылы IUBS/IUMS Халықаралық биономенклатура комитеті (ICB) ұзақ талқыланған Биокод жобасын ұсынғанда, радикалды жаңа тәсіл қолданылды. Бұл жоба барлық қолданыстағы кодекстерді олардың үйлестірілуімен алмастыруды көздеді. Биокод жобасын іске асырудың алғашқы күні 2000 жылдың 1 қаңтары деп белгіленген, бірақ қолданыстағы кодекстерді алмастыру туралы келісімге келіле алмады. 2011 жылы жаңа Биокод ұсынылды, ол қолданыстағы кодекстерді алмастырудың орнына, оларға біртұтас контекст беретін және қажет болған жағдайда сілтеме жасауға мүмкіндік беретін болды. Қолданыстағы кодекстерге қабылданған өзгерістер ұсынылған бағыттар бойынша кезең-кезеңімен енгізілуде. Дегенмен, Биокод жобасының соңғы маңызды талқысына қатысушылар, оның олардың өмірінде іске аспауы мүмкін деген тұжырымға келді.

Филокод

Көптеген авторлар филогенетикалық жіктемеде Линней жүйесін қолдануда қиындықтарға тап болды. Шындығында, дәрежелік номенклатураның алғашқы жақтастары, мысалы, Альфонс де Кандолле және Америка орнитологтар одағының 1886 жылғы номенклатура кодексінің авторлары, болашақта дәрежелік номенклатурадан бас тартуға тура келетінін көзделген. 1998 жылдан бері әзірленген тағы бір кодекс – Филокод, ол дәстүрлі Линней номенклатурасының орнына филогенетикалық номенклатура бойынша анықталған атауларды реттейді. Бұл жаңа тәсіл "типке" ұқсас "белгілеушілерге" сілтеме жасайтын филогенетикалық анықтамаларды қолдануды қажет етеді. Мұндай анықтамалар белгілі бір филогенездегі таксондарды шектейді және мұндай номенклатура абсолюттік дәрежелерді пайдалануды талап етпейді. Кодекс 2020 жылы, осы кодекс бойынша құрылған алғашқы атаулардың тізімін қамтитын Phylonyms атты монография жарияланған кезде күшіне енді.

Екі қырлы протестер

Кейбір протездер, кейде екіжақты протездер деп аталатын, протозоалар мен балдырлар немесе протозоалар мен саңырауқұлақтар ретінде қарастырылған, ал олардың атаулары ICZN және ICN-нің біреуінде немесе екеуінде де жарияланған. Протисттерді жіктеу схемаларындағы осы екі тілдік қолданыс салдарынан шатасу туды. Протозоологтар мен фикологтардың иелігіндегі топтарға еугленалар, динофлагелляттар, криптомонадтар, гаптофиттер, глаукофиттер, көптеген гетероконттар (мысалы, хризофиттер, рапидофиттер, силикофлагелляттар, кейбір ксантофиттер, протеромонадтар), кейбір монодоидты жасыл балдырлар (вольвокалеандар және празинофиттер), хоанофлагелляттар, бикосоэцидтер, эбридтер және хлорарахниофиттер кіреді. Протозоологтар мен микологтардың иелігіндегі шырышты қабықтар, плазмодиалдық формалар және басқа да "саңырауқұлаққа ұқсас" организмдерге мицетозоандар, плазмодиофоридтер, акразидтер және лабиринтуломицеттер жатады. Протозоологтар мен микологтардың иелігіндегі саңырауқұлақтарға хитридтер, бластокладтар және ішек саңырауқұлақтары кіреді. Басқа да даулы топтар – цианобактериялар (ICNP/ICN) және микроспоридиялар (ICZN/ICN).

Реттелмеген салықтар

Зоологиялық кодекс тұқымдық түрден төмен немесе суперотбасынан жоғары таксондардың атауларын реттемейді. Бұл таксондардың номенклатурасына тәртіп енгізу үшін көптеген әрекеттер жасалды, оның ішінде PhyloCode, Duplostensional Nomenclatural System және circumscriptional nomenclature. Ботаникалық кодекс негізінен суперотбасы және одан төменгі деңгейлерге қолданылады. Суперотбасы деңгейінен жоғары атаулар үшін кейбір ережелер бар, бірақ басымдық принципі оларға қолданылмайды, ал типтеу принципі міндетті емес. Бұл атаулар автоматты түрде типтелген немесе сипаттамалық атаулар болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда таксонның екі мүмкін атауы болуы мүмкін (мысалы, Chrysophyceae Pascher, 1914, nom. descrip.; Hibberd, 1976, nom. typificatum). Сипаттамалық атаулар мәселелі, себебі таксон бөлінген жағдайда, қай жаңа топқа қолданыстағы атау тиесілі екені анық болмайды. Ал типтелген атаулар болғанда, қолданыстағы атау осы атаудың типін сақтайтын жаңа топқа беріледі. Дегенмен, типтелген атаулар микроорганизмдер үшін ерекше қиындықтар тудырады.