Кіріспе
Биномиалдық номенклатура (екіншілік номенклатура деп те аталады) – тірі организмдердің әрқайсысына екі бөліктен тұратын атау беру арқылы тірі организмдердің түрлерін атаудың ресми жүйесі. Екеуі де латын грамматикалық формаларын қолданады, бірақ олар басқа тілдердегі сөздерге негізделуі мүмкін. Мұндай атау биномиалдық атау деп аталады (оны «биномиалдық» деп қысқартуға болады), биномен, атау немесе ғылыми атау; көбірек бейресми түрде ол тарихи түрде латынша атау деп аталады. ICZN-де бұл жүйе номенклатура деп те аталады. Түрлерді атаудың осы жүйесін ресми түрде енгізу Карл Линнейге тиесілі, ол 1753 жылы *Species Plantarum* еңбегінен бастау алды. Биномиалдық номенклатураны қолдану қазір халықаралық деңгейде келісілген әртүрлі ережелерге бағынады, олардың ішіндегі ең маңыздысы – жануарлар үшін Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексі (ICZN) және балдырлар, саңырауқұлақтар мен өсімдіктер үшін Халықаралық номенклатура кодексі (ICNafp немесе ICN). Биномиалдық номенклатураның негізгі қағидалары осы екі кодекске ортақ болғанымен, олар қолданатын терминологияда және олардың ерекше ережелерінде кейбір айырмашылықтар бар. Қазіргі заманда жалпы атаудың бірінші әрпі әрқашан бас әріппен жазылады, ал түрлік эпитеттің бірінші әрпі, тіпті адам немесе орын атауы сияқты өзіндік есімнен алынған болса да, кішкенә әріппен жазылады. Сол сияқты, екі бөлік те әдеттегі мәтінде (немесе қолжазбада) курсивпен жазылады. Осылайша, бір жылдық флокстың (ботаник Томас Драммондтың есімімен аталған) биномиалдық атауы қазір *Phlox drummondii* деп жазылады. Көбінесе, түрдің атауы мәтінде енгізілгеннен кейін, жалпы атауы кейінгі атауларда бірінші әрпімен қысқартылады (мысалы, *P. drummondii*). Ғылыми еңбектерде, әдетте, биномиалдық атаудың авторы, кем дегенде, алғаш рет айтылған кезде беріледі және жарияланғанының жылы көрсетілуі мүмкін. Зоологияда: *Patella vulgata* Linnaeus, 1758. «Linnaeus» атауы оқырманға осы түрдің атауы мен сипаттамасын кім жариялағанын айтады; 1758 жыл – бұл атау мен бастапқы сипаттама жарияланған жыл (бұл жағдайда *Systema Naturae* кітабының 10-шы басылымында). *Passer domesticus* (Linnaeus, 1758). Линнейдің алғашқы атауы *Fringilla domestica* болды; жақшалар түрдің қазір басқа туысқа енгізілгенін көрсетеді. ICZN тұқымды өзгерткен адамның аты-жөнін, сондай-ақ өзгертілген күнді көрсетуді талап етпейді, бірақ номенклатуралық каталогтарда мұндай ақпарат әдетте болады. Ботаникада: *Amaranthus retroflexus* L. – «L.» – «Linnaeus» үшін қолданылатын стандартты қысқарту. *Hyacinthoides italica* (L.) Rothm. – Линней алғаш рет бұл көк шаңғырауық түрін *Scilla italica* деп атады; Ротмалер оны *Hyacinthoides* туысына ауыстырды; ICNafp екі басылымның да күндерін көрсетуді талап етпейді.
In taxonomy, binomial nomenclature ("two term naming system"), also called binary nomenclature, is a formal system of naming species of living things by giving each a name composed of two parts, both of which use Latin grammatical forms, although they can be based on words from other languages. Such a name is called a binomial name (which may be shortened to just "binomial"), a binomen, name, or a scientific name; more informally it is also historically called a Latin name. In the ICZN, the system is also called nomenclature, The formal introduction of this system of naming species is credited to Carl Linnaeus, effectively beginning with his work Species Plantarum in 1753. The application of binomial nomenclature is now governed by various internationally agreed codes of rules, of which the two most important are the International Code of Zoological Nomenclature (ICZN) for animals and the International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICNafp or ICN). Although the general principles underlying binomial nomenclature are common to these two codes, there are some differences in the terminology they use and their particular rules. In modern usage, the first letter of the generic name is always capitalized in writing, while that of the specific epithet is not, even when derived from a proper noun such as the name of a person or place. Similarly, both parts are italicized in normal text (or underlined in handwriting). Thus the binomial name of the annual phlox (named after botanist Thomas Drummond) is now written as Phlox drummondii. Often, after a species name is introduced in a text, the generic name is abbreviated to the first letter in subsequent mentions (e. g., P. drummondii). In scientific works, the authority for a binomial name is usually given, at least when it is first mentioned, and the year of publication may be specified. In zoology
"Patella vulgata Linnaeus, 1758". The name "Linnaeus" tells the reader who published the name and description for this species; 1758 is the year the name and original description were published (in this case, in the 10th edition of the book Systema Naturae). "Passer domesticus (Linnaeus, 1758)". The original name given by Linnaeus was Fringilla domestica; the parentheses indicate that the species is now placed in a different genus. The ICZN does not require that the name of the person who changed the genus be given, nor the date on which the change was made, although nomenclatorial catalogs usually include such information. In botany
"Amaranthus retroflexus L." – "L." is the standard abbreviation used for "Linnaeus". "Hyacinthoides italica (L.) Rothm." – Linnaeus first named this bluebell species Scilla italica; Rothmaler transferred it to the genus Hyacinthoides; the ICNafp does not require that the dates of either publication be specified.
Этимология
Атау екі сөз жасаушы элементтен құралған: bi (латынша префиксі "екі" деген мағынаны білдіреді) және nomial (номен сөзінің сипаттауыш түрі, латынша "атау" деген мағынада). Орта ғасырлардағы латын тіліндегі биномиум сөзі математикадағы биномдық өрнектегі бір мүшені білдіру үшін қолданылған. Шындығында, латынша биномиум сөзі биномдық атаудағы екі атаудың кез келгеніне қатысты болуы мүмкін, оларды биномен (көпше түрі – биномина) деп те атауға болады.
Тарих
Қазіргі заманғы биномиалдық түрлерді атау жүйесі қабылданғанға дейін ғылыми атау, бір сөзден бірнеше сөзге дейін жететін белгілі бір атаумен біріктірілген жалпы атаудан тұратын. Олар бірге полиномиалдық номенклатура жүйесін құрады. Бұл атаулардың екі мақсаты болды: біріншіден, түрді көрсету немесе белгілеу, екіншіден, диагноз немесе сипаттама беру; алайда, кейіннен бұл екі мақсаттың үйлеспейтіні анықталды. Тек екі түрі бар қарапайым туыстамада оларды бір сөздік туыс атауы және бір сөздік түрлік атау арқылы ажырату оңай болды; бірақ жаңа түрлер ашылған сайын атаулар қажетті түрде ұзарап, қолдану қиын болды, мысалы, Plantago foliis ovato lanceolatus pubescentibus, spica cylindrica, scapo tereti ("жасылданған, жұмыртқа пішіндес-ланцет тәрізді жапырақтары, цилиндрлі қызылгүл және дөңгелек сабағы бар плантаго"), біз бүгін оны Plantago media деп білеміз. Мұндай "полиномиалдық атаулар" кейде биномиалдарға ұқсауы мүмкін, бірақ олар едәуір өзгеше. Мысалы, Жерардың дәрілік өсімдіктер жинағы (Джонсонның түзетулерімен) паукұрттың әртүрлі түрлерін былай сипаттайды: "Біріншісі – Phalangium ramosum, тармақты паукұрт; екіншісі – Phalangium non ramosum, тармақсыз паукұрт. Ал үшіншісі – Phalangium Ephemerum Virginianum, яғни Вирджинияның қысқа ғұмырлы паукұрты". Латын тіркестері – түрді анықтау үшін емес, қысқаша сипаттамалар. Баухиндер, әсіресе Каспар Баухин (1560–1624), латын сипаттамаларын қысқарту арқылы, көбінесе екі сөзбен шектеу арқылы биномиалдық жүйеге қарай маңызды қадамдар жасады. Биологтардың қатаң биномдық номенклатура жүйесін қабылдауы швед ботанигі және дәрігері Карл Линнейге (1707–1778) байланысты. Линней 1753 жылғы Species Plantarum еңбегінде биномиалдық номенклатура жүйесінде жалпы атаудан кейін бір сөздік тривиальды атауды (nomen triviale) жүйелі түрде қолдана бастады. Бұл тривиальды атаулар оның 1737 жылғы Critica Botanica және 1751 жылғы Philosophia Botanica еңбектерінде де кездесетін. Бұл тривиальды атау қазір түрлік эпитет (ICNafp) немесе түрлік атау (ICZN) деп белгілі. Құстар отрядына жататын бір құс Александрдың тотысы деген мағынаны білдіретін Psittacus alexandri деп аталды, бұл атау Александр Македонскийге арналған, оның әскерлері шығыс сұңқарларын Грекияға әкелген. Линнейдің тривиальды атауларын параллель полиномиалдық атауларға қарағанда есте сақтау және қолдану оңай болды және ақырында оларды ығыстырды.
Қиындықтар
Түрлердің биномиалды номенклатурасының салдарынан, түр бір туыстан екінші туысқа ауысқанда, кейде түрлік атауы немесе эпитеті де өзгеруі мүмкін. Бұл өзгеріс жаңа туыста сол түрлік атау қолданылып жатқандықтан немесе түрлік эпитет жаңа туыс атауын сипаттаушы сөз болған жағдайда, оның жаңа туыс атауымен сәйкес болуы үшін жасалуы мүмкін. Кейбір биологтар туыс атауын және түрлік эпитетті біріктіріп, бір ғана нақты атау жасауды немесе жоғары санаттағы номенклатурада қолданылатын униномиалдарды пайдалануды ұсынады. Туыс атаулары тек номенклатура кодексінде ғана бірегей болғандықтан, гомонимдер (бір туыс атауын бөлісетін екі немесе одан көп түр) кездесуі мүмкін, тіпті олар әртүрлі санаттарда болса, бірдей биномиал да пайда болуы мүмкін. Кем дегенде 1258 жағдай туыс атауларының қайталануы тіркелді (көбінесе зоология және ботаника арасында).
Классификация мен таксономияға қатынасы
Номенклатура (оның ішінде биномиалдық номенклатура) жіктемеден өзгеше, бірақ екеуі де байланысты. Жіктеме – ұқсастықтары немесе айырмашылықтары бойынша заттарды топтарға бөлу; биологиялық жіктемеде түрлер – жіктелетін заттардың бір түрі. Теориялық тұрғыда, түрлерге берілген атаулар олардың жіктелуіне толығымен тәуелсіз болуы мүмкін. Бірақ биномиалдық атаулар үшін бұл жағдай олай емес, себебі биномиалдың бірінші бөлігі – түрдің жататын туысының атауы. Туыс деңгейінен жоғары, биномиалдық номенклатура мен жіктеме ішінара тәуелсіз: мысалы, түр бір отбасыдан екіншісіне немесе бір тәртіптен екіншісіне көшсе, егер ол бірдей немесе басқа отбасыдағы басқа туысқа жақсырақ сәйкес келмесе, немесе ескі туысынан бөлініп, жаңа құрылған туысқа орналастырылмаса, онда түр өзінің биномиалдық атын сақтайды. Тәуелсіздік толық емес, өйткені отбасылар мен басқа жоғары таксондардың атаулары көбінесе туыстарға негізделген. Таксономия номенклатураны және жіктемені қамтиды. Оның бастапқы кезеңдері (кейде «альфа-таксиномия» деп аталады) тірі немесе қазба организмдердің түрлерін табу, сипаттау және атаумен айналысады. Биномиалдық номенклатура – түрлерге атау беру жүйесі ретінде таксономияның маңызды бөлігі. Таксономистер жіктемемен де айналысады, оның ішінде оның принциптерімен, әдістерімен және ережелерімен.
Биномиалдық атаулардың шығу тегі
Толық биномиалдық атау әрқашан латын тіліндегі сөз тіркесі сияқты грамматикалық тұрғыдан қарастырылады (сондықтан биномиалдық атау үшін «латынша атау» термині жиі қолданылады). Дегенмен, биномиалдық атаудың екі бөлігінің әрқайсысы көптеген көздерден туындауы мүмкін, ал латын тілі – олардың тек біреуі ғана. Оларға мыналар жатады: кез келген кезеңдегі латын тілі, классикалық, ортағасырлық немесе қазіргі заманғы. Осылайша, *Homo sapiens* биномиалдық атауының екі бөлігі де латын сөздері, яғни «ақылды» (*sapiens*) және «адам/еркек» (*Homo*). Классикалық грек тілі. Линей Рододендрон туысын грекше ῥοδόδενδρον сөзінен атайды, ол өз кезегінде «гүл» (*rhodon*) және «ағаш» (*dendron*) сөздерінен құралған. Грек сөздері көбінесе латыншаға бейімделеді. Сондықтан кока (кокаин алынатын өсімдік) *Erythroxylum coca* деп аталады. *Erythroxylum* сөзі грек сөздері *erythros* («қызыл») және *xylon* («ағаш») сөздерінен туындаған. Грек тіліндегі нейтральді жіктеудің *-ον* (*on*) аяқталуы жиі латын тіліндегі *-um* аяқталуымен алмастырылады. Басқа тілдер. *Erythroxylum coca* атауының екінші бөлігі аймара және кечуа тілдеріндегі өсімдіктің аты – *kuka* сөзінен алынған. Көптеген динозаврлар қазбалары Моңғолияда табылғандықтан, олардың аттарында көбінесе моңғол сөздері қолданылады, мысалы, «ми» деген мағына беретін *tarkhi* сөзінен *Tarchia* немесе «әдемі» деген мағына беретін *saichania*. Адамдардың аттары (көбінесе натуралистер немесе биологтар). *Magnolia campbellii* атауы екі адамның құрметіне берілген: француз ботанигі Пьер Магноль және Британдық Үндістандағы дәрігер Арчибальд Кэмпбелл. Жер аттары. *Amblyomma americanum* – АҚШ-та кең таралған жалғыз жұлдызлы қызыл кене. Басқа көздер. Кейбір биномиалдық атаулар таксономиялық анаграммалардан немесе қолданыстағы атаулардың басқаша реттелуінен құрастырылған. Мысалы, *Muilla* туысының атауы *Allium* атауын кері оқып алу арқылы алынған. Атаулар әзілдерден немесе ойын-сауықтан да туындауы мүмкін. Мысалы, Ратклифф танаптауық кеміргіштердің бірнеше түрін сипаттады, соның ішінде *Cyclocephala nodanotherwon*. Атаудың туысты анықтайтын бірінші бөлігі латын тіліндегі есімдік ретінде қарастырылатын сөз болуы керек. Ол әр номенклатуралық кодекстің шеңберінде бірегей болуы тиіс, бірақ кодекстер арасында қайталана алады. Мысалы, *Huia recurvata* – Қытайдың Юньнань провинциясында табылған жойылған өсімдік түрі, ал *Huia masonii* – Индонезияның Ява аралында табылған бақа түрі. Атаудың екінші бөлігі, ол туыстағы түрді анықтайды, сонымен қатар латын сөзі ретінде қарастырылады. Оның бірнеше түрі болуы мүмкін: Биномиалдың екінші бөлігі – сипаттауыш болуы мүмкін. Сипаттауыш жынысы бойынша туыс атауымен сәйкес келуі керек. Латын тілінде үш жыныс бар: еркек, әйел және бейтарап, олар зат есімдер мен сипаттауыштардың әртүрлі аяқталуларымен көрсетіледі. Үй қарғасы *Passer domesticus* деп аталады. Мұнда *domesticus* («үй») сөзі «үймен байланысты» дегенді білдіреді. Қасиетті бамбук – *Nandina domestica*, *Nandina domesticus* емес, өйткені *Nandina* әйелдік, ал *Passer* – еркек. Тропикалық лангсат жемісі *Lansium parasiticum* өсімдігінен алынған, өйткені *Lansium* бейтарап. Латын тіліндегі сипаттауыштардың үш жыныстағы (*еркек, әйел, бейтарап*) кейбір жалпы аяқталулары: *-us*, *-a*, *-um* (мысалы, жоғарыдағы *domesticus* мысалында); *-is*, *-is*, *-e* (мысалы, «қапалы» деген мағына беретін *tristis*); және *-or*, *-or*, *-us* (мысалы, «кіші» деген мағына беретін *minor*). Қосымша ақпарат алу үшін Латын тіліндегі өрнектер: Сипаттауыштар тармағын қараңыз. Биномиалдың екінші бөлігі номинатив жағдайындағы зат есім болуы мүмкін. Мысал ретінде арыстанның биномиалдық атауын келтіруге болады – *Panthera leo*. Грамматикалық тұрғыдан, зат есім туыс атауына қарсы қойылады және екі зат есімнің жынысы сәйкес келуі міндетті емес; бұл жағдайда *Panthera* әйелдік, ал *leo* – еркек. Биномиалдың екінші бөлігі генетив (иелену) жағдайындағы зат есім болуы мүмкін. Латын тіліндегі зат есімнің ауысуына байланысты генетив жағдайы әртүрлі жолдармен жасалады. Ерлі-әйелді және бейтарап зат есімдердің жалпы аяқталулары жекеше түрінде *-ii* немесе *-i* және көпше түрінде *-orum*, ал әйелдік зат есімдер үшін жекеше түрінде *-ae* және көпше түрінде *-arum*. Зат есім адамның атының бір бөлігі болуы мүмкін, көбінесе тегі, мысалы, тибет антилопасы (*Pantholops hodgsonii*), бұта *Magnolia hodgsonii* немесе зәйтүн арқалы пипит (*Anthus hodgsoni*). Мағынасы «аталған адамға тиесілі», сондықтан *Magnolia hodgsonii* «Ходжсонның магнолиясы» дегенді білдіреді. *-ii* немесе *-i* аяқталулары Ходжсонның әр жағдайда ер адам болғанын көрсетеді (бірдей емес); Ходжсон әйел болса, *hodgsonae* қолданылған болар еді. Биномиалдық атауда еске алынған адам әдетте (егер бұрын-соңды болса) атауды жасаған адам емес; мысалы, *Anthus hodgsoni* Ходжсонның құрметіне Чарльз Уоллес Ричмондпен аталған. Адамның орнына зат есім бір жерге қатысты болуы мүмкін, мысалы, *Latimeria chalumnae* – «Чалумна өзеніне тиесілі». Басқа генетивтік зат есімдердің қолданылуы, мысалы, *Escherichia coli* бактериясының атында, онда *coli* «ішекке тиесілі» дегенді білдіреді. Бұл құбылыс паразиттік организмдерде жиі кездеседі, мысалы, *Xenos vesparum*, онда *vesparum* «қоңызға тиесілі» дегенді білдіреді, өйткені *Xenos vesparum* – қоңыздың паразиті. Биномиалдық атаудың бірінші бөлігі әр номенклатуралық кодекстің шеңберінде бірегей болуы керек, ал екінші бөлігі екі немесе одан көп туыста жиі қолданылады (жоғарыдағы *hodgsonii* мысалында көрсетілгендей). Толық биномиалдық атау әр кодексте бірегей болуы тиіс.
Latin, from any period, whether classical, medieval or modern. Thus, both parts of the binomial name Homo sapiens are Latin words, meaning "wise" (sapiens) "human/man" (Homo). Classical Greek. The genus Rhododendron was named by Linnaeus from the Greek word ῥοδόδενδρον, itself derived from rhodon, "rose", and dendron, "tree". Greek words are often converted to a Latinized form. Thus coca (the plant from which cocaine is obtained) has the name Erythroxylum coca. Erythroxylum is derived from the Greek words erythros, red, and xylon, wood. The Greek neuter ending ον ( on) is often converted to the Latin neuter ending um. Other languages. The second part of the name Erythroxylum coca is derived from kuka, the name of the plant in Aymara and Quechua. Since many dinosaur fossils were found in Mongolia, their names often use Mongolian words, e. g. Tarchia from tarkhi, meaning "brain", or Saichania meaning "beautiful one". Names of people (often naturalists or biologists). The name Magnolia campbellii commemorates two people: Pierre Magnol, a French botanist, and Archibald Campbell, a doctor in British India. Names of places. The lone star tick, Amblyomma americanum, is widespread in the United States. Other sources. Some binomial names have been constructed from taxonomic anagrams or other re orderings of existing names. Thus the name of the genus Muilla is derived by reversing the name Allium. Names may also be derived from jokes or puns. For example, Ratcliffe described a number of species of rhinoceros beetle, including Cyclocephala nodanotherwon. The first part of the name, which identifies the genus, must be a word which can be treated as a Latin singular noun in the nominative case. It must be unique within the purview of each nomenclatural code, but can be repeated between them. Thus Huia recurvata is an extinct species of plant, found as fossils in Yunnan, China, whereas Huia masonii is a species of frog found in Java, Indonesia. The second part of the name, which identifies the species within the genus, is also treated grammatically as a Latin word. It can have one of a number of forms:
The second part of a binomial may be an adjective. The adjective must agree with the genus name in gender. Latin has three genders, masculine, feminine and neuter, shown by varying endings to nouns and adjectives. The house sparrow has the binomial name Passer domesticus. Here domesticus ("domestic") simply means "associated with the house". The sacred bamboo is Nandina domestica rather than Nandina domesticus, since Nandina is feminine whereas Passer is masculine. The tropical fruit langsat is a product of the plant Lansium parasiticum, since Lansium is neuter. Some common endings for Latin adjectives in the three genders (masculine, feminine, neuter) are us, a, um (as in the previous example of domesticus); is, is, e (e. g., tristis, meaning "sad"); and or or us (e. g., minor, meaning "smaller"). For further information, see Latin declension: Adjectives. The second part of a binomial may be a noun in the nominative case. An example is the binomial name of the lion, which is Panthera leo. Grammatically the noun is said to be in apposition to the genus name and the two nouns do not have to agree in gender; in this case, Panthera is feminine and leo is masculine. The second part of a binomial may be a noun in the genitive (possessive) case. The genitive case is constructed in a number of ways in Latin, depending on the declension of the noun. Common endings for masculine and neuter nouns are ii or i in the singular and orum in the plural, and for feminine nouns ae in the singular and arum in the plural. The noun may be part of a person's name, often the surname, as in the Tibetan antelope (Pantholops hodgsonii), the shrub Magnolia hodgsonii, or the olive backed pipit (Anthus hodgsoni). The meaning is "of the person named", so Magnolia hodgsonii means "Hodgson's magnolia". The ii or i endings show that in each case Hodgson was a man (not the same one); had Hodgson been a woman, hodgsonae would have been used. The person commemorated in the binomial name is not usually (if ever) the person who created the name; for example, Anthus hodgsoni was named by Charles Wallace Richmond, in honour of Hodgson. Rather than a person, the noun may be related to a place, as with Latimeria chalumnae, meaning "of the Chalumna River". Another use of genitive nouns is in, for example, the name of the bacterium Escherichia coli, where coli means "of the colon". This formation is common in parasites, as in Xenos vesparum, where vesparum means "of the wasps", since Xenos vesparum is a parasite of wasps. Whereas the first part of a binomial name must be unique within the purview of each nomenclatural code, the second part is quite commonly used in two or more genera (as is shown by examples of hodgsonii above). The full binomial name must be unique within each code.
Жеке есімдерді қолданудағы айырмашылықтар
Жоғарыда айтылғандай, кодтар арасында биномиалдарды қалыптастыру тәсілдерінде кейбір айырмашылықтар бар; мысалы, ICZN екі бөлігінің бірдей болуына рұқсат береді, ал ICNafp рұқсат етпейді. Тағы бір айырмашылық – жеке есімдердің нақты атаулар немесе эпитеттерді құруда қолданылуында. ICNafp жеке есімді нақты эпитетке айналдыру үшін нақты ережелерді белгілейді. Атап айтқанда, дауыссыз әріппен аяқталатын есімдер (бірақ "er" емес) алдымен "ius" (еркек үшін) немесе "ia" (әйел үшін) қосылып латын тіліне аударылады, содан кейін жаттық жағдайына келтіріледі (яғни, "сол адамның немесе адамдардың" деген мағынаны білдіреді). Бұл Lecard үшін lecardii, Wilson үшін wilsoniae және Браун қарындастары үшін brauniarum сияқты нақты эпитеттерді тудырады. Керісінше, ICZN жеке есімнің латынша түрін жасауды міндетті етпейді, жеке есімге тікелей жаттық жалғауын қосуға мүмкіндік береді. Осыдан Magnolia hodgsonii өсімдігі мен Anthus hodgsoni құсының аттарындағы айырмашылық түсіндіріледі. Бұдан әрі, ICNafp кодексте талап етілген нысанда жарияланбаған атауларды оған сәйкес түзетуді талап етеді, ал ICZN бастапқы автор қолданған нысанына көбірек мән береді.
Биномиалдық атауларды жазу
Дәстүр бойынша түрлердің биномиалдық атаулары әдетте курсивпен жазылады; мысалы, *Homo sapiens*. Жалпы, биномиалды әдеттегі мәтіннен басқа қаріппен басып шығару керек; мысалы, «Бірнеше *Homo sapiens* қазбалары табылды». Қолмен жазғанда, екілік атаудың асты сызылғаны жөн; мысалы, *Homo sapiens*. Биномиалдың бірінші бөлігі, туыс атауы, әрқашан бастапқы бас әріппен жазылады. Ескірек дереккөздер, әсіресе 1950 жылдарға дейін жарияланған ботаникалық еңбектер, басқа келісімді қолданды: егер атаудың екінші бөлігі жеке есімнен алынған болса, мысалы, адам немесе орынның аты, бас әріп қолданылды. Осылайша, қазіргі заманғы *Berberis darwinii* түрі бұрын *Berberis Darwinii* деп жазылды. Атау екі зат есімнен құралғанда, мысалы, *Panthera leo* немесе *Centaurea cyanus*, бас әріп те қолданылған. Кейбіреулер қазіргі заманғы жазуға қарсылық білдірді, себебі *Centaurea cyanus* сияқты жазу атаулары *cyanus* - бұл *Centaurea*-мен келісуі керек, яғни *Centaurea cyana* болуы керек, ал *Cyanus* - жүгері гүлінің грек атауынан алынған. Қазіргі қолданыста екінші бөлік ешқашан бастапқы бас әріппен жазылмайды. Жалпы атаумен бірге қолданылғанда, ғылыми атау көбінесе жақшада жазылады, бірақ бұл басылымның әртүрлілігімен байланысты. Мысалы, «Еуропада үй құсы (*Passer domesticus*) азайып барады». Биномиалды атау әдетте толық жазылуы керек. Бұған ерекше жағдай - бір туыстан бірнеше түр тізімделген немесе бір мақалада немесе баяндамада талқыланған немесе бір түр бірнеше рет аталған жағдайда ғана қолданылады. Бұл жағдайда туыс алғаш рет қолданылған кезде толық жазылады, бірақ кейін бастапқы (және кезең / тоқтайтын нүкте) деп қысқартылуы мүмкін. Мысалы, *Canis* туысының мүшелерінің тізімі «*Canis lupus*, *C. aureus*, *C. simensis*» деп жазылуы мүмкін. Сирек жағдайларда бұл қысқартылған түр жалпыға ортақ қолданысқа тарады; мысалы, *Escherichia coli* бактериясы көбінесе *E. coli* деп аталады, ал *Tyrannosaurus rex*, мүмкін, *T. rex* ретінде жақсы танымал, бұл екеуі де осы түрінде жиі кездеседі. Қысқартылған «sp.» нақты атауды нақтылай алмағанда немесе нақтылау қажет болмаған жағдайда қолданылады. Қысқартылған «spp.» (көпше) «бірнеше түрді» білдіреді. Бұл қысқартулар қаріппен (немесе сызылған) көрсетілмейді. Мысалы: «*Canis sp.*» «*Canis* туысының белгісіз түрі» дегенді білдіреді, ал «*Canis spp.*» «*Canis* туысының екі немесе одан да көп түрі» дегенді білдіреді. (Бұл қысқартуларды «ssp.» (зоология) немесе «қосалқы түрлер» (ботаника), көпше «sspp.» немесе «subspp.» қысқартуларымен шатастыруға болмайды, бір немесе бірнеше түрге қатысты. Триномен (зоология) және инфратүрлік атауларды қараңыз.) Қысқартылған «cf.» (яғни, латынша *confer*) жеке тұлғаларды/таксиндерді белгілі/тасуы бар түрлермен салыстыру үшін қолданылады. «cf.» пайдалану туралы конвенциялар әр түрлі болады. Палеонтологияда, әдетте, сәйкестендіру расталмаған кезде қолданылады. Мысалы, «*Corvus cf. nasicus*» деген сөз «кубалық қарғаға ұқсас, бірақ бұл түрге ұқсамайтын құстың қазбасы» дегенді білдіреді. Молекулалық жүйелілік мақалаларында «cf.» сипатталмаған бір немесе бірнеше түрді сипатталған түрге туыс деп есептелетін түрді көрсету үшін пайдаланылуы мүмкін. Мысалы, дартер деп аталатын шағын бенттік тұщы су балықтарының филогенезін сипаттайтын бір мақалада, жарық түстес күйеулері бар ерекше түсті еркектер үшін белгілі бес сипатталмаған болжамды түр (Озарк, Шелтоуи, Уайлдкат, Ихио және Мамеквит дартерлері) «*Etheostoma cf. spectabile*» деп аталды, өйткені олар *Etheostoma spectabile* (апельсиншеялы дартер) -мен туыс, бірақ одан бөлек деп қарастырылды. Бұл пікір әртүрлі дәрежеде ДНК-ны талдау арқылы расталды. Тааксон атауларын білікті қысқартулармен біршама бейресми пайдалану ашық номенклатура деп аталады және ол қатаң пайдалану кодтарына бағынбайды. Кейбір жағдайларда, тырна белгісі («†») түрдің жойылып кеткенін көрсету үшін екілік атаудың алдында немесе кейін қолданылуы мүмкін.
Билік
Ғылыми мәтіндерде, кем дегенде, биномиалды атаудың бірінші немесе негізгі қолданылуы әдетте «автор» деп белгіленетін – атауды алғаш жариялаған ғалымның (немесе ғалымдардың) көрсетілуімен сүйемелдейді. Автордың жазылу әдісі зоология мен ботаникада сәл өзгеше. ICZN ережелеріне бағынатын атаулар үшін тегі жариялану күнімен (әдетте тек жылы) бірге толық жазылады. Ғылыми атауды авторлық көрсетудің бір мысалы: «Amabela Möschler, 1880». Мұнда Amabela – туыстың атауы. Ол курсивпен жазылған. Одан кейін оны ашқан ғалымның тегі (Гейнрих Бенно Мёшлер), үтір және жарияланған жылы келеді. ICZN «атаудың бастапқы авторы мен күні осы атаумен белгіленген таксонды қарастыратын әрбір жұмыста кем дегенде бір рет көрсетілуі тиіс» деп ұсынады. ICNafp ережелерімен реттелетін атаулар үшін атау әдетте стандартты қысқартуға дейін қысқартылады және күні көрсетілмейді. Халықаралық өсімдіктер атауларының индексі ботаникалық авторлардың қысқартылған түрлерінің бекітілген тізімін ұстап тұрады. Тарихи тұрғыдан алғанда, қысқартулар зоологияда да қолданылған. Егер бастапқы атау өзгертілсе, мысалы, түр басқа туысқа көшірілсе, екі кодекс те бастапқы авторды жақшаларға жазады; ICNafp сонымен қатар өзгеріс жасаған адамды көрсетуді талап етеді. ICNafp-та бастапқы атау базионим деп аталады. Мысалдар: (Өсімдік) Amaranthus retroflexus L. – «L.» – «Линней» есімінің стандартты қысқартылған түрі; жақшалардың болмауы бұл оның бастапқы аты екенін көрсетеді. (Өсімдік) Hyacinthoides italica (L.) Rothm. – Линней алғаш рет итальяндық көк қоңырауды Scilla italica деп атады; бұл базионим. Кейіннен Ротмалер оны Hyacinthoides туысына көшірді. (Жануар) Passer domesticus (Linnaeus, 1758) – Линней бұрын Fringilla domestica деп атаған, ал ICZN ICNafp-тен айырмашылығы, туысты өзгерген адамның атын (Mathurin Jacques Brisson) көрсетуді талап етпейді.
(Plant) Amaranthus retroflexus L. – "L." is the standard abbreviation for "Linnaeus"; the absence of parentheses shows that this is his original name. (Plant) Hyacinthoides italica (L.) Rothm. – Linnaeus first named the Italian bluebell Scilla italica; that is the basionym. Rothmaler later transferred it to the genus Hyacinthoides. (Animal) Passer domesticus (Linnaeus, 1758) – the original name given by Linnaeus was Fringilla domestica; unlike the ICNafp, the ICZN does not require the name of the person who changed the genus (Mathurin Jacques Brisson) to be given.
Басқа да шендер
Биномиалдық номенклатура, осы жерде сипатталғандай, түрлерді атау жүйесі болып табылады. Бұл жүйе тұқымдарды атауды да қамтиды, өйткені түр атауының бірінші бөлігі – тұқым атауы. Рангтарға негізделген жіктеу жүйесінде, тұқым деңгейінен жоғары және түр деңгейінен төменгі санаттарды атаудың да тәсілдері бар. Тұқымнан жоғары санаттарға (мысалы, отбасы, тәртіп, класс) бір бөліктен тұратын атаулар беріледі, олар әдетте курсивпен жазылмайды. Мысалы, үй шақшығы (Passer domesticus) Passeridae отбасысына жатады. Отбасылық атаулар көбінесе тұқым атауларына негізделген, бірақ зоология мен ботаникада қолданылатын жұрнақтар әртүрлі болады. Түрден төменгі санаттар үш бөліктен тұрады және әдетте түр атаулары сияқты курсивпен жазылады. ICZN мен ICNafp арасында маңызды айырмашылықтар бар. Зоологияда түрден төменгі жалғыз ресми санат – субтүр, ал атауы үш бөліктен (триномен) тұрады. Осылайша, зәйтүн арқалы пипиттің бір субтүрі – Anthus hodgsoni berezowskii. Кейбір жағдайларда, форма қосымша ретінде берілуі мүмкін. Мысалы, Harmonia axyridis f. spectabilis – қара немесе меланикалық түрінде, төрт үлкен қызғылт немесе қызыл дақтары бар арлекин қоңызы. Ботаникада түрден төмен көптеген санаттар бар және атау үш бөліктен тұрса да, санатты көрсету үшін «қосымша сөз» (атаудың бөлігі емес) қажет. Осылайша, американдық қара жусаны – Sambucus nigra subsp. canadensis; ал қарақұмық жапырақты цикламеннің ақ гүлді түрі – Cyclamen hederifolium f. albiflorum.