Кіріспе

Белгілі бір өнер немесе ғылым саласындағы атаулар немесе терминдер жүйесі. Номенклатура – бұл атаулар немесе терминдер жүйесі, сондай-ақ өнер немесе ғылымның белгілі бір саласында осы терминдерді құрастыру ережелері. Атау беру принциптері күнделікті тілдегі салыстырмалы түрде бейресми келісімдерден бастап, ғылыми және кез келген басқа салаларда қолданылатын мамандандырылған терминологияны құру мен пайдалануды регламенттейтін халықаралық деңгейде келісілген қағидаларға, ережелерге және ұсынымдарға дейін өзгереді. "Нәрселерді" атау – сөз бен тілді қолдана отырып, жалпы адамдық қарым-қатынастың бір бөлігі; бұл адамдардың өз тәжірибелерінің объектілерін, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын байқап, анықтап, атайтын және жіктейтін күнделікті таксономияның бір қыры. Аттардың қолданылуы, түрлі тілдердегі есімдердің алуан түрі сияқты, номенклатураны теориялық тіл білімімен байланыстырады, ал адамдардың сөз мағыналары мен тәжірибелеріне қатысты әлемді ақыл-оймен құрылымдауы тіл философиясына қатысты. Ономастика – өз есімдері мен олардың шығу тегін зерттейтін ғылым: антропонимия (адам есімдерімен, оның ішінде жеке есімдермен, тегі мен лақап есімдерімен айналысады); топонимия (жер есімдерін зерттейді); және этимология (есімдердің шығу тегін, тарихын және қолданылуын салыстырмалы және сипаттамалық тіл білімі арқылы анықтайды). Табиғи әлемдегі объектілерге қарапайым, тұрақты және халықаралық деңгейде қабылданған жүйемен атау берудегі ғылыми қажеттілік көптеген ресми номенклатуралық жүйелерді тудырды. Осы номенклатуралық жүйелердің ең танымалдары – ағзалардың латыншаланған ғылыми атауларын регламенттейтін биологиялық номенклатураның бес кодексі.

Этимология

Номенклатура сөзі латын тіліндегі nomen ("атау") және calare ("атай беру") сөздерінен шыққан. Латынша номенклатура термині атаулар тізімін білдіреді, ал номенклатор сөзі атау беруші немесе жариялаушыны да білдіре алады.

Ономастика және номенклатура

Өзгеше есімдерді зерттеу ономастика деп аталады, ол барлық атауларды, тілдерді, географиялық аймақтарды және мәдени аймақтарды қамтитын кең ауқымды сала. Ономастика мен номенклатура арасындағы шекара анық емес: ономастика көптеген адамдарға беймәлім ғылым, ал номенклатураның академиялық мағынадағы қолданылуы да кеңінен таныс емес. Бұл екі сала өзара байланысқан болғамен, номенклатура атаулардың жасалу ережелері мен қағидаларына көбірек назар аударады.

Әлеуметтік, саяси, діни факторлардың әсері

Әлеуметтік, саяси, діни және мәдени себептерге байланысты бірдей нәрселерге әртүрлі атаулар берілуі мүмкін, ал әртүрлі нәрселерге бірдей атау берілуі мүмкін; тығыз байланысты ұқсас нәрселер бөлек деп есептелуі мүмкін, ал керісінше, айқын ерекшеленетін нәрселер бірдей деп есептелуі мүмкін. Мысалы, хинди және урду екеуі де бір-бірін түсінетін, өзара байланысты хиндустани тілдері (біреуі санскриттің, екіншісі арабтың ықпалында). Бірақ, индустар мен мұсылмандар оларды жеке тілдер деп санайды, бұл 1947 жылы Үндістанның бөлінуіне себеп болған индус-мұсылман қақтығысының салдарынан көрінеді. Ал, құрылымы жағынан күрт өзгешеленетін, бір-бірін түсінбеуші диалектілер, мысалы, марокколық араб тілі, йемендік араб тілі және ливандық араб тілі, жалпы исламдық діни бірлікке байланысты бір тіл деп саналады.

Мәдени номенклатура

Аттар бізге әлемді санамызда құрылымдауға және бейнелеуге мүмкіндік береді, сондықтан олар белгілі бір дәрежеде біздің тәжірибеміздің нысандарын көрсетеді немесе ұсынуы мүмкін.

Атаулар, сөздер, тіл, мағына

Тілдің (әсіресе есімдер мен зат есімдер), мағынасы және біз әлемді қалай қабылдайтыны арасындағы байланысты анықтау философтар мен тіл білімі мамандары үшін зерттеудің кең саласын ұсынды. Осы зерттеулерге қатысты салалар: есімдер мен есімдіктердің аражігін ажырату; сондай-ақ есімдердің, олардың білдіретін нәрселердің, мағыналарының (семантика) және тіл құрылымының арақатынасы.

Атаулар мен есімдіктер

Атау – кез келген зат есімнің таңбасы: атаулар заттардың класын немесе санатын анықтауы мүмкін; немесе бір затты, бірегей түрде немесе белгілі бір жағдайда. Мысалы, адамдарға, басқа да тірі организмдерге, орындарға, өнімдерге – бренд атаулары сияқты – тіпті идеялар мен түсініктерге де атау беріледі. Атаулар номенклатураның құрылыс бөліктері болып табылады. «Атау» сөзі, болжам бойынша, прото-үнді-еуропа тілінен шыққан «nomn» деген сөзден туындаған. Егер мұндай айырма жасалса, атаулар мен зат есімдер арасындағы ерекшелік өте нәзік, бірақ зат есімдер лексикалық категориялар ретіндегі атауларды және тіл контекстіндегі олардың атқаратын қызметін көрсетеді, ал заттар мен қасиеттерге жай ғана «таңбалар» ретінде емес.

Жеке есімдер

Адамның жеке есімдері, сондай-ақ просопонимдер деп аталады, олар тіл мен мәдениетке байланысты түрлі жолдармен ұсынылады, қолданылады және жіктеледі. Көптеген мәдениеттерде (Индонезия – бұл бір ерекшелік) адамдарға кем дегенде екі есім беру қалыпты жағдай. Батыс мәдениетінде туған кезде немесе одан кейін көп ұзамай берілетін бірінші есім жеке есім, аты, крещение рәсімінде берілген есім (егер осы рәсім болған болса) немесе жай ғана бірінші есім деп аталады. 1066 жылғы Норман шапқыншылығына дейін Англияда кельттер, англосаксондықтар және скандинавтардың кішкентай қауымдастықтары көбінесе бір ғана есімді қолданған: әрбір адам жеке есімі немесе лақап аты арқылы танылған. Халық санының артуымен адамдарды одан әрі анықтау қажеттігі туды, соның нәтижесінде Джон мал союшы, Саттондық Генри және Ричардтың ұлы Роджер сияқты есімдер пайда болды, олар табиғи түрде Джон Батчер, Генри Саттон және Роджер Ричардсонға айналды. Қазір біз бұл қосымша есімді екінші есім, тегі, отбасылық аты, әкесінің аты немесе кейде екі аты деп білеміз, ал бұл табиғи тенденция жеке отбасылар ішінде бекітілген және мұраға берілген тегтерді пайдаланудың Норман дәстүрімен үдетілді. Бұл екі есімнің бірігіп, жеке есім немесе жай ғана есім деп аталады. Бұл жалпы ережеден көптеген ерекшеліктер бар: Батыс елдерінде көбінесе бірінші және соңғы есімдердің арасына үшінші немесе одан да көп есімдер қосылады; қытай және венгр есімдерінде тегі жеке есімнің алдында келеді; әйелдер қазір көбінесе бойжеткен кезіндегі тегін сақтайды (отбасылық тегі) немесе дефис арқылы бойжеткен кезіндегі тегі мен күйеуінің тегін біріктіреді; кейбір шығыс славян халықтары жеке есім мен тегінің арасына әкесінің атынан алынған есімді қосады; Исландияда жеке есім әкесінің немесе анасының атынан алынған есіммен бірге қолданылады, ал тегтер сирек қолданылады. Лақап есімдер (кейде екіжүзді есімдер деп те аталады) – бұл көбінесе достар арасында қолданылатын бейресми есімдер.

Жалпы және жеке атаулар

Жеке есімдер мен жалпы есімдердің арасындағы айырмашылық – жеке есімдер бірегей нысанды көрсетеді, мысалы, Лондон көпірі, ал жалпы есімдер заттар класына қатысты қолданылады, мысалы, көпір. Көптеген жеке есімдердің мағынасы түсініксіз болады, себебі олар қарапайым сөздердей түсінікті мағынаға ие болмайды, бұл, әдетте, олар жиынды есімдерден тұрған кезде топтарды көрсетуіне байланысты, тіпті жекеше түрде қолданылғанда да, мысалы, "комитет". "Кәдімгі капуста" сияқты нақты есімдер кем дегенде бір сезім арқылы байқауға болатын физикалық денелерді білдіреді, ал "махаббат" және "жек көру" сияқты абстракт есімдер абстракт ұғымдарды көрсетеді. Ағылшын тілінде көптеген абстракт есімдер сөзбелгілік жұрнақтарды ('-ness', '-ity', '-tion') сын есімдерге немесе етістіктерге қосу арқылы жасалады, мысалы, "бақыт", "тыныштық", "концентрация". "Ол", "соның", "қайсысы", "солар" сияқты есімдіктер зат есімдердің орнына есімдік фразаларда қолданылады. Есімдердің үлкен әріппен жазылуы тілге және тіпті нақты контекстке байланысты өзгереді: журналдарда көбінесе жалпы есімдер үшін өздерінің стильдік ережелері болады.

-аты-жөндіктер

Есімдердің нақты түрлерін грекше ónoma (ὄνομα, "аты") сөзінен туындаған -onym жұрнағын қолдану арқылы ажыратуға болады. Мысалы, гидронимдер су айдындарын атайды, синонимдер бірдей мағынаны білдіретін есімдер, және т.б. Бұл саланың бәрін хрематонимия – заттардың аттары деп сипаттауға болады.

Топонимдер

Топонимдер – әр түрлі географиялық нысандарға (геонимдер) және ғарыштық нысандарға (космонимдер) берілген есімдер. Бұл таулардың, өзендердің, теңіздердің, ауылдардың, кенттердің, қалалардың, елдердің, планеталардың, жұлдыздардың және тағы да басқаларының атауларын қамтиды. Топонимиканы мамандандырылған салаларға бөлуге болады, мысалы: хоронимика – аймақтар мен елдердің есімдерін зерттеу; экономика – ауылдардың, кенттер мен қалалардың есімдерін зерттеу; ходонимика – көшелер мен жолдардың есімдерін зерттеу; гидронимика – су объектілерінің есімдерін зерттеу; оронимика – таулар мен төбелердің есімдерін зерттеу және т.б. Топонимиканың қоғамдық-мәдени және тарихи қызығушылық тудыратындығымен қатар, картография үшін де маңызы зор. Дегенмен, топонимдердің этимологиясын зерттеу жұмыстары көрсеткендей, көптеген жер атаулары сипаттамалық, құрметтеу немесе естелік мағынаға ие, бірақ олардың мағынасы жоқ немесе түсініксіз болып кеткен. Сонымен қатар, атаулардың көптеген түрлері бір-бірімен байланысты. Мысалы, көптеген жер атаулары жеке есімдерден (Виктория), көптеген планеталар мен жұлдыздардың атаулары мифологиялық кейіпкерлердің есімдерінен (Венера, Нептун) алса, ал көптеген жеке есімдер жер атауларынан, ұлттардың есімдерінен және осы сияқты (Вуд, Бридж) шыққан.