Кіріспе
Таксономиялық дәреже түрінен тікелей жоғары – Жене (/'dʒ//iː//n//ə//s/: көпше түрі – /ˈdʒ//ɛ//n//ər//ə///) – тірі және қазба организмдердің, сондай-ақ вирустардың биологиялық жіктелуінде қолданылатын түрден жоғары, ал отбасынан төмен таксономиялық дәреже. Биноминалды номенклатурада гене атауы, гене ішіндегі әрбір түрдің биноминалды түр атауының бірінші бөлігін құрайды. Мысалы, Panthera leo (арыстан) және Panthera onca (жагуар) – Panthera генесінің екі түрі. Panthera – Felidae отбасының бір генесі. Жене құрамын таксономистер анықтайды. Жене жіктелу стандарттары қатаң түрде кодификацияланбаған, сондықтан әртүрлі органдар генелерге қатысты әртүрлі жіктемелер ұсынады. Дегенмен, бірнеше жалпы тәжірибелер бар, олардың ішінде жаңа анықталған гене сипаттамалық тұрғыдан пайдалы болу үшін келесі үш критерийді қанағаттандыруы керек деген идея бар: монофилия – ата-тектер таксонының барлық ұрпақтары біріктіріледі (яғни филогенетикалық талдау монофилияны және жеке эволюциялық тарам ретінде жарамдылығын нақты көрсетуі керек); шартты айқындық – генеге қажетсіз кеңейтудің қажеті жоқ; ерекшелік – эволюциялық маңызды критерийлерге қатысты, яғни экология, морфология немесе биогеография; ДНК тізбектері эволюциялық тарамдардың айырмашылығының нәтижесі болып табылады, егер олар тікелей ген ағынын шектемесе (мысалы, постзиготалық тосқауылдар). Сонымен қатар, генелер басқа (аналогты) генелерге ұқсас филогенетикалық бірліктерден тұруы керек.
Genus ('/dʒ//iː//n//ə//s/ : genera '/dʒ//ɛ//n//ər//ə///) is a taxonomic rank above species and below family as used in the biological classification of living and fossil organisms as well as viruses. In binomial nomenclature, the genus name forms the first part of the binomial species name for each species within the genus. E. g. Panthera leo (lion) and Panthera onca (jaguar) are two species within the genus Panthera. Panthera is a genus within the family Felidae. The composition of a genus is determined by taxonomists. The standards for genus classification are not strictly codified, so different authorities often produce different classifications for genera. There are some general practices used, however, including the idea that a newly defined genus should fulfill these three criteria to be descriptively useful:
monophyly – all descendants of an ancestral taxon are grouped together (i. e. phylogenetic analysis should clearly demonstrate both monophyly and validity as a separate lineage). reasonable compactness – a genus should not be expanded needlessly. distinctness – with respect to evolutionarily relevant criteria, i. e. ecology, morphology, or biogeography; DNA sequences are a consequence rather than a condition of diverging evolutionary lineages except in cases where they directly inhibit gene flow (e. g. postzygotic barriers). Moreover, genera should be composed of phylogenetic units of the same kind as other (analogous) genera.
Этимология
"Жыныс" термині латын тілінен шыққан, бұл есімнің түрі [[wikt:gigno ('туғызу; өнім беру') деген сөзбен туыс. Швециялық таксономист Карл Линней 1753 жылы "Species Plantarum" еңбегінде оның қолданылуын кеңінен таратты, бірақ француз ботанигі Джозеф Питон де Турнефорт (1656–1708) "қазіргі заманғы жыныс түсінігінің негізін қалаушы" деп есептеледі.
Қолдану
Бір туыстың ғылыми атауы (немесе ғылыми эпитеті) әдетте туыс атауы деп те аталады; қазіргі заманғы стильдік нұсқаулықтар мен ғылымда ол әрқашан үлкен әріппен жазылады. Ол екі атаулы номенклатурада, организмдерді атау жүйесінде маңызды рөл атқарады, онда ол түрдің ғылыми атауымен біріктіріледі: қараңыз Ботаникалық атау және Түрлік атау (зоология).
Номенклатурада қолдану
Организмдердің ғылыми атауларына қатысты ережелер номенклатуралық кодекстерде белгіленген. Олар әрбір түрге бірегей атау береді, бұл атау жануарлар (протистерді қоса), өсімдіктер (балдырлар мен саңырауқұлақтарды қоса) және прокариоттар (бактериялар мен археялар) үшін латын тілінде және биноминалды форматта болады. Бұл, қолданыстағы тіл мен елге байланысты өзгеретін, стандартталмаған және бірегей емес жалпы немесе халықтық атаулардан өзгеше. Вирустардан басқа, түр атауының стандартты форматы генерикалық атаудан тұрады, ол түрдің туысын көрсетеді, одан кейін сол туыс ішінде түрге тән ерекше эпитет келеді. Мысалы, сұр қасқырдың ғылыми атауы – *Canis lupus*, мұнда *Canis* (латынша «ит») қасқырдың жақын туыстарымен ортақ генерикалық атау, ал *lupus* (латынша «қасқыр») – қасқырға тән нақты эпитет. Ботаникалық мысал ретінде Гавайиге ендемік *Hibiscus arnottianus* түрін келтіруге болады. Эпитет әдетте кіші әріптермен жазылады және зоологияда түрдің асты түрі немесе ботаникада түр ішіндегі басқа деңгейдегі атаулар одан кейін келуі мүмкін. Егер генерикалық атау контексттен белгілі болса, оны бастапқы әрпімен қысқартуға болады, мысалы, *C. lupus* – *Canis lupus* орнына. Түрлер одан әрі бөлінген жағдайда, генерикалық атау (немесе оның қысқартылған түрі) ғылыми атаудың бастапқы бөлігін құрайды, мысалы, еуразиялық қасқырдың асты түрі үшін немесе ботаникалық мысал ретінде. Жоғарыдағы мысалдарда көрсетілгендей, туыстардың және оларға кіретін түрлердің (және тиіс болған жағдайда, инфра түрлердің) ғылыми атауларының латыншаланған бөліктері конвенция бойынша курсивпен жазылады. Вирустардың ғылыми атаулары сипаттамалық болып келеді, биноминалды форматта емес, және олардың құрамында туыстың көрсетілуі міндетті емес. Мысалы, «Salmonid herpesvirus 1», «Salmonid herpesvirus 2» және «Salmonid herpesvirus 3» вирустары *Salmonivirus* туысына жатады. Алайда, «Everglades virus» және «Ross River virus» ресми атаулары бар түрлер *Alphavirus* туысына жатқызылған. Басқа деңгейлердегі ғылыми атаулар сияқты, вирустардан басқа барлық топтарда туыстардың атаулары авторлық көрсеткіштерімен бірге берілуі мүмкін, әдетте зоологияда «автор, жыл» және ботаникада «автордың стандартты қысқартылған аты» түрінде. Осылайша, жоғарыдағы мысалдарда *Canis* туысы толыққанды «*Canis Linnaeus, 1758*» (зоологиялық қолданыс) деп көрсетілсе, ал *Hibiscus*, сондай-ақ алғаш рет Linnaeus құрған, бірақ 1753 жылы, жай ғана «*Hibiscus L.*» (ботаникалық қолданыс) деп жазылады.
Түрдің түсінігі
Әр түрдің өкіл түрі болуы керек, бірақ практикада бұрынғы атаулардың көптегені осылай белгіленбеген. Зоологияда бұл – типтік түр, ал түрлік атау оның типтік түрінің типтік үлгісімен тығыз байланысты. Егер үлгі басқа түрге жатқызылса, оған байланысты түрлік атау кіші синонимге айналады және бұрынғы түрдегі қалған таксондарды қайта қарау қажет.
Жалпы атаудың санаттары
Зоологиялық қолданыста таксономиялық атаулар, оның ішінде туыстар, "қолжетімді" немесе "қолжетімсіз" деп жіктеледі. Қолжетімді атаулар – Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексіне сәйкес жарияланған атаулар; кез келген таксонның (мысалы, туыстың) ең алғашқы атауы сол таксон үшін "жарамды" (яғни, қазіргі немесе қабылданған) атау ретінде таңдалуы тиіс. Осылайша, кез келген уақытта қолжетімді атаулардың саны жарамды атаулардан артық болады; қандай атаулар қолданыста екені таксономистердің көп атаулармен сипатталған таксондарды біріктіруіне немесе бұрын синонимдер ретінде қарастырылған қолжетімді атауларды қайта қолдануға әкелетін таксондарды бөлуіне байланысты. Зоологиядағы "қолжетімсіз" атаулар ICZN кодексінің талаптарына сәйкес жарияланбаған атауларды қамтиды, мысалы, түпнұсқадағы немесе кейінгі дұрыс емес жазулар, тек диссертацияда жарияланған атаулар және 1930 жылдан кейін жарияланған туыстық атаулар, онда типтік түр көрсетілмеген. Зоологиялық кодекстің "Глоссарий" бөліміне сәйкес, тоқтатылған атаулар (Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясының жарияланған "Пікірлеріне" сәйкес) қолжетімді болып қалады, бірақ таксонның жарамды атауы ретінде қолданылмайды; алайда тоқтатылған еңбектерде жарияланған атаулар тиісті пікір арқылы қолжетімсіз деп жарияланады. Ботаникада ұқсас түсініктер бар, бірақ басқаша терминология қолданылады. Зоологиядағы "қолжетімді атаудың" ботаникалық эквиваленті – жарамды жарияланған атау. Жарамсыз жарияланған атау – nomen invalidum немесе nom. inval.; қабылданбаған атау – nomen rejiciendum немесе nom. rej.; жарамды жарияланған атаудың кейінгі гомонімі – nomen illegitimum немесе nom. illeg.; толық тізім үшін балдырлар, саңырауқұлақтар және өсімдіктер үшін Халықаралық номенклатура кодексіне және жоғарыда аталған Hawksworth, 2010 жұмысына, сондай-ақ екіқұйрықты туыс Pecten O. F. Müller, 1776 үшін 13-қа қатыңыз.
Жоғары сыныптамаларда қолдану
Типтік туыс жоғары таксономиялық санаттардың негізін қалайды, мысалы, Canis-ке негізделген Canidae ("Canids") туысы атауы. Дегенмен, бұл көбінесе бір немесе екі деңгейден аспайды: иттер мен қасқырлар жататын топ – Carnivora ("Ет жегіштер").
Ұрпақтың мөлшері
Тұқымдардағы түрлердің саны таксономиялық топтар арасында едәуір өзгереді. Мысалы, (құс емес) бауырымен жорғалаушылардың 1180 туысы бар, олардың көпшілігі (>300) тек 1 түрден тұрады, ~360-ы 2 мен 4 түр аралығында, 260-ы 5–10 түрден, ~200-ы 11–50 түрден, ал тек 27 туысында 50-ден астам түр кездеседі. Дегенмен, кейбір жәндіктер тұқымдастары, мысалы, ара тұқымдастары Lasioglossum және Andrena әрқайсысы 1000-нан астам түрді қамтиды. Гүлді өсімдіктердің ең ірі туысы – Астрагал, оның 3000-нан астам түрі бар. Қай түрді қандай туысқа жатқызу шартты. Туысқа жататын барлық түрлер "бір-біріне ұқсас" болуы тиіс болғанымен, түрлерді туыстарға топтастыру үшін объективті критерийлер жоқ. Зоологтар арасында түрлерге толы, өте ірі туыстарды сақтау мәселесі бойынша пікірталас көп, себебі барлық түрді ажырататын анықтама кілттерін немесе белгілер жиынтығын жасау өте қиын. Сондықтан көптеген таксономистер ірі туыстарды бөлуді жақтайды. Мысалы, Анолис кекірегінің туысын 8 шамасындағы түрлі туысқа бөлу ұсынылған, бұл оның ~400 түрін кішірек, басқаруға оңайырақ топтарға бөлуге мүмкіндік береді.