Кіріспе
Жануарлар ғылыми номенклатурасының кодексі Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексі (ICZN) – жануарлар ретінде қаралатын организмдердің формалды ғылыми атауын реттейтін зоологияда кеңінен қабылданған келісім. Ол сондай-ақ, оның жариялаушысы – Халықаралық зоологиялық номенклатура жөніндегі комиссия (ICZN аббревиатурасын бөліседі) есебінен, ICZN кодексі деп бейресми түрде белгілі. Ережелер негізінен келесілерді реттейді:
Биноминалдық номенклатура шеңберінде атаулардың дұрыс қалай белгіленетіні
Берілген атаудың қолжетімді екендігін қалай анықтау
Атаулар қақтығыс туған жағдайда қай қолжетімді атау қолданылуы тиіс (= жарамды атау)
Ғылыми әдебиет атауларды қалай сілтемелеуі керек
Зоологиялық номенклатура басқа номенклатура жүйелерінен тәуелсіз, мысалы, ботаникалық номенклатурадан. Бұл жануарлардың өсімдіктермен бірдей туыс атауларын бөлісе алатынын білдіреді (мысалы, жануарлар мен өсімдіктерде Abronia туысы бар). Ережелер мен ұсынымдардың басты мақсаты – барлық жануарлардың атауын беруде максималды әмбебаптылық пен үзіліссіздікті қамтамасыз ету, таксономиялық пікір басқаша диктаттамаса. Кодекс жануарлар номенклатурасын басшылыққа алуға арналған, зоологтарға жаңа таксондарды жіктеуде еркіндік беріледі. Басқаша айтқанда, түрлер туралы ұғымдар (және демек, түрлердің анықтамасы) белгілі бір дәрежеде субъективті болғанымен, атауларға қатысты ережелер субъективті емес. Кодекс тек атауларға қатысты қолданылады. Кодекс талаптарына сәйкессіз жарияланған жаңа жануар атауы, белгілі бір критерийлерге жетпегені үшін немесе ғылым саласынан мүлдем шығып кеткені үшін ("Лох-Несс монстрының" ғылыми атауы сияқты) жай ғана "қолжетімсіз" деп танылуы мүмкін. Кодекстегі ережелер туыстық, туыс және түрлік топтарындағы кез келген таксон үшін жарамды атауларды анықтайды. Онда жоғары санаттағы атауларға қатысты қосымша (бірақ шектеулі) ережелер де бар. Кодекс сот шешімдерін танымайды. Кез келген дауды шешу үшін алдымен кодекс тікелей қолданылады, ал бұрынғы прецеденттерге сілтеме жасалмайды. Кодекс сонымен қатар ретроактивті, яғни кодекстің бұрынғы басылымдары немесе бұрынғы басқа ережелер мен келісімдер енді күшін жойды, ал бұрын жарияланған номенклатуралық актілер тек кодекстің қазіргі басылымы бойынша бағалануы керек. Дау туған жағдайда, комиссияға шағым беруге болады, ол соңғы шешімді жариялауға құқылы.
The International Code of Zoological Nomenclature (ICZN) is a widely accepted convention in zoology that rules the formal scientific naming of organisms treated as animals. It is also informally known as the ICZN Code, for its publisher, the International Commission on Zoological Nomenclature (which shares the acronym "ICZN"). The rules principally regulate:
How names are correctly established in the frame of binominal nomenclature
How to determine whether a given name is available
Which available name must be used in case of name conflicts (= valid name)
How scientific literature must cite names
Zoological nomenclature is independent of other systems of nomenclature, for example botanical nomenclature. This implies that animals can have the same generic names as plants (e. g. there is a genus Abronia in both animals and plants). The rules and recommendations have one fundamental aim: to provide the maximum universality and continuity in the naming of all animals, except where taxonomic judgment dictates otherwise. The code is meant to guide only the nomenclature of animals, while leaving zoologists freedom in classifying new taxa. In other words, while species concepts (and thus the definition of species) are arbitrary to some degree, the rules for names are not. The code applies only to names. A new animal name published without adherence to the code may be deemed simply "unavailable" if it fails to meet certain criteria, or fall entirely out of the province of science (e. g., the "scientific name" for the Loch Ness Monster). The rules in the code determine which available names are valid for any taxon in the family group, genus group, and species group. It has additional (but more limited) provisions on names in higher ranks. The code recognizes no case law. Any dispute is decided first by applying the code directly, and not by reference to precedent. The code is also retroactive or retrospective, which means that previous editions of the code, or previous other rules and conventions have no force any more today, and the nomenclatural acts published earlier must be evaluated only under the present edition of the code. In cases of disputes a case can be brought to the commission who has the right to publish a final decision.
Басымдық принципі
Бұл – жануарлар таксонының дұрыс ғылыми атауы, жарамды атауы, қолдануға болатын ең ерте қол жетімді атау болып табылады деген қағида. Зоологияда 2 миллионнан астам кіші синонимдер тіркелген, көбінесе түрлер деңгейінде.
Гендерлік келісім
Түрлер тобында жыныстық сәйкестік қағидасы қолданылады. Түрдің атауы екі бөліктен тұрады, мысалы, Loxodonta africana, ал түрше атауы үш бөліктен тұрады, мысалы, Canis lupus albus. Бұл латын тіліндегі тіркес болуы керек және грамматикалық тұрғыдан дұрыс болуы тиіс. Егер екінші бөлік, түрлік атау (немесе үшінші бөлік, түршелік атау) сипаттағыш болса, оның соңғысы туыс атауының жынысына сәйкес келуі керек. Егер ол зат есім болса немесе әріптердің кездейсоқ комбинациясы болса, бұл қағида қолданылмайды. Мысалы, Equus туысы еркек туысқа жатады; "Equus africanus" атауында africanus – сипаттағыш, ал оның соңғысы туыс атауының жынысына сәйкес келеді. Equus zebra-да zebra – зат есім, оны "Equus zebrus" деп өзгертуге болмайды. Equus quagga burchellii түршесінде burchellii – атаудың жайлы жағдайдағы зат есім ("Бёрчеллдікі"). Сондықтан, егер түр өзгертілсе, соңғы буынның жазылуы өзгеруі мүмкін. Егер Gryllus migratorius Locusta туысына көшірілсе, ол Locusta migratoria болады. Латын грамматикасының шатасуы нәтижесінде көптеген бұрыс жазылған атаулар жарық көрді. Автоматтандырылған іздеу белгілі бір атаудың барлық нұсқаларын таба алмайды (мысалы, atra және ater жазулары бір түрді білдіруі мүмкін).
Тарих
Зоологияда жазылған номенклатуралық ережелер 1830-шы жылдардың соңынан бастап әртүрлі елдерде жасалды, мысалы, Мертон ережелері және 1843 жылға дейінгі Стрикленд кодекстері. Бірінші және екінші Халықаралық зоологиялық конгрестерде (Париж 1889, Мәскеу 1892) зоологтар барлық салалар мен елдер үшін ортақ қабылданған халықаралық ережелерді орнату қажеттігін түсінді, бұл пәндер, елдер және тілдер бойынша әртүрлі болатын келісімдер мен жазба ережелерін алмастыруға тиіс болды. "Зоологиялық номенклатура бойынша халықаралық ережелерді" құрастыру алғаш рет 1895 жылы Лейденде (3-ші Халықаралық зоология конгресінде) ұсынылды және 1905 жылы үш тілде ресми жарияланды (француз, ағылшын, неміс; тек француз тілі ресми деп танылды). Содан бері әртүрлі зоологиялық конгрестерде түзетулер мен өзгерістер қабылданды (Бостон 1907, Грац 1910, Монако 1913, Будапешт 1927, Падуа 1930, Париж 1948, Копенгаген 1953, Лондон 1958). Бұл ережелер тек ағылшын тілінде жарияланды және оларды тек осы конгрестердің есептерінде немесе басқа ресми басылымдарда табуға болады. 1905 жылғы ережелер уақытымен тозды. Олар тез арада сатылып бітті, және барлық түзетулермен толық жинақты алу қиын болды. 1953 жылы Копенгагенде ережелердің француз және ағылшын тілдеріндегі мәтіндері бірдей ресми күшке ие деп жарияланды, сондай-ақ ережелердің жаңа жинағын дайындау туралы декларация бекітілді. 1958 жылы Лондондағы редакциялық комитет номенклатуралық ережелердің мүлдем жаңа нұсқасын жасады, ол 1961 жылдың 9 қарашасында ICZN кодексінің бірінші басылымы ретінде жарияланды. Кодекстің екінші басылымы (әлсіз түзетулермен) 1963 жылы жарық көрді. Номенклатуралық мәселелерді қарастырған соңғы зоологиялық конгресс 1972 жылы Монте-Карлода өтті, себебі ол кезде ресми зоологиялық органдар зоологиялық конгрестерден өкілеттік алмады. Кодекстің үшінші басылымы 1985 жылы шықты. Қазіргі басылым – 2000 жылдан бері қолданыстағы 4-ші басылым. Бұл кодекс басылымдарын Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясы тағайындаған редакциялық комитеттер жасады. ICZN комиссиясы өкілеттігін жалпы биологиялық конгрестен (IUBS, Халықаралық биологиялық ғылымдар одағы) алады. Төртінші басылымның редакциялық комитеті жеті адамнан тұрды. ICZN кодексінің мұндай жаңа басылымдары кодекстің қағидаларын орындауға міндетті таксономистердің демократиялық мақұлдауынан өтпейді, сонымен қатар таксономистердің комиссия мүшелеріне немесе редакциялық комитетке дауыс беру құқығы жоқ. Комиссия кітаптың жаңа басылымын шығармай-ақ кодексті өзгерте алады (декларациялар мен түзетулер арқылы), сондықтан ағымдағы басылымда нақты жағдайда қолданылатын нақты қағидалар болмауы мүмкін. Кодекс төртінші басылымның түпнұсқа мәтінінен және 44-декларациядан тұрады. Кодекс ағылшын және француз тілдерінде жарияланады; екі нұсқа да ресми және күш, мағына және билік жағынан тең. Бұл дегеніміз, егер ағылшын тіліндегі кодексте бір нәрсе түсініксіз болса немесе оның түсіндірілуі күмәнді болса, француз тіліндегі нұсқа шешуші болады, ал егер француз тіліндегі кодексте бір нәрсе түсініксіз болса, ағылшын тіліндегі нұсқа шешуші болады.
Комиссия
Кодекс ережелері зоологиялық атауларды қолданатын барлық пайдаланушыларға қатысты. Дегенмен, егер қатаң сақтау шатастыру тудырса, оның шарттары нақты жағдай бойынша түсіндірілуі, күшін жоюы немесе өзгертілуі мүмкін. Мұндай ерекшеліктерді жеке ғалым, оның саладағы беделіне қарамастан, емес, барлық зоологтардың атынан әрекет ететін Зоологиялық номенклатура жөніндегі халықаралық комиссия ғана жасайды. Комиссия мұндай шараларды оған ұсынылған ұсыныстар негізінде қабылдайды.
Электрондық басылымдар
Комиссия енгізген соңғы түзетулер (әсіресе 2012 жылғы А түзетуі) электрондық басылымға қатысты, енді 2011 жылдан кейін ISBN немесе ISSN нөмірімен жарияланған еңбектерді ZooBank-та тіркеу және бірнеше данасын сақтау шартымен электронды түрде шығаруға рұқсат беріледі.
Жергілікті қолданыс және атаулар өзгеруі
ICZN бүкіл әлемдегі ғылыми қауымдастық тарапынан қолданылады. Өзгерістер кодекстегі ережелермен реттеледі. Түрік үкіметі ұсынған өзгерістер сияқты, жергілікті өзгерістер ICZN тарапынан мойындалмайды.
Нұсқалар
Стрикленд, Х. Е. [ және басқалар ] 1843 ж. "Зоологиялық номенклатураны бірыңғай және тұрақты негізде орнатуға болатын ережелерді қарастыру үшін" тағайындалған комиссияның есебі. ["Стрикленд кодексі".] Британдық ғылымды дамыту қауымдастығының 12-ші мәжілісінің есебінде, 1842 жылғы маусым, 105-121 беттер. BHL. [Сондай-ақ "Философиялық журнал" және "Табиғи тарих жылнамасында" жарияланды.] Стрикленд, Х. Е. 1878 ж. Зоологиялық номенклатура ережелері. Джон Мюррей, Лондон. Internet Archive. Бланшард, Р., Мехрентал, Ф. фон және Стайлз, К. В. 1905 ж. Халықаралық зоология конгресінде қабылданған халықаралық зоологиялық номенклатура ережелері. Халықаралық зоологиялық номенклатураның ережелері. Internationale Regeln der Zoologischen Nomenklatur. Рудваль, Париж. Google кітаптары. ICZN. 1961 ж. Зоологиялық номенклатураның халықаралық кодексі: XV Халықаралық зоология конгресімен қабылданған. Халықаралық зоологиялық номенклатура қоры, Лондон, Ұлыбритания. BHL. ICZN. 1964 ж. Зоологиялық номенклатураның халықаралық кодексі. Екінші басылым. Халықаралық зоологиялық номенклатура қоры, Лондон, Ұлыбритания. BHL. ICZN. 1985 ж. Зоологиялық номенклатураның халықаралық кодексі. Үшінші басылым. Халықаралық зоологиялық номенклатура қоры, Лондон, Ұлыбритания. BHL. ICZN. 1999 ж. Зоологиялық номенклатураның халықаралық кодексі. Төртінші басылым. Халықаралық зоологиялық номенклатура қоры, Лондон, Ұлыбритания. BHL. Кодекс Онлайн (ICZN).